شاعاتاي ادەبيەتى

ابدۋراۋف فيترات,

وزبەك اعارتۋشىسى

 

ورتا ازيا ادەبيەتىنىڭ «شاعاتاي ادەبيەتى» دەپ اتالۋى شىڭعىس حان پەر­زەنتى شاعاتايمەن بايلانىستى. شىڭ­عىس حان 1224 جىلى قۇرىلتاي شاقىرىپ, ولكەسىن ۇلدارىنا ءبولىپ بەردى. وسى ۋاقىتتان باستاپ بۇل ولكە شاعاتاي ولكەسى, ال ءتىلى «شاعاتاي ءتىلى» دەپ اتالدى ما ەكەن (تەمۋريدتەرگە دەيىن مۇنى ايعاقتايتىن دالەل تاپپادىق)؟ وسى نەگىزبەن پروفەسسور ۆامبەري, ونى قۇپتاعان پروفەسسور ۋبايدۋللين: «ورتا ازيانىڭ ەلى مەن ءتىلى ورتاازيالىقتار تاراپىنان شاعاتاي دەپ اتالدى. ولار بۇل اتاۋدى پارسىدان الدى», دەگەن ەدى. شىنىندا دا, شاعاتاي مەن تەمىرگە دەيىنگى ءبىر عاسىردا بۇل ولكەنىڭ شاعاتاي, ءتىلىنىڭ «شاعاتايشا» اتالعانىن بىلمەيمىز. بىراق تەمۋريدتەردەن سوڭ ولكەنىڭ دە, ءتىلىنىڭ دە «شاعاتاي» اتالعانىنا ءشۇبامىز جوق. بۇل پىكىرىمىزگە تومەندە كەلتىرەتىن ءلۋتفيدىڭ ولەڭى, ءناۋايدىڭ ءسوزى, مۇحاممەد ساليحتىڭ جانە ماجليسي اقىننىڭ شۋماقتارى دالەل بولادى:

 

ناۋاي:

ويىمداعى كوركەم پارسىشانى,

شاعاتايشا اسەمدەپ جەتكىزەمىن...

 

لۋتفي:

لۋتفي, سەندەي ابىزدى كورمەدىم شاعاتايدا

شىن سويلە حيتو جاققا, نە بولسا دا...

 

ماجليسي:

شاعاتايدىڭ كۇندىزى ءتۇن ەدى وعان,

احۋالى قارا تۇنەك كۇن ەدى وعان.

مەنمەنسىپ جەر بەتىنە سىيماس ەدى,

ەندى, مىنە, تىشقان ءىنى مىڭ التىن وعان.

 

مۇحاممەد ساليح:

بالكىم مەن مەيلىنشە مەيىرلىمىن,

مەيىرىمدى الىپ ەدىم ەلىمنەن.

شاعاتاي ەلى مەنى وزبەك دەمەسىن,

ورىنسىز پىكىرمەن ۋايىم جەمەسىن.

ولار ايتتى: «سەن شاعاتايسىڭ,

مىنا جەر ەلى شاعاتايدىڭ,

نە دەپ وزبەكپىن دەپ جات بولدىڭ؟»

 

ەل مەن ءتىل شاعاتاي بولىپ اتالعان سوڭ, ادەبيەت تە شاعاتايشا دەپ تانىلدى. الايدا بۇل «شاعاتاي ادەبيەتى» – بەرىدە پايدا بولعان اتاۋ ءارى ول عىلىمي اتاۋ ەمەس. ادەبيەت سول ءداۋىردىڭ جوعارى تابى سانالعان ساۋدا بۋرجۋازياسىنىڭ ادەبيەتى ەدى. سوندىقتان بۇل ءداۋىردى ساۋدا-ساتتىق ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى دەپ اتاۋىمىز كەرەك.

بۇل ادەبيەت شاعاتايدان باستالىپ تەمۋريدتەر ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا ء(حىىى–XVI عاسىرلارعا) دەيىن جالعاستى. شىڭعىس حاننان تەمۋريدتەرگە دەيىنگى زاماندا شاعاتاي ادەبيەتىنە ءتان ۇلگىلەر بولعان جوق. تەك رابعۋزيدىڭ «قيسساۋ-ءانبياسى» بار. بەرىدە وزبەك عىلىمي ورتالىق كىتاپحاناسىندا «ميفتوق ۋل-ادل» اتتى جازىلعان ۋاقىتى بەلگىسىز كىتاپتى كەزدەستىردىك. مۇنىڭ ءتىلى ونىڭ رابعۋزي زامانىندا جازىلعانىن اڭعارتادى. بۇل داۋىرگە ءتان ادەبي ۇلگىلەردىڭ سيرەك كەزدەسۋى سول كەزەڭدەگى ادەبيەتتىڭ دامۋ قارقىنى تومەن بولعاندىعىن كورسەتەدى. شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋى ورتا ازيادا ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامىعان شاعى تەمۋريدتەر تۇسىنا ساي كەلەدى. بۇل داۋىردە شاعاتاي ادەبيەتىن ۇشكە ءبولىپ قاراستىرامىز: داستان ادەبيەتى, ياساۋيلىك ادەبيەت جانە ساراي ادەبيەتى.

