تورتتاعان

ارعى بابالاردىڭ اڭ ءستيلى اتان­عان ايشىعى مەن ورنەگىنەن دە, التىن كيىمدى ساق جاۋىن­گەرىنىڭ ونە بويىنان دا, تەمىر داۋىرىندەگى ەسكەرتكىشتەردەن دە بارىس بەينەسىن كورەمىز. بارىس ايباتتىلىق پەن قايراتتىڭ, تەكتىلىك پەن مىقتىلىقتىڭ, وجەتتىك پەن ومىرشەڭدىكتىڭ, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, تىنىشتىق پەن جايلىلىقتىڭ سيمۆولى بول­عانىن بايقايمىز. وسى­دان ەكى مۇشەل بۇرىن, 1986 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا وتارشىل جۇيەنىڭ وزبىرلىعىنا قار­سى اتىلعان جاستاردىڭ وتتى كوزى­نەن دە وسى بارىستىڭ رۋحىن كور­گەن جوق پا ەدىك؟!. سول جىل دا بارىس جىلى بولاتىن. «بارىس جى­لى – نامىس جىلى» دەگەن ءسوز دە سو­دان بەرى ارتىقشا ءمان العان. وز­گە­رىستى تالاپ ەتكەن ورىمدەي وسكە­لەڭ جاستاردىڭ وجەتتىگىن دە بارىسقا بالاعانبىز.

بىزدەن ىلگەرىدە وتكەندەر بارىس جىلىن بىرلىك جىلى دەگەن ەكەن. بىرلىك, ابايعا سۇيەن­گەن­دە, اقىلعا بىرلىك. ار مەن نا­مىس­تاعى بىرلىك, ادام­دىق پەن ادال­دىقتاعى بىرلىك, سەنىم مەن سەرتكە بىرلىك, ماق­سات پەن مۇراتتاعى بىرلىك, مۇد­دەگە بىرلىك. ءبىر باي­راقتىڭ استىن­داعى ءبىرتۇتاس باي­تاق ەلدىڭ بىرلىگى. ۇلان-عايىر قازاق دالاسى ۇلىستىڭ ۇلى كۇ­نىن قارسى العاندا ءبىز وسى بىر­لىكتى كوردىك.

قاڭتار قاسىرەتىنەن قامكوڭىل بولعان ەلدىڭ قايتا سەرپىلگەنىن سەزىندىك. كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەر قاستەرلى مەزەتتىڭ قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ۇلىستىڭ ۇلى مەيرامى – ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋدىڭ جاڭا فورماتىن ۇسىندى.

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ ءمانىن ارتتىرىپ, مەملەكەتتىك ماراپاتتاردى تاپسىردى. ادەتتە جىل سوڭىندا بەرىلەر ماراپاتتاردىڭ جىل باسىندا بەرىلۋى دە ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ناقىشىنا ناقىش قوستى. الاش بالاسىنىڭ ارداقتى قۇن­دى­لىقتارىنىڭ اق بەسىگى – الماتى شاھا­رىنا ارنايى باردى. الاكوڭىل بولعان ال­ماتىلىق قاۋىمنىڭ ورتاسىنا بارىپ, ور­دالى جيىن وتكىزدى. ەل قۇشاعىندا ەمىن-ەركىن, قاتارلاسىپ, قاپتالداسىپ ءجۇر­دى, ەتەنە ارالاستى, ەلدىكتىڭ, بىرلىكتىڭ ءسوزىن ايتتى. قورعانعان جوق, قولداستى, بولەك­تەنگەن جوق, بىرىگە ءتۇستى. وسى ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ شىنايى حالىقتىق پرەزيدەنت ەكەنىن كورسەتتى.

«جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭ­عىرۋ جولى» اتتى 16 ناۋرىزدا جاساعان جول­­داۋىندا دا ەلدى ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر­عانىن مەڭزەگەن ەدى. سول وزگەرىس­تەردىڭ رۋحىن سەزىنە باستادىق. «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ باستالعان الماتىداعى ءسوزدى تىڭداعان سات­تە ەلدىڭ دە, ەل باسشىسىنىڭ دا نار ەمەس, ار عانا كوتەرەتىن ءۇش جىلدى ارتقا تاستاپ, ال­داعى جاڭا قازاقستانعا جان-تانىمەن ۇم­تى­لىپ تۇرعانىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.

سول ساتتەن ءۇش جىل بۇرىن, 2019 جىلدىڭ 20 ناۋرىزى كۇنى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالعان ەدى. ويلى دا سويلى, قيىندىعى مەن قاۋىپ-قاتەرى, ازابى مەن مەحناتى قاتار كەلگەن وسى ءۇش جىل ەل جادىندا ەرەكشە قالارى بەلگىلى. وسى ۋاقىت ەلگە دە, ەل باسشىسىنا دا جەڭىل تيگەن جوق. قيىن كۇندەردىڭ قامىتىن شەشىپ, كۇردەلى كەزەڭنىڭ كۇرمەۋىن تارقاتىپ, ەل قالاعان ەرەن كۇندەرگە دەگەن ۇمتىلىس – ۇلتتىڭ مۇراتى. ابدىراتقان ارىستاعى جارىلىس, قوردالانعان قورداي ماسەلەسى, تورىقتىرعان تارازداعى جارىلىس, ءۇش جىلعا سوزىلعان پاندەميا, قاسىرەتتى قاڭتار وقيعاسى ءبارىمىزدى ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسىرىپ, ابدەن تيتىقتاتقان, وزەككە وت سالعان جاي ەدى.

وسىنىڭ ىشىندە ەڭ قاۋىپتىسى – قاڭتار قاسىرەتى بولدى. اۋەلى بەيبىت باستالعان شەرۋدە ەل تالابىن ايتتى, ەر مۇراتىن ايتتى. الەۋمەتتىڭ ارزۋى ەسكەرىلدى. ال ودان كەيىنگى استاڭ-كەستەڭنىڭ استارىن­دا اسكەري توڭكەرىس بولعانىن اشىق ايتۋى­مىز كەرەك. ول جاعداي ەشقاشان دا ەل تول­قۋىنىڭ تاساسىندا, كوپتىڭ كوتەرىلىسىنىڭ كولەڭكەسىندە قالا المايدى.

قارا كۇشكە سەنگەن سىبايلاس توپ­تىڭ بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋعا دەگەن تال­­پىنىسىن اۋەلدە تاپ باسىپ تاني ال­ماعانى­مىز راس. ءتىپتى ءالى دە وسى وقيعانىڭ اق-قاراسىن اجىرا­تىپ, ونىڭ زاردابى مەن زالالىن تولىق سەزىنىپ ۇلگەرگەن جوق­پىز. ونىڭ قانداي قور­قىنىشتى قۇبى­لىس ەكە­نىن ۋاقىت وتە كەلە بىلەرمىز. شىن­دىق­تىڭ بەتى اشىل­عاندا كۇيزەلەرمىز, كۇيەرمىز, تۇر­شى­گەرمىز. اسكەري توڭكەرىس جاساۋعا ۇم­تىل­عاندار پرەزيدەنتكە كوپە-كورنەۋ جال­عان اق­پاراتتار بەردى. شىندىعى قايسى, شىل­عي وتىرىگى قايسى ەكەنى بەلگىسىز وسى شىم-شى­تى­رىق اقپاراتتار اعىنى ءبىزدى دە شىر­عا­لاڭعا سالدى. ال ونىڭ تەرىس پيعىلىن تانىپ, تاباندى قارسى تۇرعان قاسىم-جومارت توقاەۆ تاۋەلسىزدىك پەن تۇتاستىقتى ساقتاپ قالدى.

قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن, ەگەر اسكەري توڭ­كەرىسشىلەردىڭ تۇپكى ويى جۇزەگە اس­قاندا نە بولار ەدى؟ ويلاۋدىڭ ءوزى قورقى­نىشتى. بىراق ويلاۋ كەرەك, ويلانۋ كەرەك.

ەڭ اۋەلى بەلگىلى ءبىر توپتارعا ۇناما­عان رەفورمالار توپتاماسى توقتار ەدى, مەملەكەتتىڭ دامۋى تەجەلىپ, ارتقا شەگى­نەر ەدى, الەمدىك قاۋىمداستىق توڭكەرى­لىپ جاتقان جۇرتتىڭ اۋىلىن الىسقا قون­دىرار ەدى. حالىقارالىق بەدەلدەن ايى­رىل­عان مەملەكەتىمىز ارىق بويلاعان قاعاز قايىقتاي قاڭعالاقتار ەدى. ەڭ سۇمدىعى, توڭكەرىس – ەلدىڭ تاعدىرىن تالقى مەن تالكەككە سالىپ, سوزىلمالى دەرتكە ۇلاسار ەدى. ونىڭ مىسالىن الىس-جاقىن مەملەكەتتەردەن دە انىق كورىپ وتىرمىز.

زورلىق-زومبىلىق ارقىلى بيلىككە كەلگەن توڭكەرىس ەشبىر ەلدى ۇشپاققا شى­عارعان ەمەس. ۇيىعىنا تارتىپ, ۇيقى-تۇي­قى كۇيگە تۇسىرەدى. دەموكراتياعا دەگەن بارلىق تالپىنىس باسىپ-جانىشتا­لىپ, دۇلەي ديكتاتۋرا بيلىك قۇرار ەدى. ونىڭ سىرتىندا ەل ءب ۇلىنىپ, توزعان بوز­دەي سەتىنەر ەدىك. بەتىن اۋلاق قىلسىن.  قۇداي­شى­لىعىن ايتقاندا, ءبىز وسىنداي ءبىر سۇمدىقتان, الاپات زاۋالدان امان قالدىق.

وتكەنگە سالامات. وشكەنىمىزدى جاعار­مىز, ورتەلگەنىمىزدى جاڭارتارمىز, ولگەنى­مىز­دىڭ ءومىرىن ەل مۇراتىنىڭ جولىندا جال­عاستىرارمىز. وسى قيىندىق پەن قاۋىپ-قاتەرگە تولى ءۇش جىلدا, اسىرەسە قاڭتار قاسىرەتىنە دەيىن جانە كەيىن ءبىز پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ازا­ماتتىق بولمىسىنىڭ جاڭا قىرلارى اشىل­عانىن كوردىك. بۇل سيپاتتار ءبىر عانا ادام­نىڭ بويىندا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ, اسى­رەسە ءبىز ۇكىلەپ ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان جاس­تار­دىڭ بو­يىندا بولۋى كەرەك. ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋدا وسى تورت­تاعان – ءتورت قاسيەتتى, ءتورت تىرەكتى الۋىمىز قاجەت-اق.

سانامالاساق, ءبىرىنشىسى, تازالىق. ارى دا, قولى دا تازا ادامنىڭ جولى دا تازا بولادى. بيلىككە تازا قالپىندا كەلگەن توقاەۆ سەنىمگە سەرت بەرىپ, سول تازا­لىعىن ساقتاپ وتىر. وعان ءبىر عانا مىسال, ناۋرىزداعى جولداۋىندا ايتىل­عان  پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى­نا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى باسشىلىق قىزمەت اتقارۋعا زاڭ جۇزىندە تيىم سالۋ تۋرالى باستاماسى.

ەكىنشىسى, تۋرالىق. اتامىز قازاق «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن. ادىلدىك, ادىلەتتىلىك پرينتسيپتەرىنە نەگىز­دەلگەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ – پرەزيدەنتتىڭ باس­تى ۇستانىمى بولعانىن بىلەمىز. ءبىز مۇ­­نىڭ كورىنىسىن ونىڭ مەريوكراتيالىق پري­نتسيپ­تەرىنەن, جەمقورلىققا قارسى كۇرەسى­نەن, ەكونو­ميكالىق رەفورمالارىنان, سايا­سي ترانسفورماتسياسىنان كورىپ وتىرمىز.

ءۇشىنشىسى, تەرەڭدىك. ءوزىن ءوزى قازعان ادام عانا جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندەگى جاۋھار­دى تابا الادى. ال ءوزىڭدى قازۋ ءۇشىن ءبىلىم كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ بىرنەشە تىلگە جەتىك بولۋى, الەمدى جاقسى تانۋى, قان­داي وزگەرىسكە دە سترا­تەگيالىق ازىرلىگى, حالىقارالىق ۇيىم­­دار­داعى ءىس-تاجىريبەسى, ادام تانۋى, ەل قالاۋىن ەرتە سەزىنۋى وسى تەرەڭدىكتىڭ بەلگىسى.

ءتورتىنشىسى, تاباندىلىق. قاڭتار قاسى­رەتىنىڭ العاشقى كۇندەرىندە ەل كوڭى­لىن ۇرەي مەن قورقىنىش بيلەگەن مەزەت­تە «ەشقايدا كەتپەيمىن. مەملەكەت قۇلامايدى» دەگەن پرە­زيدەنتتىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى ەسىمىزدى جيعى­زىپ, ەڭسەمىزدى كوتەرگەن ەدى. وسى تابان­دىلىق قاسيەتى وسى ۋاقىت بويىنداعى كۇرەسكەر­لىگىنەن, قاۋىپ-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋىنەن, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋعا دەگەن بەتبۇرىسىنان-اق انىق كورىندى.

وسى تورتتاعان – تازالىق, تۋرا­لىق, تەرەڭدىك, تاباندىلىق سىندى ءتورت قا­سيەت تور­دەگى­­دەن تومەندەگىگە دەيىن تۇمار بول­سا, ءتورت قۇ­بى­لاسى تەڭ ەل بولۋدىڭ دا اۋىلى الىس بولماس ەدى. سول ارقىلى جاڭا قازاق­­­ستان­نىڭ جاڭا قۇندىلىقتارىنىڭ, شى­نايى قۇندىلىقتارىنىڭ قاتارىن تولىق­تىرا وتىرىپ, ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرارىمىز انىق.