نىعىمەت مىڭجان جانە «ساۋلە» ۇيىمى

نىعىمەت مىڭجان قازاقتىڭ ءسوز ونەرى مەن كونە تاريحى ءۇشىن جانكەشتى ەڭبەك ەتكەن ايتۋلى تۇلعا عانا ەمەس, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەتىگىمەن سۋ كەشىپ, حالقىنىڭ ەسە-تەڭدىگىن تۇ­گەن­دەۋ ءۇشىن تاۋەكەلگە بەل بۋعان سوقتالى قايراتكەر دە بولا ءبىلدى. اسىرەسە XX عاسىردىڭ 40-جىلدارىنداعى تاريحي شىعىس تۇركىستان ولكەسىن­دەگى قىم-قۋىت, كۇردەلى ساياسي كۇ­­رەس­­تەردە جاس نىعىمەت تۋعان حال­قىنىڭ مۇددەسىن جوقتاپ, وت پەن سۋعا كەزەك ءتۇستى. بۇل كەزەڭ­دەگى نىقاڭنىڭ قايراتكەرلىك ەڭ­بەگى قۇپيا ۇيىم «ساۋلەنىڭ» قىز­مەتتەرىمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتتى.

نىقاڭ 1941 جىلى ۇرىمجىدەگى پوليتسيا ۋچيليششەسىنەن وقۋ تاۋى­سىپ, سول كەزدەگى شىڭجاڭ پرو­ۆينتسياسىنىڭ قوعامدىق قاۋىپ­سىزدىك باسقارماسىندا اۋدار­ماشى, تەرگەۋشى جۇمىستارىن اتقارادى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ تۇرعىلىقتى حالىقتارعا قارسى جاساعان سان قيلى سۇمدىعى مەن جاۋىزدىعىنا كۋا بولعان جاس مامان 1943 جىلى ۇرىمجىدەگى تىلەۋلەس, جاقتاس قازاق زيالىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, تاۋەلسىز «ساۋلە» ۇيىمىنىڭ قۇرى­لۋىنا باس بولادى. قىتايداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كوش­­باسشىلارىنىڭ ءبىرى, 1946 جى­لى جەلتوقسان ايىندا «ساۋ­لە­گە» مۇشە بولعان مارقۇم قابي­موللا مانجىباەۆ ۇيىمنىڭ قۇ­رىل­تايشىلارى قاتارىندا ءسالىس امىرە ۇلى, زاكاريا اشە­ ۇلى, اب­دىكارىم ىنتىقباەۆ, ءما­­جيت ءابۋ­ز­اروۆ, حالىق قاري سياق­­تى تۇلعا­لاردى اتايدى. ق.مانجى­باەۆ­تىڭ بەرگەن كۋالىگى بويىنشا, «ساۋلەنىڭ» جارعىسىندا (ن.مىڭ­جان دايىنداعان) «قازاق­تىڭ مادە­نيەتىن, اعارتۋىن, شارۋا­شىلىعىن دامىتۋعا تۇرتكى بولاتىن ۇيىم, ەشقانداي ساياسي توپتارمەن بايلانىس ورناتپايدى», دەپ اشىق جازىل­عان. وڭاشا اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە ن.مىڭجان ق.مانجىباەۆكە «ساۋلە» تىڭشىلىق ۇيىم دا, فەودالداردىڭ قولشوقپارى دا ەمەس, بۇل ۇيىم گومينداننان دا, شارقيدان دا جاسىرىن, قۇپيا ۇيىم, ءتىپتى دەمەۋشىلەرىمىز جا­نىم­حان قاجى مەن قادۋان حانىم دا بۇل ۇيىمدى بىلمەيدى» دەپ ەسكەرتەدى.

مۇنداي ساقتىقتىڭ ءجونى جوق ەمەس ەدى. ويتكەنى سول كەزدە ولكەدە قالىپتاسقان جاعدايعا سايكەس كەڭەس وداعىنىڭ جاردەمىمەن قۇ­رىلعان شىعىس تۇركىستان رەس­پۋبليكاسى (شارقي) مەن جەرگىلىكتى قىتاي اكىمشىلىگى (گوميندان ۇكىمەتى) اراسىندا كۇردەلى كۇرەس­تەر ءجۇرىپ جاتقان. وسىعان بايلانىس­تى ۇرىمجىدەگى قازاق وقى­عاندارى دا ەكىگە جارىلىپ, ءبىر توبى شارقيدى قولداسا, ەندى ءبىر بولىگى گومينداننىڭ سويىلىن سوعادى. ال ن.مىڭجان باس­تاعان ۇركەردەي قاۋىم كورىنىستە گوميندان جاعىنا شىققانىمەن, ءىس جۇزىندە ۇلتتىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋ جولىندا قيان-كەسكى ساياسي كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. مىنە, وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە قازاقتىڭ ەسە-تەڭدىگىن, وتە-موتە ساياسي قۇقىعىنىڭ ىسكە اسۋىن كوزدەگەن قۇپيا ۇيىمنىڭ زارۋلىگى مەن قاجەتتىلىگى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