بۇل داۋىردە حالىق اقىندارى مەن باقسىلاردىڭ داستان وقىعانى انىق بولسا دا, ولاردىڭ داستاندارى جازباشا تۇردە بىزگە جەتپەگەن (مۇنى ايتۋ مۇمكىن ەمەس).

ياساۋيلىك – سوپىلىق (تاساۋف) ادەبيەت. ماسەلەگە كىرىسپەس بۇرىن ورتا ازيا­دا­عى سوپىلىق جايىندا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. سوپىلىق مۇسىلماندىقپەن قاتار قالىپتاسىپ, ورتا ازياعا كەڭ تارالدى. مۇندا سوپىلىقتىڭ قۇبراۆيا, ياساۋيا, ناقىشبانديا, قالانداريا دەگەن اعىمدارى پايدا بولدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالى – ياساۋيلىك پەن ناقىشبانديلىك حاقىندا قىسقاشا ايتار بولساق: ياساۋيلىكتىڭ نەگىزىن قالاعان ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن احمەت ياساۋي بولسا, ال ناقىشبانديلىكتىڭ باسىندا ونىڭ زامانداسى بولعان ابدىحالىق عيجدۋا­ني تۇردى. ياساۋيلىك تاعىلىمى: قىلۋەت, دۇنيەنى تارك ەتۋ, جاحر (بايىرعى تۇرىكتىڭ اۋەندى عيباداتى). ياساۋيلىك دۇنيە-م ۇلىك جيناۋعا, ساۋدا جاساپ مال تابۋعا قارسى, كوپشىلىگى ديقانشىلىقپەن شۇعىلدانادى. بۇلار ساۋدا-ساتتىققا (ساراي ادەبيەتىنە – اۋد.) قارسى فەودالدىق ءومىر سالتىن جاقتاۋشىلار بولدى.

ناقىشبانديلىكتىڭ ۇستانىمى «حيلۆات دار انجۋمان» (كوپ ىشىندەگى جالعىز) جانە «با زوھير با حالق» (سىرتتاي حالىقپەن بىرگە بولۋ) سياقتى ۇراندارى ساۋدا-سات­تىق ومىرىنە وتە جاقىن كەلەتىن باھاۋاد­دين (ناقشباند) قىراتقا (گەرات) بارعاندا, ءامىر حۇسەيىننىڭ قۇزىرىندا ءوز جولىن وسىلاي تۇسىندىرگەن. ءباھاۋاددين­نىڭ مۇريدتەرى ساۋدامەن («حازرات ۋل-قۇد­دىس» ەڭبەگىندە ايتىلعانداي), ال ناقىشبانديا وكىلدەرى ىشىندە قوجا احراردىڭ قانشالىقتى مول بايلىق جيناعانى كوپكە ءمالىم. قوجا احرار قىراتتا جۇرگەن كەزىندە شاھاردىڭ ءىرى ساررافى (اقشا ايىرباستاۋشىسى) ءارى زەرگەرى بولا تۇرا قوجا پارسونىڭ الدىندا ء(مۇريت) وقىعان جانە ۇستاز فاررۋحتىڭ قامقورلىعىن كورگەن.

ياساۋيلىك بۇلارعا قارسى, شايحزادا ءىلياس قوجا احراردى سىنعا الاتىن ەدى. تەمۋريدتەر داۋىرىندە ياساۋيلىك اقىن­داردان كەمەلىنە جەتكەندەرى – سايد احمەت, شامس ۋزعاندي. بۇلاردىڭ ولەڭ­دەرىندە ساۋداگەرلەر مەن ولاردى جاق­تاۋشى مولدالار جاعىمسىز كەيىپ­تە بەينەلەنىپ, اشكەرەلەنەدى. بۇلار دۇنيەنى تارك ەتۋگە, شەيحتەرگە شاكىرت بولۋعا ۇندەپ, ولەڭدەر جازدى:

 

تاڭ سارىدەن قۇداي سۇيگەن قۇلشىلىق ەت,

بۇل دۇنيەنىڭ تالاپ دەرتىن سۇراپ, دوستار.

