الماتىدا الاش ارداقتىلارى ۇلىقتالدى

ۇلتتىق كىتاپحانا عيمارا­تىن­دا وتكەن القالى جيىنعا حا­لىق­ارا­لىق تۇركى اكا­دەم­يا­سىنىڭ پرە­زيدەنتى دارحان قىدىرالى, الماتى قالا­سى اكى­مىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىق­باەۆ, بەلگىلى قوعام قاي­رات­كەرى مۇرات اۋەزوۆ, ۇعا پرەزي­دەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, تمۇ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشە­سى يكرام ادىربەكوۆ, م.اۋە­زوۆ اتىن­­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­­تي­تۋ­تىنىڭ ديرەك­تو­­رى كەنجەحان ماتىجانوۆ, ا.بايتۇر­سىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلى­مى ينستيتۋتىنىڭ دي­رەك­تورى انار فازىلجان, ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلديەۆ, جازۋشى سماعۇل ەلۋباي, قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى باس­قار­ما تورا­عاسىنىڭ ورىنباسارى با­ۋىر­جان جاقىپ, سونداي-اق باسقا دا زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى مەن بەل­گى­لى عالىمدار قاتىستى.

القالى جيىننىڭ تىزگىنىن ۇس­تا­عان اكادەميا باسشىسى دارحان قىدىرالى الاش مۇراسىن ايشىق­تا­عان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويى الماتىدا باستاۋ الۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى زور ەكەنىن ايتا كەلە, اكادەميا بيىلعى جىلدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جىلى دەپ جاريالاعانىن جەتكىزدى.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن بيىل احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ وتۋدە. بيىلعى جىلدىڭ ال­عاشقى اۋقىمدى شاراسىن الاش قاي­­راتكەرلەرىنە ارناپ وتىرمىز. وزدە­رىڭىزگە ءمالىم, ا.باي­تۇر­سىن­­ ۇلى­نىڭ 50 جاس مەرەيتويى ورىن­بور مەن تاشكەنتتە اتا­لىپ وتكەندە اۋەزوۆ باس­تا­عان شا­كىرت­­تە­رى مەن ۇزەڭگىلەس جول­داس­­تارى ۇلت ۇستازىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى جو­­نىندە ىزگى لەبىزدەرىن ارناپ, ما­­قا­لا جاريالادى. مىنە, بۇگىن وسى ءداستۇرلى ساباقتاستىق جال­عا­سىن تاۋىپ وتىر», دەگەن دارحان قىدىرالى, جىل سوڭىنا دەيىن الىپ­­تار مۇراسىن زەردەلەۋگە ار­نال­­عان بىرنەشە حالىقارالىق جوبا جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايت­تى.

الاش الىپتارىنىڭ رۋحىن جاڭ­عىرتقان كەلەلى باسقوسۋدا ازات­تىق­تىڭ التىن بەسىگى الماتى جۇرت­شى­لىعىنىڭ اتىنان ءۇن قاتقان قالا اكىمىنىڭ ورىنباسا­رى ارمان قىرىقباەۆ تۇركى ادە­بيە­تىنىڭ تاريحىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن زەرتتەپ, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق يگىلىگىن ساقتاپ, بو­لاشاق ۇر­پاق­قا امانات ەتىپ وتىر­­عان تۇركى اكادەمياسىنا ال­­عىسىن ءبىلدىردى.

كونفەرەنتسيادا ءسوز العان مۇرات اۋەزوۆ, مۇحتار ومار­حان­ ۇلى مۇرالارىن عىلىمي تۇر­عى­دا زەردەلەۋدىڭ ماڭىزىنا توق­تالىپ, كلاسسيك ەڭبەكتەرىن الەم تىلدەرىنە اۋدارۋ ىسىندە ۇن­دەس­تىك ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سو­نى­مەن قاتار ول تاعلىمدى جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ريزا­شى­لى­عىن ءبىلدىردى.

