بىلتىر شىعىستىڭ عۇلاما ويشىلى, ۇلى جەرلەسىمىز ءابۋ-ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1155 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ عالىمدارى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ پەن قازۇۋ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ العى سوزدەرىمەن قازاق تىلىندە العاش رەت «فارابيتانۋ» اتتى 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىن جارىققا شىعاردى.
وسى ورايدا عۇلامانىڭ باي مۇراسىن جۇيەلەپ, ءار كەزەڭدە, ءار تىلدە جازىلعان زەرتتەۋلەردى, اۋدارمالاردى, عىلىمي پايىمداۋلاردى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ ماقساتىندا قۇراستىرىلعان تاڭداۋلى كوپتومدىقتىڭ ءمانى ايرىقشا. بۇل – ءال-فارابي تۋرالى عاسىرلار بويى جيناقتالعان عىلىمي ويدىڭ, ماتىندىك ءداستۇردىڭ, فيلوسوفيالىق ينتەرپرەتاتسيالاردىڭ تۇتاس پانوراماسىن كورسەتەتىن ىرگەلى باسىلىم. وندا وتاندىق جانە شەتەلدىك فارابيتانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى, كلاسسيكالىق دەرەككوزدەر, زاماناۋي عىلىمي تالداۋلار كەڭىنەن قامتىلىپ, عۇلامانىڭ تۇلعاسى مەن ءىلىمىن جان-جاقتى اشۋعا ۇمتىلىس جاسالعان.
كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشىلىق دامىعان ورتا عاسىرلار كەزەڭىندە, شىعىستا ءبىرىنشى, الەمدە ەكىنشى ۇستاز بولا بىلگەن ءال-فارابي بابامىز 870 جىلى ارىستىڭ سىردارياعا قۇيار ساعاسىندا فاراب شاھارىندا, تۇركىلىك اۋقاتتى وتباسىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنى ءمالىم. ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جىلىنا قاتىستى ءارتۇرلى دەرەك بار. ايتكەنمەن دۇنيەجۇزى عالىمدارى 870 جىلى تۋعان دەگەن عىلىمي بايلامعا كەلىپ, نەگىزسىز بولجامداردى جوققا شىعاردى. ال ەندى ويشىلدىڭ تۋعان جەرى تۋرالى دا عالىمدار اراسىندا ءبىر توقتام بولماي كەلگەن. ياعني ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جەرى تۋرالى ءۇش نۇسقالى دەرەكتەر قاتار جۇرگەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى فاراب دەگەن قالا. قازىرگى وزبەكستاننىڭ بۇقارا قالاسىنداعى, ءامۋداريانىڭ بەرگى جاعىندا راسىندا دا فاراب اتاۋلى جەر بار.
بىرىنشىدەن, ول قالا ەمەس, كىشكەنە عانا قىستاق, ەكىنشىدەن اراب تاريحشىلارى مەن ساياحاتشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە عۇلامانىڭ تۋعان جەرىن ارىستىڭ سىرعا قۇيار تۇسى دەپ اشىق جازادى. سوندىقتان بۇحارا قالاسىنداعى فاراب قىستاعى مەن ءال-فارابي تۋعان فاراب قالاسىنىڭ ەشقانداي بايلانىس بولۋى مۇمكىن ەمەس.
كەلەسى فاراب دەگەن قالا اۋعانستاندا بار دەگەن دە جورامال كەزدەسەدى. بىراق بۇل ايماقتاعى قالانىڭ اتاۋى فاراب ەمەس, فارياب بۇل قالادان تۇلەپ ۇشقان عالىم دا بار, ونىڭ ەسىمى فاريابي دەگەن قوسىمشامەن جالعانعان.
ءۇشىنشى فاراب دەگەن قالا تاجىكستاندا دا بار دەگەن كەيبىر توپتاردىڭ بولجامى تىپتەن شىندىققا جاناسپايدى. سەبەبى بۇل ايماقتا مۇنداي اتاۋعا ۇقساس بىردە-ءبىر قالا, تىپتەن كەنت, قىستاقتا جوق ەكەنىن عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان دالەلدەگەن ءدىن قايراتكەرى, شىعىستانۋشى-عالىم ءابساتتار قاجى دەربىسالى بولاتىن. وتىرار شاھارىنىڭ تاريحى تاعدىرلى بولىپ كەلەدى. سوندىقتاندا عالامعا عىلىم نۇرىن شاشا بىلگەن ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابي بابامىز حاقىندا ءسوز قوزعار بولساق, ونىڭ تۋعان جەرى حاقىندا دا ىركىلمەۋىمىز ءلازىم.