شارقي مەن گوميندان اراسىن­داعى بىتىمگە سايكەس 1946 جىلى قىركۇيەك ايىندا كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرىلۋدىڭ قارساڭىندا «ساۋلەنىڭ» قىزمەتى جاندانا تۇسەدى. 1945 جىلدىڭ اياعىنا قا­راي جەرگىلىكتى بيلىك بولاشاقتا قۇرىلۋى مۇمكىن كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا ەنەتىن قا­زاق كادرلارى تۋرالى قازاق زيالى­لارىنىڭ پىكىرىن سۇراعاندا, ساۋلەلىكتەردىڭ ورتاق شەشىمىمەن بەلگىلى تۇلعالار جانىمحان تىلەۋ­باي ۇلى, قادۋان حانىم, ز.اشە ۇلى, س.امىرە ۇلى مەن ن.مىڭجاننىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ج.تىلەۋباي ۇلى قار­­جى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, س.امىرە ۇلى ۇكىمەت حاتشى­لىعى­ جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى, قادۋان حانىم ءۇرىمجى اي­ما­عىنىڭ گۋبەرناتورى, ن.مىڭ­جان قارجى دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشى حاتشىسى قىزمەتتەرىنە تاعايىندالادى.

ساۋلەلىكتەر جەرگىلىكتى سايا­سي جۇيەدەگى قازاق مۇددەسىن قور­عاۋدى باستى ماقسات ەتەدى. بۇل سوزىمىزگە تايۆان مەملەكەت تاريحى اكادەمياسىنداعى پرەزيدەنت چان كايشيدىڭ جەكە ارحيۆتەرى كوللەكتسياسىندا ساقتالعان, 1947/10/19 راسىمدەلگەن قۇپيا جەدەلحات كۋا. جەدەلحاتتاعى دەرەكتەر بويىنشا, حاتشىلىق جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى س.امىرە ۇلى («ساۋلە» قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى) 1947 جىلى 13 قازان كۇنى ۇرىمجىدەگى قازاقتاردى جينالىسقا شاقىرىپ, جەرگىلىكتى بيلىككە «كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن قازاققا ءبىر ورىن ءبولۋ; مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى قازاق قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ; قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانىن مولايتۋ; قازاقتاردىڭ شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋعا قارجى­لاي جاردەم بەرۋ جانە قازاق مال­شىلارىنىڭ موينىنداعى نەسيەنى جويۋ; قازاق مالشىلارىنا تيەسىلى جەر تەلىمىن ارتتىرۋ; ولكەلىك ءدارىحانانىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن قازاققا بەرۋ; ءىس-قاعازدار جۇيەسىنە قازاق ءتىلىن ەنگىزۋ» سەكىلدى تالاپتار قويادى. سونداي-اق 1946-1947 جىلدارى شارقي تاراپىنان ۇرىمجىدەگى قازاق زيالىلارىنا شابۋىل جاسالىپ, ن.مىڭجان تاياققا جىعىلىپ, ءۇرىمجى ايماعى گۋبەرناتورىنىڭ ورىنباسارى تۇركىستان نوعايباەۆ ولتىرىلگەننەن كەيىن, «ساۋلەنىڭ» باستاماسىمەن 1947 جىلى ءساۋىر ايىندا ءۇرىمجى توڭىرەگىندەگى قا­زاقتار شەرۋگە شىعىپ, ۇكىمەتكە ءوز تالاپتارىن قويادى. سول جىلى كۇزدە ساۋلەلىكتەردىڭ استىرتىن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە, قازى­نا قاراجاتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن سەگىزىنشى قازاق پولكى جا­نە قارۋلانعان قازاق جاساقتارى قۇ­رىلىپ, ءۇرىمجى ايماعىنداعى قازاقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا مىندەتتەلەدى.

«ساۋلەنىڭ» ۇسىنۋىمەن 1948 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جاسى وتىزعا تولماعان ن.مىڭجان بۇكىل­قىتايلىق زاڭ شىعارۋشى ءيۋاننىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانادى. نىقاڭ بۇل قىزمەتتە دە قازاقتىڭ ساياسي مۇددەسىن كەڭەي­تۋدى باستى ماقسات ەتەدى. مى­سالى, تايۆان مەملەكەت تاريحى اكادەمياسىنىڭ ارحيۆىندە ساق­تالعان قۇجاتتا كورسەتىلۋىنشە, ۇلتتىق كونگرەسس دەپۋتاتى رەتىن­دە نىقاڭ شىڭجاڭ پروۆينتسيا­سى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىنە ءبىر قازاق سايلاۋ تۋرا­لى باستاما كوتەرىپ, قولداۋ تابۋ ءۇشىن قىتاي, دۇنگەن, سىبە دەپۋتاتتارىمەن بايلانىسقا شىعادى. ءارى ۇمىتكەر رەتىندە الەن مەن ج.تى­لەۋباي ۇلىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنادى. ءسويتىپ, قىتايداعى قا­زاق ماسەلەسى تاعى ءبىر مارتە جوعار­عى بيلىكتىڭ نازارىنا ىلىنەدى, نىقاڭنىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى قى­تايداعى قازاقتىڭ ساياسي مادە­نيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ۇلكەن اسەر ەتەدى.

«ساۋلەنىڭ» قاۋلىسىمەن ۇيىم مۇشەسى, قۇتىبي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ورازباي قالي ۇلى 1949 جىلى كوكتەمدە قىتايدىڭ تسينحاي پروۆينتسياسىنداعى قازاقتاردىڭ ءحالىن ءبىلۋ, ولارعا جانساۋعا سۇراۋ ءۇشىن, سولتۇستىك-باتىس قىتايدىڭ اسكەري-اكىمشىلىك باسشىسى, دۇنگەن ميليتاريست ما بۋفانعا ەلشى بولىپ بارادى. سول جىلدىڭ جازىندا گومينداننىڭ اكىمشىلىك قىزمەتكەرى كارىم اكىرامي دە «ساۋلەنىڭ» تاپسىرماسىمەن ما بۋفانعا جولىعىپ, سول ايماقتاعى قازاقتاردىڭ حال-جاعدايىنان حابار الىپ قايتادى.

«ساۋلە» ۇيىمى قازاقتىڭ شارۋا­شىلىعى مەن مادەنيەتىن دا­مىتۋ ماسەلەسىن دە قاپەردەن شى­عارمايدى. ساۋلەلىكتەر «ىرىس» دەيتىن كومپانيا قۇرادى. بەل­گىلى قايراتكەر-عالىم حاسەن ورال­تايدىڭ كۋالاندىرۋىنشا, «ىرىس» كومپانياسىنىڭ ماقساتى قا­زاقتىڭ قولىنداعى ءجۇن, تەرى سەكىلدى شيكىزاتتىڭ قۇنىن كوتەرۋ بولعان. كومپانيانى س. امىرە ۇلى باسقارعان, الايدا كولدەنەڭ سەبەپتەرگە بايلانىستى كومپانيا نەبارى ءبىر-اق جىل جۇمىس جۇرگىزىپ, جابىلىپ قالادى.

«ساۋلەنىڭ» تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى 1947 جىلى «ساۋلە» باسپاسىنىڭ قۇ­رىلۋى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. باسپانىڭ جۇمىسىنا ساۋلە­لىكتەردەن وزگە بەلگىلى قازاق زيا­لىلارى تارتىلادى. «ساۋلە» جۋر­نا­لى جارىق كورىپ, وعان ن.مىڭجان باس رەداكتور بولادى. ح.ورالتايدىڭ ەسكە الۋىنشا, جۋرنالدىڭ العاشقى سانىندا باسپا مەن باسىلىمعا دەمەۋشى بولعان 35 تۇلعانىڭ ءتىزىمى بەرىلەدى. ءتىزىمنىڭ ەڭ باسىنا وسپان باتىر, جانىمحان قاجى, قاليبەك حاكىم, قادۋان حانىم ەسىمدەرى بەرىلگەن. «ساۋلەگە» قوسىمشا ادەبي-كوركەم «شانشار» باسىلىمى دا شىعارىلادى. وسى باسپادان «اباي ولەڭدەرى» (العى ءسوزىن ن. مىڭجان جازعان), «يمان-شارت», «الىپپە» ت.ب كىتاپتار مەن ن. مىڭجاننىڭ «تۇرمىس ءتىلشىسى» (قىتايداعى قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى پوۆەست), «قازاق تاريحىنىڭ دەرەك­تەرى» ەڭبەكتەرى باسىلىپ شىعادى. ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, نىقاڭ وسىعان دەيىن جەرگىلىكتى باسىلىمداردا «جاۋىنگەر سەميا» (1942 ج.), «قىز جىبەك جايىندا» (1943 ج.), «سەگىز بەرەسى بورىش» (1944 ج.), ء«بىلىم – ءومىر شىراعى» (1945 ج.), «قۇنىكەرلەر» (1946 ج.), «قازاقتىڭ اعارتۋ-تاربيە جاعدايى» (1947 ج.), «تىنەيدىڭ سارى قۇسى», ت.ب. داستان, پەسا, اڭگىمە, زەرتتەۋلەرىمەن قۋاتتى قالام يەسى رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن ەدى. 1947 جىلى «ساۋلەنىڭ» تاپسىرماسىمەن نىقاڭ ۇرىمجىدەگى «دارنەك» كونفەرەنتسياسىندا قازاقتىڭ اتا تاريحى تۋرالى ۇزاق بايانداما جاسايدى. بايانداما ءماتىنى كوپ ۇزاماي قىتاي تىلىنە اۋدارىلىپ, شانحايدا شىعاتىن «حانحايچاو» جۋرنالىنىڭ 1947 جىلعى ساندارىندا جارىق كورەدى. قازاقتىڭ باي اڭىزدارىنان سىر شەرتىپ, ناقتى جازبا دەرەكتەرمەن تۇيىندەلگەن بۇل ەڭبەك جاس عالىمنىڭ عىلىمي ورتاداعى بەدەلى مەن مارتەبەسىن كوتەرەدى.

1947 جىلدىڭ كۇزىندە «ساۋ­لەنىڭ» مۇرىندىق بولۋىمەن جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بەكى­تۋى­مەن ۇرىمجىدە قازاق تەاترى اشىلىپ, جەتەكشىلىگىنە ح.قا­ري تاعايىندالادى. كەيىنىرەك تەاتر­دىڭ جۇمىسىن بەلگىلى جازۋشى بۇقارا تىشقانباەۆ جۇرگىزەدى. قىتايداعى قازاق ونەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى وسى التىن ۇيادا قاناتتانىپ, توپشىسىن بەكىتەدى. شىعىستاعى قازاق ونەرىنىڭ كوشىن باستاعان وسى وركەنيەت وشاعى بۇگىنگى كۇندە ىلە قازاق اۆتونوميا­لى وبلىستىق ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسى ء(ان-بي ءانسامبلى) دەگەن اتپەن جۇمىسىن ءالى جالعاستىرىپ كەلەدى.

1948 جىلى ۇرىمجىدە اشىلعان ءتىل مەكتەبىنە قازاق بالالارىنىڭ قابىلدانۋى دا ساۋلەلىكتەردىڭ قۇلشىنىسىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ق.مانجىباەۆ ءوز ەستەلىگىندە اتاپ كورسەتەدى. وسى مەكتەپتە ءبىلىم العان قازاق جاستارىنىڭ قاتارىندا ازىمقان ءتىشان ۇلى, مەللاتقان الەن ۇلى, ناريمان جاباعىتاي ۇلى سىندى بولاشاق ءسوز زەرگەرلەرى دە بولدى.

ق.مانجىباەۆتىڭ كۋالاندى­رۋىنشا, «ساۋلە» ۇيىمىنىڭ قىز­مەتىنە ن.مىڭجان باسالقا بولعان. ءسىرا, شەشىمدەردىڭ بارلى­عى نىقاڭنىڭ قاتىسۋىمەن, قادا­عالاۋىمەن جاسالىپ وتىرعان. بۇعان ونىڭ قازاق-قىتاي زيالى­لارىنىڭ اراسىنداعى بيىك بەدەلى جانە بەلگىلى ساياسي تۇلعالارمەن, مىسالى, بۇرھان شاھيديمەن دوس-جارلىعى مۇمكىندىك بەرسە كەرەك.

قۇجاتتىق دەرەكتەردىڭ تاپشى­لى­عىنا, اسىرەسە 1950 جىلدان كەيىنگى «ساۋلە» ىسىنە» بايلانىستى تەرگەۋ ماتەريالدارىنىڭ ءالى كۇنگە قۇپيا ساقتالۋىنا بايلانىستى «ساۋلەنىڭ» تاريحى جانە ونداعى ن.مىڭجاننىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتى تۋرالى اڭگىمەنى وسىمەن دوعارۋعا ءماجبۇرمىز. دەگەنمەن وسى ۇسىنىلعان دەرەكتەردىڭ ءوزى جاس نىعىمەتتىڭ كۇردەلى تاع­دىر جولىنداعى قايراتكەرلىك قىز­مەتىنىڭ ءبىراز قىرلارىن اشۋعا كومەكتەسەدى دەگەن ويدامىز.

ەرلان مازان