ءوز كەزەگىندە ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ تۇركى اكا­دە­ميا­سىنىڭ باس­تا­ماسىن جو­عا­رى باعالاپ, احمەت باي­تۇر­سىن­ ۇلى جى­­لىندا اتقا­رى­لا­تىن ىستەرگە سات­تىلىك تىلەدى.

ال تاريحشى مامبەت قويگەل­دي­ەۆ زامان زاڭعارلارى ءۇشىن الاش يدەياسى بارىنەن جوعارى تۇرعانىن, وسى ۇستانىمدى ۇرپاققا جەتكىزۋ كەيىن­گىلەر ءۇشىن ابىرويلى امانات ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. «التىن ور­دا ى­دى­راعان تۇستا قازاقتىڭ قارا شا­لى اسان قايعى توڭىرەگىنە قاراپ تۇرىپ ەندى نە بولادى دەپ كۇڭىرەنگەن. الاساپىران زاماندا بۇل ءسوزدى مۇحتار اۋەزوۆ تە ايتقان. بۇل سوزگە قازاق زيالىلارى ءالى تولىق جاۋاپ تابا العان جوق. بۋىن الماسىپ بۇل ساۋال ءبىزدىڭ الدىمىزدا دا كولدەنەڭدەپ تۇر. تاعدىرىمىز ءالى دە قىل ۇستىندە. وسىعان ءار ازامات جاۋاپ ىزدەۋى كەرەك. وسى سۇراقتارعا بايىپتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تاريحىمىزداعى قيلى كەزەڭ­دەردى, وسىنداي تۇلعا­لا­­رى­مىز­دىڭ ءومىرىن ەسكە الۋعا ءتيىسپىز», دەيدى عالىم.

حالقىنىڭ ازاتتىعىن اڭ­ساپ, ارمان-مۇراتىن ۇلتىمەن ەگىز ورگەن اعارتۋشىلاردىڭ قاي­رات­كەرلىك قىرى ۇرپاققا ۇلگى بو­لۋعا ءتيىس. قيىن جىلداردىڭ قىس­پا­عىندا ورىن العان وسىنداي وقي­عا­نىڭ ءبىرىن جازۋشى سماعۇل ەلۋباي اڭگى­مە­لەپ بەردى.

«بۇگىن ءبىز جۇرەگىمىزدە ال­دي­­لەپ, ەسكە الىپ وتىرعان ەكى تۇلعا دا قازاق رۋحانيا­تى ءۇشىن تەڭدەسسىز قىزمەت قىلعان­دار. 1929 جىلى ىشىندە احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ بار ءبىر توپ الاش قايراتكەرلەرى تۇرمەگە تو­عى­تىل­عان. سوندا ولارعا سىزدەر مارك­سيزم­دى, لەنينيزمدى مويىندايمىز, جاڭىلدىق, جازدىق دەپ حات­تاماعا قول قويىڭدار, سون­دا بوستاندىققا شىعاسىزدار, بالكىم امان قالاسىڭدار دەپ تالاپ قويعان. ەرمەكوۆ پەن اۋەزوۆ ول كەزدە ۋىزداي جاس جىگىتتەر ەكەن. سول كەزدە اقساقال احاڭ ەكى ءىنىسىن قاسىنا وتىرعىزىپ, ء«اي, بالالار, سەندەردىڭ بولاشاقتارىڭ الدا. قازاق دەگەن حالىققا ەڭبەكتەرىڭ سىڭۋگە ءتيىس. سوندىقتان سىزدەر ات­قا­رار ءىس بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. ءبىز كەتەرمىز, جاسىمىز بىرازعا كەل­گەن ادامدارمىز. ال سەندەر ءبىز­دىڭ اماناتتى ۇرپاققا جەت­كى­­زۋ­لەرىڭ كەرەك. سول سەبەپتى قى­زىل وكىمەتتىڭ بىزگە ۇسىنىپ وتىر­عان تالابىنا قول قويىپ بە­رىپ, امان قالۋعا تيىس­سىڭدەر. ال مەن وسىنشا جاسقا كەلگەندە قابا ساقال قىرتتىڭ تەو­­­ريا­سىن مويىنداپ, جولىمنان جا­ڭى­لا المايمىن», دەپ ەكى ىنى­سى­نە اقىلىن ايتىپتى. ەرمەكوۆ پەن اۋەزوۆ اعا تىلەگىن ورىنداپ, باستارىن بالەدەن اراشالاعان ەكەن. ەگەر ا.بايتۇرسىن ۇلى كەرى شە­گىنۋدى بىلمەيتىن, جالىنداپ تۇر­عان ەكى ىنىسىنە وسىلاي باعىت كورسەتپەگەندە, اۋەزوۆ تە اتىلىپ كەتەر مە ەدى. ال جاعداي ولاي وربى­سە ءبىز ودان ايىرىلىپ قالار ەدىك. اۋەزوۆتەن ايىرىلساق, قازاق ادە­بيەتىنىڭ لوكوموتيۆى بولعان «اباي جولىنان» ايىرىلعان بولار ەدىك. احاڭنىڭ اقساقالدىق اقىلى قازاق حالقىنىڭ ەكى الىبىن سۇراپىل سۇمدىقتان امان الىپ قالعانىن ەكشەپ ايتۋعا ءتيىسپىز», دەيدى سماعۇل ەلۋباي.

قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىن قالقىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن اۋەزوۆ تۋرالى ايت­­قاندا قالامگەر اتىمەن اتالاتىن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان اينالىپ وتە المايمىز. جازۋ­شىنىڭ قالامىنان ورىلگەن ءار شى­عارمانى عىلىمي تۇرعىدان ىن­دە­تە زەرتتەپ جۇرگەن ىرگەلى ۇجىم­­­­­­­نىڭ جەتەكشىسى كەنجەحان م­ا­­­­تى­­­جانوۆ بۇگىنگى عىلىم تىنىسى ءھام ۇلىلار مۇراسىن ۇرپاقپەن قا­­­ۋىش­تىرۋ ىسىندەگى وتكىر دە وزەك­تى ماسە­­لەلەردىڭ كوپ ەكەنىن اي­تا­­دى.

«قازاق حالقى رۋحاني برەند رەتىندە العا ۇستايتىن ەكى ادام بولسا, ولار بايتۇرسىن ۇلى جانە اۋەزوۆ. ولاردىڭ ارمانى تۇتاس حال­­قىن العا سۇيرەپ كەلە جاتقان ۇلى يدەيالاردىڭ كەنىشى دەپ اي­تۋ­عا بولادى. ۇلىلار مۇراسىن ۇلىق­­تاپ, ەڭبە­گىن جۇرتشىلىقپەن قاي­­تا قا­ۋىش­تىرعان حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنا العىس بىلدى­رە­مىز. بۇگىنگى ءۇش كىتاپتىڭ تۇساۋ­كەسەرىن ۇلكەن مەرەيتويدىڭ ال­عاش­قى قا­دا­مى دەپ قابىل­داي­مىز. وسى تۇستا ءبىر ويعا الار جايت مەرەيتوي­لار­­دان ۇر­پاققا نە قالا­دى, مىنە­, وسى­نى زەر­دەلەۋى­مىز كەرەك. اباي مەن جام­بىل مەرەي­توي­­لا­­­رىن جاپ-جاقسى وتكىزدىك. بىراق بۇل شارالاردىڭ ماڭىزى جاس ۇر­پاق­قا جەتتى مە؟ قازىرگى مەك­تەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنت­تەر سول دۇنيەنى بىلە مە؟ مەك­تەپ وق­ۋ­لى­عىن­دا قازىر الاش قوزعا­لى­سى تۋرالى نە وقىتادى, ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.اۋەزوۆ شى­عار­مالارى قانشالىقتى قام­تىل­­عان؟ قازىرگى ءبىلىم مازمۇ­نىن­­دا وسى دۇنيەلەر كەمشىن تار­­تاتىن سەكىلدى. ايتالىق, مەك­تەپ كىتاپ­حانالارىندا اباي­دىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى جوق. ساتىلىمنان دا تابا الماي­مىز. ارەڭ دەگەندە ءۇش مىڭ دانا­مەن شىعاردىق. بۇل كىمگە جەتەدى؟ جامبىلدىڭ اكادەميالىق جينا­عىن شىعارار كەزدە دە دەمەۋشى ىزدەپ الەك بولدىق. جاۋاپتى ۆەدومستۆودان ماردىمدى جاۋاپ الا المادىق. مۇنداي كوزقاراسپەن ۇلىلار اماناتىن ۇرپاققا قا­لاي ­جەتكىزەمىز. وسى تۇرعىدان العان­دا حالىقارالىق تۇركى اكادە­ميا­سى­نىڭ بۇگىنگى باستاماسى كوڭىل قۋان­تادى», دەپ اتاپ ءوتتى كەنجەحان ماتىجانوۆ.

 – احاڭ مەن مۇحاڭدى العاش جا­قىنداستىرعان ۇلى اباي يدەيا­سىن­ا ادالدىعى دەر ەدىم. قازاق اقىن­دارىنىڭ ىشىندە ابايدى ار­تىق­شا باعالاپ, «قازاقتىڭ باس اقى­نى» اتتى ماقالا جازىپ, («قا­زاق» گازەتى, 1913 ج. N39) وندا: «اباي (شىن اتى يبراھيم) قۇ­نان­­باەۆ. ونان اسقان بۇرىنعى-سوڭ­عى زاماندا قازاق بالاسىن­دا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق», – دەپ تۇڭعىش وي بىلدىرگەن احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى بولسا, سول­ ابايدى قا­زاق­قا عانا ەمەس بۇ­كىل دۇنيەگە تا­نىت­­قان مۇحتار اۋە­زوۆ ابايدىڭ بۇكىل ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ مونوگرافيالىق ماقالا جازىپ, «اباي جولى» اتتى ءتورت تومدىق تاريحي رومان, «اباي» درا­­ماسىن ومىرگە اكەلىپ, ۇستاز ءۇمى­­تىن تولىق اقتادى. بيىلعى جى­­لى قازاق حالقىنىڭ ەكى بىردەي ۇلى تۇلعا­سىنىڭ مەملەكەتتىك, ءتىپتى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە اتاپ وتەر­­­لىك مە­رەيتويلار جىلى. بۇل كوزى­­­قا­راقتى ءاربىر قازاق ازاماتىن وتكەندى وي سارابىنان وتكىزىپ, بولا­­­شاعىمىزعا ۇلىلار سالىپ كەتكەن جولدان ۇلگى الۋعا باستايتىن ەرەك­­شە مۇم­كىن­دىك, – دەيدى قازاق­ستان جازۋ­شىلار وداعى باسقار­ما تورا­­­عاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان­ جاقىپ.

جيىندا الاش قايرات­كەر­لەرى, ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.اۋەزوۆكە ارنالعان كورمە ۇيىم­­داستىرىلىپ, قوس تۇلعانىڭ مە­رەي­تويىنا وراي تۇركى اكادەمياسى ازىرلەپ, جارىققا شىعارعان بىر­قاتار ەڭبەكتەردىڭ تانىستىرۋ ءراسىمى ءوتتى.

اتاپ ايتقاندا, تۇركى اكا­دە­ميا­سى دايىنداعان «احمەت باي­­تۇر­سىن ۇلى جانە الاش» جي­نا­­­عىنا احاڭ­نىڭ زامانداستارى, كەيىنگى بۋىن وكىلدەرى جانە قا­زىر­گى زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ تاڭداۋلى ماقا­لالارى توپتاستىرىلعان. بۇل ەڭ­­بەك­تىڭ اعىلشىن جانە چەح تىل­دە­­رىندەگى نۇس­قالارى دا تۇركى اكا­دە­مياسى مەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ چە­حياداعى ەل­شى­لىگى بىرلەسىپ جا­­رىققا شى­عار­عا­نىن ايتا كەتۋ كەرەك.

سونىمەن قاتار تۇركى اكادەمياسى كەزىندە الاش ارىستارىمەن بىرگە احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا بەلسەندى قاتىسىپ, پايىمدى پى­كىر­لەرىن ورتاعا سالعان «قازاق ءبى­لىم­پازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزى» ما­­تەريالدارىن قايتا با­سىپ شى­عا­­رىپ وتىر. بىرەگەي با­سى­لىم­عا توتە جازۋ­مەن با­سىل­عان تولىق فاك­سي­مي­لەسى دە قوسا بە­رىلگەن. بۇل تاريحي سيەز­گە قا­زاق دالاسىنان عانا ەمەس, تۇر­كىس­تان­نان, بۇحارادان, ماس­كەۋ­دەن تۇركى حا­لىقتارىنىڭ كەيبىر بە­دەل­دى تۇل­عا­لارى وكىل رەتىندە قا­تىس­قانى ءمالىم.

حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سى تانىستىرعان كەلەسى ەڭبەك – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايگىلى قىرعىز ەپوسى «ماناس» تۋرالى مونوگرافياسى.

«ماناس» قىرعىزدىڭ با­تىر­لىق ەپوسى» (كيرگيزسكي گەروي­چەس­­كي ەپوس «ماناس») دەپ اتا­لا­تىن كىتاپ اۋە­زوۆ­تا­نۋ­شىلار مەن «ماناس» ەپوسىن زەرت­تەۋشىلەرگە تاپتىرماس كو­مەك­شى قۇرال بولارى ءسوزسىز. مو­نو­گ­را­فيالىق ەڭ­بەك­­تىڭ العاشقى نۇسقاسى 1934 جىلى دايىن بولعان ەكەن. اۆتور ونى ءارتۇرلى ساياسي-يدەولوگيالىق كەدەرگىلەرگە بايلانىستى وزەگىن وزگەرتپەگەنىمەن ءار جىلدارى شۇق­شيىپ رەداكتسيا­لاپ, ەسەلەپ وڭدەپ, بولاتتاي شى­نىق­­تىرىپ, شىڭداي تۇس­كەن ەدى. اتالعان ەڭبەكتىڭ 1936 جىلى ما­­­شينكاعا تەرىلگەن دايىن نۇس­قا­سىنىڭ كوشىرمەسى قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ش.ايتما­توۆ اتىن­دا­عى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قولجازبالار قورىندا ساقتالعان. عى­لىمي قوسىمشا رەتىندە وسى ۇل­گىنىڭ تولىق فاكسيميليەسى دە ج­ي­ناقتا جاريالانعان. سونىمەن قا­تار كىتاپقا 1952 جىلى 8 ماۋ­سىم­­دا فرۋنزە قالاسىندا وتكەن «ماناس» جىرىن زەرتتەۋگە ارنال­عان كونفەرەنتسيادا م.اۋەزوۆ­تىڭ جاساعان «سوزدات نارودنىي ۆا­ريا­نت «ماناسا» دەگەن ايگىلى بايانداماسى دا ەنگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

باسقوسۋ اياسىندا الاش مۇرا­لا­­رىن زەرتتەپ جۇرگەن بىرقاتار عا­لىم-قايراتكەرلەر تۇركى اكادە­ميا­­سىنىڭ ارنايى ناگرادالارىمەن ماراپاتتالدى. تۇركى الەمىنىڭ تاريحي-مادەني بايلانىستارىن دا­مىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن اكا­دەميك مامبەت قويگەلديەۆكە اكا­­دەميا­نىڭ ارنايى التىن مە­دا­­لى, بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم كەن­جەحان ماتىجانوۆقا تۇركى اكا­­دەمياسىنىڭ كۇمىس مەدالى تاپ­سى­رىلدى.

الماتى