ارىستىڭ سىردارياعا قۇيار ساعاسىندا ورىن تەپكەن قازىرگى وتىرار بۇرىنعى فاراب شاھارى تۋراسىندا ازدى كوپتى تاريح پاراقتارىن پاراقتاپ, ارحەلوگيالىق تاراپتارىنا توقتالايىق.
جاراتقان سىيعا تارتقان سەكسەن جىلدىق عۇمىرىن تەك قانا جاراتقاننىڭ قۇبىلىستارىن زەرتتەۋگە ارناعان دانىشپان عۇلاما ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابي بابامىز كىندىك قانى تامعان وتىرار شاھارى تۋرالى جوعارىدا ازدى-كوپتى مالىمەتتەرگە توقتالدىق. وعان توقتالۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى – قازىرگى تاڭدا ءبىز عۇلامانىڭ تىكەلەي مۇراگەرلەرى بولا تۇرىپ ونىڭ ەسىمىن ءال-فارابي دەپ بىلەمىز. ال نەگىزىندە ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى وزگە. ال ءال-فارابي دەگەن تىركەس فارابتىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بابامىزدىڭ تۋعان جەرى دە سول وركەنيەتتەر اراسىندا شوقتىعى ەڭ بيىگى. قالانىڭ تولىق تاريحىن بىلمەي, ءبىز ءال-فارابيگە تولىق كىرە الماق ەمەسپىز.
ءال-ءفارابيدىڭ تولىق اتى-ءجونى ء–ابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد يبن ۋزلاع يبن تارحان ءال-فارابي ات-تۋركي.
ورتاعاسىرلىق يسلام ءداۋىرى كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن كوپتەگەن عالىمنىڭ اتى سەكىلدى عۇلامانىڭ دا اتىنىڭ ۇزاق بولۋى تابيعي زاڭدىلىق. ال ەندەشە ەسىمىنە تولىق تۇسىندىرمە بەرەر بولساق:
ء«ابۋ ناسىر» دەگەن ءسوز اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «ناسىردىڭ اكەسى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. وسى ورايدا وزدىگىنەن ءبىر سۇراق تۋىندايدى, ءال-فارابي ءومىر بويى ۇيلەنبەي كەتكەن بولسا, قايدان «ناسىردىڭ اكەسى» بولادى, ال ەندى ناقتى جاۋاپ بەرسەك, اراب ەلدەرىندە «كۋنيا» دەگەن ۇعىم بار, ياعني لاقاپ ات قويۋ. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, عۇلامانىڭ وتە زەرەك ءبىر ناسىر اتتى شاكىرتى بولىپتى, ونى وزىنە قاتتى تارتىپ, قاسىنان تاستاماي الىپ جۇرگەن سوڭ زامانداستارى ويشىلدى «ناسىردىڭ اكەسى» اتاپ كەتكەن بولسا كەرەك.
ال ءوزىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى مۇحاممەد, اكەسىنىڭ دە ەسىمى مۇحاممەد. وسىدان-اق عۇلامانىڭ وتباسى يسلام دىنىنە دەگەن قانداي قۇرمەتپەن قاراعانىن اڭعارامىز. ياعني مۇحاممەد دەپ يسلام دىنىندە اللانىڭ ەلشىسى بولا بىلگەن سوڭعى پايعامباردىڭ قۇرمەتىنە قويعان.
ال ۋزلاع ارعى اتاسىنىڭ ەسىمى بولسا, ەسىمىندەگى كەلەسى «تارحان» ءسوزى عۇلامانىڭ اۋقاتتى جانە اسكەري وتباسىنان شىققانىن كورسەتەدى. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا تارحاندىقتاردىڭ بالالارى توعىز رەت قىلمىس جاساسا دا كەشىرىم بولادى ەكەن. سودان-اق بۇل اۋلەتتىڭ ەل الدىنداعى ابىرويىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇر. كەيبىر تاريحشىلار وسى «تارحان» ءسوزى ارقىلى عۇلامانىڭ تۇركى تەكتەس قاڭلى رۋىنىڭ دارحان قاڭلى تارماعىنان شىققان دەپ تە ايتىپ ءجۇر. ارينە, بۇل قازىرگى كۇندە تەك قانا بولجام عانا, دەگەنمەن شىندىقتان دا الىس ەمەس.
ء«ال-فارابي» ءسوزى قازاق تىلىندە فارابتىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ورتاعاسىرلار كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن بارشا عالىمداردىڭ ەسىمى تۋعان قالاسىنىڭ اتىمەن اتالعان. مىسالى, قاشقار قالاسىندا تۋعان عالىم ماحمۇد قاشقاري, بالاساعۇن قالاسىندا تۋعان ءجۇسىپ بالاساعۇني, ياسسى قالاسىندا تۋعان قۇل قوجا احمەت ياساۋيلار سىندى فاراب قالاسىندا تۋعاندىقتان ءال-فارابي اتانعان بولاتىن.
ات-تۇركي اتتى سوڭعى تىركەسى ول كىسىنىڭ تۇركى تەكتەس ەكەنىن بىلدىرەدى. ءال-ءفارابيدىڭ اتى ءجونى كوپتەگەن اراب تاريحشىسىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كەزدەسەدى. سولاردىڭ ءبىرى 1172 –1248 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن جامال اد-دين ءابۋلحاسان ءال-قيفتي دەگەن عالىمنىڭ ەڭبەگىندە ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمى اتالعان ەكەن. تىپتەن وعان ارنالعان ارنايى تاراۋدا بار. ول جەردە ءال-قيفتي مۋحاممەد يبن مۋحاممەد تارحان ءال-فارابي دەپ جازعان ەكەن. كەلەسى ءال-فارابي تۋرالى جازعان يبن ءابي ۋسايبيعا (1203–1270) اتتى عالىم ءوز ەڭبەگىندە ونى ء«ابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد يبن تارحان يبن ۋزلاع» دەپ جازىپتى. ءارى قاراي عۇلاما تۋرالى ارابتىڭ بەلدى عالىمى فار ساد ءوزىنىڭ زەرتتەۋ مونوگرافياسىندا تۋرا قازىر قالاي جازىپ جۇرسەك, ءدال سولاي جازعان ەكەن. دالىرەك ايتقاندا ء«ابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن تارحان يبن ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي», دەپ جازادى. ياعني جوعارىدا كەلتىرىلگەن تۇركى تەكتەس دەگەن ۇعىمدى بۇل عالىمدا قۋاتتاعانىن انىق بايقاۋعا بولادى. بۇدان وزگە دە ءال-ءفارابيدى تۇركى تەكتەس دەپ جازاتىن ۇلكەن عالىم, زەرتتەۋشى يبن حاليقان بولاتىن. ول ءوزىنىڭ زەرتتەۋ كىتابىندا عۇلاماعا ارناعان ء«ال-فارابي – فايلاسۋب», ياعني ء«ال-فارابي – فيلوسوف» دەگەن كولەمدى تاراۋ بار. سول تاراۋدا ءال-ءفارابيدىڭ فارابتان شىققانىن, فيلوسوف ەكەنىمەن قوسا تۇركى تەكتەس ۇلتتان شىققاندىعىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ جازادى. نەگىزىنەن ءال-ءفارابيدى دۇنيەجۇزىلىك عالىمدار تۇركى دەپ جازادى, جالعىز يراندىق عالىمدار عانا ونى پارسى تەكتى دەپ جازادى, جازىپ تا ءجۇر. ولاردى پارسى تەكتەس دەۋىنىڭ باستى سەبەبى – ءال-فارابي تۋعان ايماقتى سول كەزەڭدەردە سامانيلەر بيلەگەن ەكەنى شىندىعىندا تاريحي تۇرعىدان راس. دەگەنمەن سامانيلەر تەك قانا باسقارۋشى بيلىكتە عانا بولدى, ال نەگىزگى وتىرىقشى حالىق تۇركىلەر بولاتىن. سوندىقتان دا عىلىمي تۇرعىدان پارسى تەكتى دەپ ايتۋ دا جازۋ دا قاتە بولماق. ءدال وسى پارسى تەكتەس, تۇركى تەكتەس تۋرالى سوزگە بايلامدى, ارابتانۋشى, اكادەميك ءابساتتار قاجى دەربىسالى: «مەن ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەنىمدە تەگەران قالاسىنا كونفەرەنتسياعا قاتىستىم. مۇنداعى ءبىر ۇلكەن كىتاپحاناعا بارعانىمدا كورگەنىم – كىتاپحانا دالىزىندە ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي» دەپ جازىلىپ تۇر ەكەن. سوندا مەن ءال-ءفارابيدىڭ قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنىن ايتتىم. بىراق ول كەزدە كىتاپحانا ديرەكتورى قارسى پىكىرىن ءبىلدىردى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءال-فارابي – پارسى, سەبەبى ول كەزەڭدە فارابتى سامانيلەر بيلەگەن-ءدى. «راس, سول كەزەڭدە فاراب سامانيلەر قول استىندا بولعانى تاريحتان ايان. بىراق سامانيلەر تەك بيلىك باسىندا عانا بولدى ەمەس پە؟ جەرگىلىكتى حالقى تۇركى تەكتىلەر ەدى», دەپ ەدىم. وعان دا سەنگىسى كەلمەدى. ەندەشە, مەن بىلاي دەدىم: «كىتاپحاناڭىزدا يبن حاليقاننىڭ كىتابى بار ما؟». ول كىسى ء«يا, بار», دەدى. كىتاپتى اكەلىپ ەدى, كىتاپ ىشىنەن ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي وتىرار قالاسىندا تۋعان, تۇركى تەكتى, العاش ۇيرەنگەن ءتىلى تۇركى ءتىلى» دەگەن سوزدەردى ءوز كوزىمەن كورگەندە مەنىڭ سوزىمە يلاندى». ياعني تاعى دا عىلىمي تۇرعىدان ايتارىمىز ءال-ءفارابيدى تۇركى دەپ جازۋ تاريحي تۇرعىدان ادىلەتتىلىك.
بىراق كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرى كەيىنگى كەزدەردە عۇلامانى تىپتەن قازاق ۇلتىنان شىققان دەپ بىلەدى. بىراق تاريح تۇرعىسىنان قاراستىرار بولساق, قازاق حاندىعى XIV–XV عاسىرلار ارالىعىندا عانا ۇلتتىق نەگىزدە مەملەكەت بولىپ قالىپتاسقان ەدى. ال ءال-ءفارابيدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى ءىح–ح عاسىرلار ارالىعىن قامتيدى. سوندا ءال-ءفارابيدىڭ تاعى دا تۇركىلىك كەزەڭنىڭ كورنەكتى وكىلى ەكەنىن بايقايمىز. ياعني ءال-ءفارابيدى جەكەلەگەن ۇلتتارعا قوسۋدىڭ ەشبىر تاريحي نەگىزى جوق. دەگەنمەن دە كورنەكتى فارابيتانۋشى, اكادەميك باباجان عافۋروۆ وسى تالاس-تارتىسقا بايلانىستى پىكىر قايشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا مىناداي كەرەمەت عىلىمي پىكىر بىلدىرەدى: ء«ال-فارابي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە قازاق, وزبەك سياقتى ۇلتتار بولعان جوق. بىراق ءال-فارابي قازاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن تۇركى تايپاسىنان شىققان, سول تايپا كەيىنىرەك قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەندى. سوندىقتان ءال-ءفارابيدى جەكە ۇلتتارعا ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق», دەپ ءوز ءسوزىن تۇيىندەيدى.
عۇلاما تۋراسىندا كوپتەگەن مالىمەتتىڭ نۇسقالانىپ كەتۋى دە زاڭدىلىق. سەبەبى ويشىل بىزگە بەلگىلى كوپتەگەن ەڭبەگىندە ءوزىنىڭ جەكە باسى تۋراسىندا مالىمەتتەر قالدىرماعان. الايدا ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابي تۋراسىندا ءالى دە جازىلار عىلىمي ءھام ادەبي ەڭبەكتەردىڭ كوپ بولارى زاڭدىلىق.
جاقىپبەك التاەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور