ءار جەردە ءوتىپ جاتاتىن, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى عىلىمي ماجىلىستەردە, وسپان باتىر تۋرالى ءسوز بولا قالسا, ونىڭ كىممەن, نە ءۇشىن سوعىسقانىنا بايلانىستى سۇراقتار الدىمىزدان ءجيى شىعادى. سولاردىڭ ءبىر پاراسى: «وسپان كىممەن مايدانداسىپ, قالاي باتىر اتاندى؟», «وسپاننىڭ باستى جاۋى كىم؟ ول كوممۋنيستىك قىزىل قىتايمەن مايدانداستى ما؟ الدە گومينداڭشىل چان كايشيمەن سوعىستى ما؟ جوق الدە, شىعىس تۇركىستان ۇلتتىق اسكەرىمەن قىرقىستى ما؟», «وسپان كىمگە ارقا سۇيەدى؟ كسرو-عا ما؟ اقش-قا ما؟ الدە موڭعولياعا ما؟», «وسپان جاڭا قۇرىلىپ جاتقان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىمەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولدى؟» دەگەن راۋىشتە بولىپ كەلەدى. قاراپ وتىرساڭىز, مۇنىڭ ءبارى شىنىندا دا وتە كۇردەلى سۇراقتار. سونداي-اق, وسپان تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەن ءار الۋان اڭگىمەنىڭ تۋىنداۋىنا دا وسى سۇراقتارعا اركىمنىڭ ارقالاي جاۋاپ بەرۋى مۇرىندىق بولىپ كەلەدى.
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدەن بۇرىن, ءبىز ەڭ اۋەلى مىنا كۇردەلى ءتۇيىندى تارقاتىپ الۋىمىز كەرەك, ياعني «قىتايداعى قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە اتتانۋىنا نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن تۇعىرلى ماسەلە. ال بۇل ماسەلەنى ءتۇپ قوتارا ايقىنداۋ, ارينە, كەم دەگەندە نەشەلەگەن مونوگرافيالار مەن قانشالاعان كونفەرەنتسيالارعا جۇك بولارى انىق. دەگەنمەن, وسپانعا بارار جولدىڭ قاقپاسى دا, سول قاقپانىڭ كىلتى دە وسى سۇراقتا جاتقاندىقتان ونى اينالىپ ءوتۋ, استە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز قىسقاشا بولسا دا, اۋەلى وسى ماسەلەنى ايشىقتاي كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
«ارقادا اياز بولماسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەيدى اتام قازاق. ەگەر ەل امان, جۇرت تىنىش بولسا, قارىن توق, كويلەك كوك بولسا, ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە وتىرعان جۇرتقا قايمانا بىرەۋ كەلىپ, اڭگىر تاياعىن ويناتىپ, «ەر ۇلدارىڭدى قۇل, پاك قىزدارىڭدى كۇڭ ەتەم» دەمەسە, «ءتىلىڭدى جويىپ, ءدىنىڭدى قۇرتام»... دەمەسە, كىمنىڭ كىمدە قانداي شارۋاسى بار؟! حالىق دەگەنىمىز – الىپ تەڭىز. ونى تولقىتاتىن داۋرىعا سوعاتىن داۋىلدار مەن وراي دا بوراي ۇيىرەتىن قۇيىندار. بۇل ءوزى كۇللى جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ بارىنە ورتاق ادامي مىنەز, قاشاننان قالىپتى قاعيدا. قىتايداعى اعايىنداردىڭ دا شامىرقانا تولقۋىنا, بەس قارۋىن اسىنىپ, تۋ ۇستاپ تۇلپارعا قونۋىنا سول كەزدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك «داۋىلدار مەن قۇيىنداردىڭ» تۇرتكى بولعانى تاريحتان بەلگىلى.
تسين پاتشالىعى 1911 جىلى قىتاي كوتەرىلىسشىلەرى تاراپىنان قۇلاتىلىپ, ونىڭ ورنىن سۋن ياتسەن باسشىلىعىنداعى قىتاي دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى (قىتايشا «چجۇڭحۋا مينگو», جەتەكشى ساياسي پارتياسى گومينداڭ, كەيىنگى كوسەمى چان كايشي) باسقانىمەن, ونىڭ شىڭجاڭداعى وكىلدەرى ىلعي دا جەكە-دارا ۇستەمدىك قۇرۋ پيعىلىندا بولا وتىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى ەزىپ-قاناۋ جاعىندا تسين پاتشالىعىن شاڭ قاپتىرىپ كەتتى.
شىڭجاڭنىڭ بيلىك باسىنا العاش كەلىپ, جارتىلاي پاتشا بولىپ 17 جىل (1912-1928 جج.) داۋرەن كەشكەن ياڭ دزىڭسين دە, ودان كەيىن بۇل تاققا بەس جىل (1928-1933 جج.) قونجيعان زين شۋجەن دە, ون ءبىر جىل (1933-1944 جج.) وتىرعان شىڭ شيتساي دا حالىقتى قاناۋ جاعىنان بىرىنەن-ءبىرى اسىپ ءتۇسىپ وتىردى. اسىرەسە, 1937 جىلدان باستاپ «شىڭجاڭداعى جاپون تىڭشىلارىن», «تروتسكيشىلدەردى» (انىعىندا تۇرىكشىل, يسلامشىل, ۇلتشىل ەليتانى) قىرىپ-جويۋعا كەلگەندە شىڭ شيتساي ستاليننەن اسىپ تۇسپەسە, كەم سوققان جوق. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1937-1942 جىلدار ارالىعىندا قاندىقول شىڭ شيتساي تۇتاس ولكە بويىنشا 100 مىڭنان استام ادامدى تۇتقىنداپ, ونىڭ 4000-نان استامىن سان الۋان حايۋاندىق قيناۋمەن ولتىرگەن. وسى كورسەتىلگەن ساننىڭ دەنى ەلدىڭ يگى-جاقسىلارى, حالىق كوسەمدەرى, اقىن-جازۋشىلار مەن مولدا-يمامدار ەدى.
مىنە, وسىلايشا ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە وتىرىپ, قايداعى ءبىر كەلىمسەكتەن وسىنشا قورلىق كورگەنىنە, ەل دەپ ەڭىرەگەن يگى جاقسىلارىنان قار جاۋماي, قازان ۇرماي ايىرىلعانىنا, الاڭسىز كۇن كەشىپ, تىنىش ۇيىقتاي الماعانىنا اشىنعان حالىق ازاتتىق ءۇشىن اتقا قونۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ارعى بەتتەگى قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە اتتانۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ ءبىرى.
ەكىنشى سەبەبىنە كەلسەك, بۇل دا وزىنشە ۇزاق اڭگىمە. مۇنى دا ءبىز بارىنشا ىقشامداپ ايتۋعا تىرىسىپ كورەيىك. حح عاسىردىڭ باسىندا, قازاقستاندا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇلتتىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىن, ارى مەن نامىسىن, ازاتتىعى مەن تەڭدىگىن ويلاعان, سول ۇلى مۇراتتى ارمانداعان ەسىل ەرلەر باس بىرىكتىرىپ, تىزە قوسا وتىرىپ, الاش قوزعالىسىن ۇيىمداستىرىپ, الاش پارتياسىن قۇرعانى بەلگىلى. ىرگەلى قازاق ەلىندەگى اتالعان ساياسي قوزعالىستىڭ ماقساتى مەن مىندەتى, تىنىس-تىرشىلىگى شىعىس تۇركىستانداعى گومينداڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ ەزگىسى مەن قورلىعىنا توزبەي, ءجيى-ءجيى كوتەرىلىسكە شىعىپ, ازاتتىقتى, تەڭدىكتى كوكسەپ وتىرعان اعايىنداردى دا جەلپىندىرمەي, جىگەرلەندىرمەي قويعان جوق. وسىلايشا, الاش پارتياسى قۇرىلۋدىڭ الدى-ارتىنداعى قازاق وقىعاندارىنىڭ قام-قارەكەتى, ۇگىت-ناسيحاتى, باعىت-باعدارلاماسى, مۇرات-نىساناسى, ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا, الاش يدەياسى كوتەرگەن ۇلت-ازاتتىق ۇرانى ءارتۇرلى جولدارمەن قىتايداعى اعايىندار اراسىنا جەتىپ جاتتى.
بىرىنشىدەن, حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق ەلىندە جارىق كورگەن «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتى سەكىلدى مەرزىمدى ءباسپاسوز ۇزدىك-سوزدىق بولسا دا قىتايداعى قازاقتار ءجيى قونىستانعان ىلە, التاي, تارباعاتاي ايماقتارىنا بارىپ تۇردى. ەكىنشىدەن, الاش يدەياسىمەن قارۋلانعان, ۇلت-ازاتتىق ۇراندى تۋ ەتكەن الاش قايراتكەرلەرى حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان كەيىن, ورتالىقتىڭ قىرىنا ءىلىنىپ, قۋدالانا باستاعاندا, ولاردىڭ ءبىرازى شەكارا اسىپ بارىپ شىعىس تۇركىستاندى پانالادى. بۇلاردىڭ ىشىندە ءبىز, اسىرەسە, رايىمجان مارسەكوۆتى, ىبىرايىم جايناقوۆتى, يسا تەرگەۋسىز ۇلىن, زيات شاكارىم ۇلىن, عازەز قالمانوۆتى, تولەۋعازى ابىلايحانوۆتى, مىرزاحمەت ءورازاليندى, مولداعالي بەكتۇر ۇلى سەكىلدى ادال ازاماتتاردى بولە-جارا ايتۋعا حاقىلىمىز. وسىناۋ عازيز ەسىمدەرى اتالعان الاش ارىستارى ول ولكەگە بارعاننان كەيىن, ونداعى اعايىندار ءجيى قونىستانعان وڭىرلەردەن مەكتەپ اشىپ, مەدرەسە سالىپ, جاتپاي-تۇرماي ۇلت-ازاتتىق باعىتىنداعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سونىمەن بىرگە, ونداعى اقىت قاجى ء ۇلىمجى ۇلى, ءشارىپحان كوگەداي ۇلى, ابەۋ قۇدىش ۇلى, نۇرتازا شالعىنباەۆ, تاڭجارىق جولدى ۇلى, ماقسۇت ساسان ۇلى, بايمولدا قارەكە, شارعىن العازى ۇلى, جابىقباي بۇلعىنشى ۇلى, ت.ب. جەرگىلىكتى الاششىل تۇلعالارمەن بىرلەسىپ, الاش ۇيىمدارىن قۇرىپ, ۇلتتى ازات ەتۋدىڭ قامىنا كىرىسە باستادى.
مىنە, وسىنداي ىشتەي دە, سىرتتاي دا ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي قىتايداعى جەرگىلىكتى حالىقتاردى قولىنا قارۋ الىپ ۇلت-ازاتتىعى ءۇشىن اتقا قونۋعا ءماجبۇر ەتتى. ءاسىرەسە, قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان التاي, تارباعاتاي, ىلە ءوڭىرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاپپاي قارۋلى كوتەرىلىسكە شىعا باستادى. ماسەلەن, 1940 جىلى كوكتوعاي, شىڭگىل اۋدانىنىڭ قازاقتارى كوتەرىلگەن بولسا, 1941 جىلى ولارعا قابا-ساۋىرداعى باۋىرلارى ءۇن قوستى. ودان كەيىن شاۋەشەك, تولى, ءدوربىلجىن, ساۋان-ماناستىقتار اتقا قوندى. اراعا جىل سالىپ بارىپ اكبار, سەيىت باتىرلار باستاعان ىلە قازاقتارى اسا اۋقىمدى دا كەشەندى كوتەرىلىستەرىن باستاپ جىبەردى. وسى كوتەرىلىستەر, حح عاسىردىڭ بەلورتاسىندا بەس جىلداي (1944-1949 جج.) ءومىر سۇرگەن ايگىلى شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ (شتر) قۇرىلۋىنا نەگىز بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ باسى ەدى.
ءسوز بولىپ وتىرعان ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايلاردىڭ ءبارى ومىرگە كەلگەن كۇننەن بەسىگىن تەربەپ ەسەيتكەن, وسە كەلە ساناسىن ۇلتتىق ار-نامىسپەن سۋارعان, ءارىسى كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ قاھارمان پەرزەنتى, بەرىسى قازاق حالقىنىڭ بىرەگەي ءباھادۇر ۇلى, ۇلى قولباسشى وسپان يسلام ۇلى بولاتىن.
جالپى, وسپان باتىر تۋرالى ايتۋ ءارى وڭاي, ءارى قيىن. وڭاي بولاتىن سەبەبى, وسپان باتىردى بىلمەيتىن الاش بالاسى كەمدە-كەم. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە «وسپان باتىر» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءوزى-اق جەتكىلىكتى سياقتى. ال قيىن بولاتىن سەبەبى, وسپان ءومىرى, ونىڭ ەرلىگى, تاعدىرى سەكىلدى ىرگەلى تاقىرىپتار شاعىن اڭگىمەنىڭ اياسىنا قالاي ىقشامداساڭ دا سيا قويمايدى. وسپاندى ايتۋ ءۇشىن, ول ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى تاريح ساحناسىنا شىعىپ, 4-5 جىل ءومىر سۇرگەن شتر-دى اتتاپ وتە المايسىڭ. دەي تۇرعانمەن, ءبىزدىڭ ماقسات, وقىرمانعا وسپاننىڭ ءومىرى مەن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەگى ەڭبەگىنەن قىسقاشا مالىمەت بەرۋ بولعاندىقتان, سول توڭىرەكتە عانا ءسوز وربىتۋگە تۋرا كەلەدى.
وسپان يسلام ۇلى 1899 جىلى بۇگىنگى قحر شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ التاي ايماعىنا قاراستى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ وندىرقارا دەگەن جەرىندە ومىرگە كەلگەن.
جوعارىدا بايانداعانىمىزداي, وسپاننىڭ ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزى شىعىس تۇركىستان حالىقتارىنىڭ باسىنا وتارشىلداردىڭ اڭگىر تاياعى وڭدى-سولدى, ويناپ تۇرعان تۇسقا تۋرا كەلدى. اسىرەسە, جەندەت شىڭ شيتسايدىڭ 1930 جىلداردىڭ سوڭى مەن 1940 جىلداردىڭ باسىندا «ەل-جۇرتتارىڭنىڭ قولىنداعى مىلتىقتى جيناتىپ بەرمەدىڭدەر» دەگەن سىلتاۋمەن, ءبىر عانا التاي ايماعىنىڭ ءار اۋدانىنان بايمولدا قارەكە, قالەل ءتايجى, ءشارىپحان كوگەداي ۇلى, الەن ۋاڭ, بۇقات بەيسى, جانىمحان ءتايجى, دالەلحان ءتايجى (سۇگىرباەۆ), ت.ب مىڭداعان ەل اعالارى مەن يگى-جاقسىلاردى تۇتقىنداپ, الدىن تۇرمەدە ولتىرە باستاۋى وسپان باستاعان ارلى-نامىستى, ۇجداندى ەرلەردىڭ قاندى كەگىن قوزعادى. اسىرەسە, ايگىلى ءدىني عۇلاما, اعارتۋشى-اقىن اقىت قاجى ء ۇلىمجى ۇلى مەن ونىڭ ۇلى قالماندى تۇتقىنداۋى, ولاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەپ, اقىننىڭ بارلىق كىتاپتارى مەن قولجازبالارىن, قۇرانىن جىرتىپ, اياققا تاپتاپ قورلاۋى, جۇرتتىڭ كوز الدىندا وتقا جاعۋى – تۇتانىپ كەلە جاتقان وتقا ماي قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. وسىلايشا, التايدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ىرىسحان, سۇلەيمەن, راحات, قالمان, ءسالي, زەينەل, ەسىمحان, وسپاندار باستاعان قارۋلى كوتەرىلىس وتى تۇتانىپ, شىڭ شيتساي اسكەرىمەن قيانكەسكى قاندى شايقاس باستالىپ كەتەدى. كوتەرىلىسكە جەتەكشىلىك ەتۋ وسپان يسلام ۇلىنا جۇكتەلەدى.
1940 جىلدىڭ سوڭىندا ەسىمحان, ىرىسحان قاتارلى كوتەرىلىس كوسەمدەرى شىڭ شيتسايدىڭ ۋاعداسىنا سەنىپ, قارۋلارىن تاپسىرىپ, كەلىسىمگە كەلگەندە, تەك جالعىز وسپان عانا قارۋىن تاپسىرماي, وزىنە ىلەسكەن ساربازدارىن باستاپ, تاۋ ساعالاپ قاشىپ كەتەدى. سودان باستاپ وسپاننىڭ توبى وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسكە شىنداپ بەل بۋعاندارمەن, قىتاي بيلەۋشىلەرىنەن قورلىق-زورلىق كورىپ, باتىردى پانالاپ بارعاندارمەن تولىعا بەرەدى. قىسقاسى, 1941 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ توڭىرەگىنە جينالعان, ەزگىدەن قينالعان حالىق تاراپىنان وسپانعا التاي وڭىرىندەگى قىتاي وتارشىلدارىنا قارسى كوتەرىلىستەرگە قولباسشىلىق ەتۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. وسىدان كەيىن وسپان جاتپاي-تۇرماي قوسىنىن قايتا جاساقتاپ, كوتەرىلىس قاناتىن تۇتاس التاي وڭىرىنە جايا باستايدى. 1943 جىلدىڭ سوڭىندا وسپان قوسىندارى مەن وعان تىلەۋلەس ەل-جۇرت شىڭگىل اۋدانى بۇلعىن وزەنىنىڭ بويىندا «التاي ۇلتتى قۇتقارۋ قوعامىن» قۇرىپ, وسپاندى ءبىر اۋىزدان سول قوعامنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلايدى.
ارينە, اسكەري قوسىن ۇلعايعاننان كەيىن, ولارعا قاجەتتى قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىنىڭ دە, ازىق-ت ۇلىكتىڭ دە مولشەرى وسەتىنى ەكىباستان بەلگىلى. مىڭ جەردەن جاۋجۇرەك بولساڭ دا, مىناۋ سويىل-شوقپارمەن, قىلىش-نايزامەن مايدانداساتىن زامان ەمەس. ەندەشە, زاماناۋي قارۋ-جاراققا قايدان, قالاي قول جەتكىزبەك كەرەك؟! وسپان ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, اقىرى موڭعوليانىڭ سول كەزدەگى توراعاسى, ارميا مارشالى ح.چويبالسانعا ەلشى جىبەرىپ, قارۋ-جاراق جاعىنان كومەك بەرۋىن سۇرايدى.
ءسويتىپ, قارۋ-جاراققا يە بولعان وسپان ءوز قوسىنىن بۇرىنعىدان دا ۇلعايتىپ, وزدەرىنىڭ نەگىزگى شتابتارى ورنالاسقان شىڭگىل, كوكتوعاي اۋداندارىنان تىس, التايدىڭ سارسۇمبە, بۋىرشىن, بۋرىلتوعاي, قابا, جەمەنەي اۋداندارىندا پارتيزاندىق ۇيىمدار قۇرىپ, قالىڭ قازاق بۇقاراسىن «التاي ۇلتتى قۇتقارۋ قوعامىن» پانالاۋعا, ونى قولداۋعا, وتارشىلدارعا بىرگە سوققى بەرۋگە شاقىرادى. ونسىز دا شىڭ شيتساي مەن گومينداڭشىل قىتايلارعا وشىگىپ وتىرعان قازاق شارۋالارى جاپپاي اتقا قونىپ, ءوز اۋداندارىندا ورنالاسقان شىڭ شيتسايدىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارىمەن, گومينداڭنىڭ اسكەري قوسىندارىمەن قيان-كەسكى مايدان اشادى. وسىلايشا, وسپان باستاعان باھادۇرلەر جىلدان اسا جان الىپ, جان بەرىپ مايدانداسىپ جاتقاندا, ولارعا ءبىر بۇيىردەن شتر ۇلتتىق ارمياسى دا كومەككە كەلىپ جەتەدى. ءسويتىپ, 1945 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۇتاس التاي ايماعى وتارشىلداردان تۇبەگەيلى ازات ەتىلەدى.
القيسسا, وسپان باستاعان التايداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ توبەسى كورىنىپ قالعان تۇستا, ىلەنىڭ نىلقى اۋدانىندا بۇرق ەتكەن قازاق شارۋالارىنىڭ قارۋلى كوتەرىلىسى كۇن ساناپ, ءتىپتى, ساعات ساناپ ۇلعايىپ, جالپى ىلەدەگى قىتاي بيلەۋشىلەرىنىڭ زارە-قۇتىن قاشىرا باستايدى. كوتەرىلىسشى قازاق شارۋالارى Iلەنiڭ اۋدان-اۋىلدارىنداعى قىتاي اسكەرلەرiن تىپ-تيپىل جويىپ بولعاننان كەيiن, 1944 جىلى قاراشانىڭ باسىندا قۇلجا قالاسىن ازات ەتەدى. قاراشانىڭ 12-ءسى كۇنى قۇلجاداعى «ازاتتىق ۇيىمى» مەن كوتەرىلىسشىلەر بىرىگىپ, قالاداعى «قازاق-قىرعىز-ۇيعىر مادەنيەت-اعارتۋ كلۋبىندا» جينالىس وتكىزىپ, «شىعىس ءتۇركىستان رەسپۋبليكاسى ۋاقىتشا وكىمەتىنىڭ» قۇرىلعاندىعىن رەسمي جاريالايدى. سول جينالىستا ءاليحان تورە ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ توراعاسى, اكىمبەك قوجا توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى.
1945 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا «شتر ۇلتتىق ارمياسى» قۇرىلادى. كوپ وتپەي, تولىق ازات بولماعان وڭىرلەر بويىنشا سوعىس جوسپارى ازىرلەنىپ, سول جىلى ماۋسىم ايىندا ۇلتتىق ارميا جاۋىنگەرلەرى: وڭتۇستىك, سولتۇستىك, ورتالىق – ءۇش باعىت بويىنشا العى شەپكە اتتانىپ كەتەدى. سولتۇستىك باعىتىنىڭ مىندەتى – تارباعاتاي, التاي وڭىرىندەگى پارتيزاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, گومينداڭنىڭ قالدىق كۇشتەرىن الاستاۋ بولاتىن. الگىندە وسپان قوسىنىنا كەلىپ قوسىلعان شتر ۇلتتىق ارمياسى دەپ وتىرعانىمىز سول.
التاي ايماعى ازات بولعاننان كەيىن, شتر ۋاقىتشا وكىمەتىنىڭ باسشىسى ءاليحان تورە التايعا ارنايى كەلىپ, «ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ» كوشپەلى ءماجىلىسىن وتكىزىپ, مىناداي قاۋلى قابىلدايدى: «1. التاي ايماعى – شتر-نىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. 2. وسپان يسلام ۇلى, دالەلحان سۇگىرباەۆ, زاكيحان الەن ۇلى «شتر ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ» تۇراقتى مۇشەلىگىنە قابىلدانسىن. 3. التاي ايماقتىق اكىمدىگى قۇرىلىپ, وعان وسپان يسلام ۇلى ءۋالي بولىپ تاعايىندالسىن». بۇدان سىرت وسى جولعى جينالىستا التاي ايماعى اكىمدىگىنە قاراستى مەكەمەلەر قۇرىلىپ, ولاردىڭ باسشىلارى, اۋدان اكىمدەرى دە تاعايىندالادى.
«شتر ۋاقىتشا وكىمەتى» تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق جاريالاعان, توعىز باپتان تۇراتىن تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسياسى بولسىن, سونداي-اق «ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ» ورگانى «ازات شىعىس تۇركىستان» گازەتىنىڭ ۇستانىمى مەن ۇگىت-ناسيحاتى بولسىن – ءبارى-ءبارى دە وسپان باتىردىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. سوندىقتان دا ول وزىنە جۇكتەلگەن ۋاليلىك قىزمەتتى ەش قومسىنباي-اق, ايماقتاعى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ قامىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتىپ ەدى.
الايدا, ءاليحان تورەنىڭ ساياسي ۇستانىمى مەن بەتالىسىن ۇناتپاعان ءماسكەۋ, 1946 جىلدىڭ مامىرىندا ونى توراعالىقتان الىپ, جاسىرىن تۇردە ءارى كۇشتەپ كسرو-عا الىپ كەتەدى دە, ولاردىڭ ورنىنا احمەتجان قاسىمي, ابدۋكەريم اپباسوۆتاردى تاعايىندايدى. ولار تاققا وتىرىسىمەن, ياعني 1946 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ۋاقىتشا وكىمەتى» دەگەندى «ءۇش ايماق وكىمەتى» دەپ وزگەرتەدى. سونىمەن, ا.قاسىمي مەن ا.اپباسوۆتىڭ قاتارى دالەلحان سۇگىرباەۆ (قازاق), ى.مونونوۆ (قىرعىز), لوجىمەن (قىتاي) تولىعادى.
ءدال وسى كەزدە «ءۇش ايماق ۋاقىتشا وكىمەتى» مەن گومينداڭ ۇكىمەتى شىڭجاڭ ماسەلەسىن بەيبىت جولمەن شەشىپ, بىرىككەن (كواليتسيالىق) ۇكىمەت قۇرۋ جونىندە سويلەسە باستايدى. بۇعان تۇرتكى بولىپ وتىرعان, ىشكى قىتايداعى گومينداڭ مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە قول قويۋى ەدى...
مىنە, «ءۇش ايماق ۋاقىتشا وكىمەتى» مەن گومينداڭ بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە 1946 جىلى قاڭتاردىڭ 2-ءشى جۇلدىزىندا ۇرىمجىدە قول قويدى. سول جىلى شىلدەنىڭ 1-ىندە شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيالىق ۇكىمەتى رەسمي تۇردە قۇرىلىپ, توراعا چجاڭ چجەچجۋڭ, توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ ا.قاسىمي تاعايىندالدى.
ءاليحان تورە تاقتان تايدىرىلىپ, باستاپقى ماقسات بۇلتاققا اينالعاندا, التايدىڭ ءۋاليى وسپان يسلام ۇلى مەن ساۋان اۋدانىنىڭ اكىمى قاليبەك رايىمبەك ۇلى قاتارلىلار قۋىرشاق وكىمەتتەن تەرىس اينالا باستايدى. بۇل تۋرالى وسى كەزەڭدى جەتكىلىكتى زەرتتەپ, وسپان باتىر ومىرىنەن ءتورت تومدىق رومان جازعان جازۋشى جاقسىلىق ءساميت ۇلى: «ءاليحان تورە وسى تۇستا ساۋاننان شىققان قاليبەك, تاكىمان توبىمەن دە قارىم-قاتىناس جاساۋعا ۇمتىلىپ كورەدى. التايدان وسپان, ساۋاننان قاليبەك, ۇرىمجىدەن جانىمحان, قۇلجادان ءاليحان تورە بولىپ, شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن قورعاپ قالۋعا, كوممۋنيزممەن ايانباي كۇرەسۋگە بەل بايلايدى» دەپ جازادى. وسىلايشا, وسپان, قاليبەكتەر ءوز باعىتتارىنان تابان تايدىرمايدى.
تۋرا وسى تۇستا مىنا ماسەلەنىڭ باسىن اشا كەتۋىمىز كەرەك. سول كەزدەگى ۇگىت-ناسيحات قۇرالدارى جارتى عاسىر بويى وسپاندى جاپپاي «باندى» رەتىندە عانا ەمەس, «ساياسي ساۋاتسىز, جابايى» رەتىندە سيپاتتاعانى جاسىرىن ەمەس. بۇگىن دە وسىناۋ جالعان ۇگىت-ناسيحاتتى مالدانىپ جۇرگەندەر جوق ەمەس. كەرىسىنشە, وسپاننىڭ ازاماتتىق تۇعىرناماسى مەن ساياسي سانا-سەزىمى, تانىم-پايىمى ءوز زامانىنداعى كەز كەلگەن «مەن-مەن» دەگەندەردەن وزىق بولسا بولدى, استە كەم بولعان ەمەس. ياعني, وسپاننىڭ تەك وتارشىلدىق ەزگىگە عانا ەمەس, كوممۋنيستىك جۇيەگە دە جان-تانىمەن قارسى بولعانى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. جالپى, وسپاننىڭ ساياسي, ازاماتتىق ۇستانىمى دەگەن ماسەلە بولەك اڭگىمەنىڭ ارقاۋى.
جاڭا قۇرىلعان قحر ۇكىمەتى 1949 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ شىڭجاڭعا «حالىق ازاتتىق ارمياسىن» كىرگىزىپ, اكىمشىلىك قۇرىلىمدارىن جاساقتاي باستايدى. شىڭجاڭعا قحر ارمياسىن باستاپ كەلگەن گەنەرال ۋاڭ چجەن «جاڭا ولكەدەگى» جۇمىسىن وسپانمەن سويلەسۋدەن باستايدى. ول باستابىندا وسپانعا ارنايى حات جازىپ ادام جىبەرەدى. حاتتا وسپاننىڭ شىڭجاڭدى گومينداڭنان ازات ەتۋدەگى ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, ەندىگى جەردە قحر كپ-مەن بەرەكەگە كەلۋى, قالاسا التاي ايماعىنىڭ ۋاليلىگى قىزمەتىن اتقارا بەرۋى تۋرالى, الداعى ۋاقىتتا ودان دا بيىك قىزمەتتەر ۇسىنىلىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلەتىنى ايتىلعان. سونداي-اق, بارعان ادامى ارقىلى ۋاڭ چجەن وسپانعا مول تارتۋ-تارالعى ۇسىنادى. الايدا, وسپان باتىر بۇل ۇسىنىستى قابىل المايدى.
سونىمەن, وسپان بايتىك تاۋىنان ءارى ىلگەرىلەپ, قاپتىق تاۋى ماڭىنا بارعاندا محر قىزىل اسكەرىنىڭ تۇتقيىل شابۋىلىنا تاپ بولادى. ارتىندا (التايدا) «ءۇش ايماق» ۇلتتىق ارمياسىنىڭ قۋعىنى, باتىسىندا كسرو قىزىل ارمياسى, شىعىسىندا قىتايدىڭ «ازاتتىق ارمياسى». قىسقاسى, ءبارى انتالاپ, وسپاندى جان-جاعىنان قىسادى. ەندى قايتپەك كەرەك؟! وڭتۇستىك, سولتۇستىك, باتىس باعىتىنداعى توسقاۋىلدى بۇزعانىمەن ءارى قاراي جۇرەر جول جوق. وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم. نەدە بولسا, وسپان شىعىستاعى قىتاي قىزىل ارمياسىنىڭ شابۋىلىن بۇزىپ ءوتىپ, گانسۋ ارقىلى تيبەتكە جەتىپ, ودان ءارى ءۇندىستان, پاكىستانعا كەتۋدى كوزدەيدى. ونداعى ماقساتى سىرتتان كومەك الىپ, قايتا قول قۇراپ, شىڭجاڭعا قايىرا شابۋىلداۋ. وسى ارقىلى ەلىن, جەرىن ازات ەتۋ, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋ ەدى. بۇل تۋرالى ۇرىمجىدەگى اقش كونسۋلىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى دۋگلاس ماككيەرنانمەن كەلىسىپ تە قويعان. وسى ويمەن وسپان باتىر 1950 جىلى گانسۋ ولكەسىنە قاراستى قانامبال تاۋىنا كوشiپ بارىپ, سول جاقتا قىستاپ شىعۋدى ويلايدى. الايدا, بۇل كەزدە شىڭجاڭعا قاپتاپ كەلىپ ورنىعىپ, ەلگە, جەرگە قوجالىق ەتە باستاعان قحر اسكەرى باتىردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ قۋىپ ءجۇرىپ, ونى اقىرى حايدزى دەگەن جەردە 1951 جىلى اقپان ايىنىڭ 19-شى كۇنى قولعا تۇسىرەدى. رەسمي بەيجىڭ وسپاندى اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتەدى. ۇكىم 1951 جىلى ءساۋىردىڭ 29-ى كۇنى ۇرىمجىدە ءجۇز مىڭداعان حالىقتىڭ الدىندا ورىندالادى. باتىردىڭ ۇلكەن ۇلى شەردي مان اكەسىنىڭ سۇيەگىن 1953 جىلى 12 اقپاندا عانا الىپ, التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا اپارىپ جەرلەيدى.
ۇلتىم دەگەن باتىردىڭ ارمان-تىلەگى وسىلاي قاسىرەتپەن اياقتالدى. تاۋەلسىز ەلى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن ازاماتىن ارداقتاپ جاتسا, بۇل وسكەندىكتىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىز.
دۇكەن ماسىمحان ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
استانا.