بەينەتپەن قۇتىلاسىڭ بار پالەدەن,

ءبىلىمسىز ءۋاجىن تاپپاس مۇنىڭ, دوستار.

 

دۇنيەگە كەلىپ, كوز اشىپ, نازار سالعان,

وڭ-سولىن تانىپ, ەشقاشان جولدان تايماس.

«ولمەي تۇرىپ ءولۋدىڭ» ەت امالىن,

بۇل ءحاديستىڭ ءمانىن ۇعىپ ءولدىم جاڭا,

بۇل دۇنيەدە ەش كۇلمەۋدى ءتۇيدىم جاڭا.

 

وقۋ بىلسەڭ, عارىپتىڭ كوڭىلىن اۋلا,

مۇستافاداي ەلدى كەزىپ, كۇندەي لاۋلا.

دۇنيەقوڭىز پاسىقتاردان بوي تاسالا,

بوي تاسالاپ, تەڭىزدەي تاسىدىم جاڭا.

 

قىسقاشا ايتقاندا, ياساۋيلىك – ساۋ­دا-ساتتىق مەكتەبى تاراپىنان ەزىل­گەن فەودالدىق قوعام وكىلدەرىنىڭ مەك­تەبى. ساۋدا-ساتتىق مەكتەبى دەپ ناقىش­بان­ديلىكپەن بايلانىستى ساراي اقىن­­دا­رىن ايتامىز. ناۋاي, بابىر, بايقا­را – بۇلاردىڭ ءبارى ناقىشباندي باعى­تى­نىڭ وكىلدەرى. سوندىقتان دا بۇلار­دىڭ داۋىرىندە ياساۋيلىك دامۋ جولىن جالعاستىرا المادى. ساراي مەن ساراي-مەدرەسە ادەبيەتى وتە ءماشھۇر بولىپ, وسى تۇستا دامۋدىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, ازيانىڭ باسىم بولىگىنە تارادى. ازەربايجاندا, وسمان ەلىندە, قىرىمدا, قاشقاردا, يراندا, ءۇندىستاندا شاعاتاي تىلىندە ولەڭدەر جازىلدى. شاعاتاي ءتى­لىن تۇسىندىرۋگە سوزدىكتەر قۇراستىرىلدى. ءتىپتى شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ گۇرجى (گرۋزين) ادەبيەتىنە ىقپال ەتكەنى ايتىلىپ ءجۇر. تەمۋريدتەر داۋىرىندە وركەندەگەن ورتا ازيا ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ باي وتارى (كولونياسى) يران ەدى.

يران ورتا ازيانىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتكەندەي, ونىڭ مادەني وركەندەۋىنە دە وزىندىك اسەرى بولدى. تەمۋ­ريدتەر وتارلانعان ولكەلەردىڭ ونەر شە­بەرلەرىنىڭ قىزمەتىن پايدالان­دى. ولار­دىڭ اراسىندا كوركەمونەر شەبەرلەرى دە, عالىمدار دا بار ەدى. بۇل كەلتىرىلگەن ونەر­پازدار مەن عالىم­دار­دىڭ دەنى يران­دىقتار بولاتىن. يران ساۋلەت­شىلەرىنىڭ تۋىندىلارى بۇگىن دە كوز الدىمىزدا. ءبىزدىڭ كلاسسيكالىق مۋزى­كامىزدىڭ قالىپ­تاسۋىندا دا پارسى سازگەرلەرىنىڭ ءرولى زور. ادەبيەت ماسەلەسىندە دە وسى پىكىردى ايتا الامىز.

پارسى ادەبيەتىنىڭ پوەزيا سالاسىندا ماداق ولەڭدەرى (قاسيدا), ەگىز ۇيقاس ولەڭ تۇرلەرى كەزدەسەدى. پارسىلاردا ەگىز ۇيقاس ولەڭ ءتۇرى ەرتەدە, اراب باسقىنشىلىعىنان بۇرىن ساسانيدتەر داۋىرىندە قالىپتاستى. اراب باسقىنشىلىعىنان كەيىن پارسى ادەبيەتى ءوزىن اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى­نىڭ قىسىمىنان قۇتقارا باستاعاسىن, اراب وكىمەتى ورتالىعىنان شالعايلاردا: قۇراسان, ورتا ازيا وزدىگىن كورسەتە باس­تادى. بۇل داۋىردەگى اقىنداردىڭ بار­لىعى ەگىز ۇيقاس ولەڭ تۇرىندە داستاندار جازدى. ماسناۋيشىلىك اراب وتارشىلدارىنا قارسى, يراندا ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ ماقساتىندا پايدا بولىپ, پارسىلاردىڭ ۇلتتىق داستاندارىن جاريالادى جانە پارسى بۋرجۋازياسى تاراپىنان قول­داۋ تاۋىپ, كۇشەيە ءتۇستى. قاسيداشىلىق يراندا اراب حاليفاتىنان ازاتتىق العان ۇكىمەتتەردىڭ ۇگىت-ناسيحات قىزمەتىن موينىنا الدى. ولەڭ شۋماعى (رۋباي) مەن ليريكالىق ولەڭ (عازال) بۇل كەزەڭدە سارايلارداعى توي-تومالاق ادەبيەتى رەتىندە جالعاستى. ءحىىى عاسىردا يراندا ۇساق فەودالدىقتار پايدا بولدى. بۇلار وتە كەدەي بولىپ, نەگىزگى قارجىسىن ءبىر-بىرىنە قارسى اسكەر جيناۋ مەن سوعىسقا سارپ ەتتى. قاسيداشى اقىنداردىڭ كىرىسى ازايدى. بايلىعى كەمىگەن امىرلەردىڭ نازارى دا ازايدى. وسىلاي قاسيداشىلىق تا سانىنەن ايىرىلدى. 1292 جىلى قايتىس بولعان ساعدي قاسيداشىلىققا قارسى ب ۇلىك شىعاردى. يران ولكەسى تەمۋريدتەرگە باعىنىشتى بولعان ۋاقىتتا پارسى ادەبيەتى وسىنداي جاعدايدا بولاتىن. ورتا ازيا اقىندارى ونىڭ وسى جاعدايىنا ەلىكتەدى. جاعداياتقا ەلىكتەۋى­نە ولاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى دا سەپتىگىن تيگىزدى. ويتكەنى ورتا ازيانىڭ تەمۋريدتەر داۋىرىندەگى ساۋدا كاپيتالى ۇزاق جالعاسىن تاپقان جوق. تەمىر بالالارىنان شاحرۇح پەن ءادۋ سەيىت مىرزالار جاۋلاپ الىنعان ولكەلەردىڭ ءبىر بولىگىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. بۇدان كەيىن جاۋلاپ الۋ تۇرماق, ىشكى بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولمادى. بايلىقتارى دا جاۋلاپ العانداعى اۋەستىكتەرىمەن ءبىتتى. سوندىقتان دا اۋەسقوي قاسيدا (ماداق ولەڭى) ءۇشىن جول دا, تالاپ تا قالمادى. وسى ءپاني دۇنيەنى توي-تومالاقپەن وتكىزىپ, قولدا قالعان بايلىقتى سارقا توگۋگە بەرىلدى. وسىنداي پىكىرمەن ادەبيەتتە ليريكالىق ولەڭدەر مەن عاشىقتىق جىرلارى تۋدى. سوندىقتان دا شاعاتاي بۋرجۋازياسى ءوزىنىڭ وتارى بولعان يراندا جوعارىداعىداي جاعدايدا جالعاسقان ادەبيەتكە ەلىكتەدى.

«ساراي ادەبيەتى» دەپ اتالعان بۇل ادە­بيەتتىڭ العاشقى تۋىندىسى تەمىردىڭ ءوز جازباسى – «تەمىر تۇزىگى» («تۋزۋكي تەمۋر»). تەمىردىڭ ارمانى – وزىنەن كەيىن بالا­لارىنىڭ جاھانگەرلىكتى جال­عاس­تىرۋى ەدى. وسى ماقساتپەن ءوزىنىڭ تاجى­ري­­بە­لەرىن جازىپ نەمەسە جازدىرىپ ۇرپاعىنا قالدىردى. بۇل ادەبي شىعارما ەمەس.

تەمۋريدتەر ءداۋىرى اقىندارعا باي. حان-حانزادا, بەك-بەكزادا – ءبارى دە اقىن بولدى. بۇل داۋىردە عاشىقتىق ولەڭدەر ساراي تۇرعىندارى اراسىندا جۇقپالى اۋرۋداي تەز تارالدى. بىراق بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ شىعارمالارى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلعان ەمەس. وتە از بولىگى عانا بەلگىلى. بارلىعى تابىلعان كۇننىڭ وزىندە دە ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى بولماسىنا كۇمان جوق. بۇلاردان بىزگە بەلگىلىسى – دۇربەكتىڭ ء«جۇسىپ–زىليحا» اتتى عاشىقتىق داستانى. بۇل شىعارمانى دۇربەك تەمىر ولىمىنەن ءتورت جىل وتكەن سوڭ بالحتا جازعان. شىعارما وتە ءساتسىز جازىلدى.

لۋتفي – عاشىقتىق ولەڭ جازعان شايىر, ءتىلى ناۋايدەن گورى اشىقتاۋ. بارلىق ولەڭدەرىنەن شاراپتىڭ ءيسى اڭقىپ, عاشىقتىق سەزىمى لاۋلاپ تۇرادى. ول شاحرۋح سارايىنداعى سۇلۋلاردىڭ قاس-كوزدەرىن اسپەتتەپ:

 

ۋا, ادامزات جانى پەريزات پا ەدىڭ,

قاۋىزىن جارماعان گۇلدەي نازىكتىگىڭ-اي!..

 

اتاي – ۇلىقبەك زامانىندا ابۋلاتيف قىزمەتىندە بولعان بالحتىق اقىن. ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ مازمۇنى دا لۋتفيدەن ەرەكشەلەنبەيدى. لۋتفي نە ءۇشىن ولەڭ جازسا, ول دا سول ءۇشىن ولەڭ جازدى.

 

اتاي:

جاعادا وتىرعان پەرىدەي, قاي سۇلۋ,

نازىكتىگى ءبىر قاسىق سۋمەن جۇتارداي.

يراننىڭ تەمۋريدتەر وتارشىل­دىعىنا قارسى ازاتتىق ارەكەتتەرى تەمىر زامانىندا-اق باستالعان ەدى. ارينە, بۇل ارەكەت تەمىردەن كەيىن دە جالعاستى. ورتا ازيا يرانداي مايلى وتار ولكەسىنەن ايى­رىلماۋ ماقساتىندا ساۋدا بۋرجۋازياسىمەن ىمىرالاسۋ جولىن ۇستاندى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ورتالىقتىڭ سامارقاننان قىراتقا كوشىرىلۋىنىڭ سەبەبى دە وسى. يران ۇلتتىق بۋرجۋازياسى ونىڭ ساياسي ارەكەتىن ءدىن, ماسحابپەن بويادى. شيتتىك ارەكەتىن كۇشەيتتى. شيتتىك پىكىرلەر جالپىلانعان سايىن ازاتتىق يدەيانىڭ كۇشەيە تۇسەتىنى تۇسىنىكتى ەدى. ورتا ازيا بۋرجۋازياسى مۇنى باقىلاپ وتىردى. سوندىقتان دا بۇلاردىڭ ءوز اراسىندا شيتتىكتى قابىلداۋ ويى تۋدى. تەمىر ۇرپاعىنان بايسۇڭعىر مىرزا شيتتىكتى قابىلدادى. ءىس مۇنىمەن بىتكەن جوق. پارسى بۋرجۋازياسى ۇلتتىق ارەكەتىنىڭ سىرتقى كيىمنەن باسقا ماسەلەسى بولماعان شيتتىك قيمىلى كۇشەيە ءتۇستى, وسىدان قۇسايىن بايقارا شيتتىكتى ۇكىمەتتىڭ رەسمي ماسحابى رەتىندە جاريالاۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە كەلدى. بۇل ماسەلەدە ساراي ادامدارى ورتاق پىكىرگە كەلە المادى. ناۋاي مەن ونىڭ جاقتاستارى مۇنىڭ تيىم­سىزدىگىن اڭعاردى جانە بۇل ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. يراندا بەلەڭ العان بۇل ارەكەتكە قارسى تۇرىپ, قورعانىستى كۇشەيتىپ, «وزىندىك بولمىس­تى» ساقتاپ قالۋدى ماقۇل كوردى.

بۇل ادەبي قوزعالىستىڭ باسىندا ناۋاي مەن قۇسايىن بايقارا تۇردى. ناۋاي پارسى ءتىلى مەن تۇرىك ءتىلى اراسىنداعى ءسوز بايلىعىن, ادەبي ۇيلەسىمدەردى سالىستىرىپ, «مۋحاكومات ۋل-لۋعاتاين» اتتى شىعارما جازدى. مۇندا «تۇرىك ءتىلى پارسى تىلىمەن سالىستىرعاندا وتە باي ءارى ادەبي يكەمدى» دەگەن تۇجىرىم جاسادى جانە مۇنى دالەلدەۋگە تىرىستى. بۇل ماسەلەدە ونىڭ (ناۋاي) بيىك دارەجەسىنە قاراماي پارسى شايىر­لارى وعان قارسى كۇرەستى. ناۋاي كوپ­تەگەن شىعارمالارىندا تۇرىك ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ۇلىقتادى.

 

پارسى ءتىلى ءولدى سول ساتتە,

تىلگە كەلسەم, تۇرىك تىلىمەن.

 

تۇرىك ۇلىمىن دەگەن جانمىن باسىنان,

تۇرىك تىلىندە جىرلار توككەن شاشىلا.

                 ء             («لايلى-ماجنۇننەن»)

 

وسىنداي ارەكەت ورتا ازيا ساراي ادەبيەتىنىڭ بەدەلىن ارتتىردى. بۇل ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ ۇلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – ناۋاي, ونىڭ اكەسى كەنجە باتىر. ول كىسى اۋەلدە باقسى ەدى. ونىڭ اقىندىعى دا بولعان. ءابىل قاسىم بابىرعا قىزمەت ەتتى. ناۋاي 1440 جىلى دۇنيەگە كەلدى. ول قىراتتا (گەرات) قۇسايىن بايقارامەن ءبىر مەكتەپتە ءتالىم الدى. مەكتەپتە ناۋاي پارسى ادەبيەتىن تەرەڭ ۇيرەندى. اكەسى قىراتتان ماشحادقا قاشىپ بارعاندا ءناۋايدى دە وزىمەن الا كەتتى. ناۋاي اكەسى كوز جۇماتىن وسى كوش كەزىندە 17–20 جاستاردا ەدى. ناۋاي قىراتتاعى سارايعا ورالدى. قانداي دا ءبىر سەبەپپەن سامارقانعا بارىپ, سوندا تۇراقتادى. 1468 جىلى قۇسايىن بايقارا قىراتتى العاندا ءناۋايدى قاسىنا شاقىردى. ول قابىل الىپ, بايقارانىڭ كەڭەسشىسى, كەيىن باس ءۋازىر قىزمەتىن اتقارادى. قۇسايىن بايقارامەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ورناپ, استرابادقا اكىم رەتىندە جىبەرىلەدى. ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن اكىمدىكتەن باس تارتىپ, رۇقساتسىز قىراتقا قايتادى. ون ءبىر جىل شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى جانە قايتا باس ۋازىرلىككە تاعايىندالىپ, ون ەكى جىل بويى وسى قىزمەتتى اتقارادى. 1500 جىلى دۇنيەدەن وزدى. ونىڭ وتىزدان اسا شىعارماسى قالدى. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىلارى: «مۋحاكومات ۋل-لۋعاتاين», «حامسا», ء«تورت ديۋان», «ماجاليسي...», «ناسويم...» اتتى شىعارمالار.

ءناۋايدىڭ اقىندىق شەبەرلىگى بار­لىق شاعاتاي شايىرلارىنان جو­عارى باعالانادى. مۇنى كەزىندە بابىر دا قوستاعان. يسمايىل حيكمەت ازەرباي­جان­شا باسىلعان «ديۋاني حۋساين باي­قارا» ەڭبەگىنىڭ كىرىسپەسىندە قۇسايىن باي­قارانىڭ اقىندىعىن ناۋايدەن جوعارى دەپ باعالاعان. بىراق بۇل قيسىنسىز پىكىر ەدى. ناۋاي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى – اسا قۇندى قازىنا. ولاردى تىلدىك تۇرعىدا  عانا زەرتتەپ, ءاربىر ءسوزىنىڭ ءمانىن اشۋ  ۇلكەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن قاجەت ەتەدى. ناۋاي – اقىن-جازۋشى عانا ەمەس, ۇلى عالىم. كوپتەگەن باعالى كىتاپ ونىڭ بۇيرىعىمەن, تىكەلەي قاتىسۋى­مەن جازىلدى. تانىمال سۋرەتشىلەر, سازگەرلەر, عالىمدار ونىڭ قامقورلىعىندا بولدى. ءوزى دە اۋەنگە اۋەس بولدى. بابىردىڭ مالىمەتىنشە, كۇي دە شىعارىپتى.

 

وزبەكشەدەن تارجىمەلەگەن –

ايدىن جالمىرزا,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى