قوعامدا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى كوپشىلىكتى قوس بۇيىردەن قىسىپ تۇرعان كەزدە, جامبىل وڭىرىندەگى ءبىر توپ اۋىل تۇرعىندارى دا جۇمىسسىز قالىپ وتىر.
ناقتى ايتساق, جيىرما جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان سارىسۋ اۋدانى ساۋداكەنت اۋىلىندا ورنالاسقان تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر بۇل كۇندە ءوز جۇمىسىن توقتاتقان. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە 64 ادام جۇمىسسىز قالعان. ويلاماعان جەردەن قىزمەتىنەن بوساپ قالعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ارىز ايتىپ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالماپتى. بىراق ناتيجە جوق. ءتيىستى ورىندارعا حات تا جازعان. وعان ءالى جاۋاپ بولماي تۇر. وسىلايشا, تىنىش كۇندە تىعىرىققا تىرەلگەن اۋىل تۇرعىندارى ەندى نە ىستەيتىندەرىن بىلمەي دال. تەك قانا الداعى كۇندەردەن ءۇمىت ەتىپ قانا كۇن كەشۋدە. سودان بەرى جەتى اي ۋاقىت وتسە دە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جۇمىسسىز ءجۇر.
بۇل – جامبىل وڭىرىندەگى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قازىرگىدەي نارىق زامانىندا جۇمىسسىزدىق ءتىپتى قيىن. بۇگىندە باستارىنان اۋىر ءحالدى كەشىرىپ وتىرعان كوپشىلىك باسشىلاردىڭ نە سەبەپتى مۇنداي شەشىمگە كەلگەنىن تۇسىنە المايدى. قازىرگى تاڭدا كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعان ساۋداكەنت اۋىلىنداعى تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر 2005 جىلى سالىنعان. ەكى قاباتتى, كەلبەتى كەلىسكەن ەڭسەلى عيماراتتىڭ اشىلۋى اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن وتە قۋانىشتى جاڭالىق ەدى. نىسان ىشىندەگى 214 بولمەنىڭ بارلىعى دا ءتيىستى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان بولاتىن. ودان بولەك, ەمدەلۋشىلەر ءۇشىن اسحانا, كولىك تۇراعى سياقتى قاجەتتىلىكتەر دە قاراستىرىلعان. ءتىپتى مۇنداعى قىزمەتكەرلەر مەكەمەنىڭ اينالاسىنا اعاش, شىرشا ەگىپ, جاسىل الەمگە اينالدىرعان. بىراق ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل دەرلىك مەكەمە بىلتىر تامىز ايىندا جابىلىپ تىنعان. سودان بەرى نىسان قاڭىراپ بوس تۇر. ال ىشىندەگى بىرقاتار قۇرالدى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى وزدەرىنە الىپ كەتىپتى. جيىرما جىلعا جۋىق ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن مەكەمە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ تەڭگەرىمىندە بولعان. ءالى دە اتالعان باسقارمانىڭ قۇزىرىندا. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەك بولىپ ساۋداكەنت اۋىلىنا بارعانىمىزدا, اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزدى. اۋپىرىمدەپ كۇن كورىپ جۇرگەن الەۋمەتتىڭ جانايقايى نەگىزسىز ەمەس. بۇل رەتتە مەديتسينا سالاسىندا جالپى 40 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار, اتالعان مەكەمەدە تابان اۋدارماي 17 جىل بويى جۇمىس ىستەگەن عازيزا قۇرمانباەۆا ەندى جۇمىسسىز قالىپ وتىرعانىنا ناليدى. «مەنىڭ زەينەتكە شىعۋىما ءبىر-اق جىل قالدى. ءبىزدى ەندى كىم جۇمىسقا الادى؟! جۇمىس جوق. باسىمىزدا نەسيە بار. قازىر ۇيدە بوستان بوسقا قاراپ وتىرمىز. ەندى بۇل مەكەمە باستاپقى اتىمەن بولماسا دا, ايتەۋىر باسقا ءبىر مەكەمە بولىپ اشىلسا دۇرىس بولار ەدى. بىزگە جۇمىس كەرەك», دەيدى ول.
ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ اسىراۋشىسى بولعان اق حالاتتى ابزال جاندار ەندى ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ قالعانداي كۇي كەشىپ وتىرعاندارىنا شاعىمدانادى. وعان قوسا, نارىقتىڭ قىسپاعى, تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتى تاعى بار. 1988 جىلدان بەرى مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان پەريزات نۇرمانوۆا دا تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردە 17 جىل بويى جۇمىس ىستەگەن. ء«وزىم اۋدان ورتالىعى جاڭاتاس قالاسىندا تۇرامىن. ەكى ورتانىڭ قاشىقتىعى وتىز شاقتى شاقىرىم بولادى. بىراق جۇمىس بولعان سوڭ تالاي جىل بارىپ-كەلىپ ىستەپ ءجۇردىم. ەندى ويلاماعان جەردەن جۇمىسسىز قالىپ وتىرمىز. ەل سياقتى, مەنىڭ دە باسىمدا نەسيە بار. قازىرگىدەي قاراجات تاپشىلىعىندا ءجۇرىپ, ونى تولەۋدىڭ ءوزى قيىن. بۇرىن ايلىعىمىزدى ۋاقىتىندا الىپ تۇرعاندا, اقشا جاعىنان اسا تارشىلىق كورمەۋشى ەدىك. ءبارى ءبىر كۇندە وزگەرىپ كەتتى», دەيدى پ.نۇرمانوۆا.
جۇمىستان بوساپ, جايسىز كۇيگە ءتۇسىپ قالعان ازاماتتار كۇنى كەشەگە دەيىن وزدەرى جۇمىس ىستەگەن ساۋداكەنت اۋىلىنداعى مەكەمەنىڭ الدىنا جينالىپ, وبلىس باسشىلىعىنا تالاپ-تىلەگىن جەتكىزدى. ءبارىنىڭ دە جۇمىسقا ورنالاسىپ, جان باققىسى كەلەدى. وسى مەكەمەدە ەسەپشى بولىپ قىزمەت اتقارعان ءلاززات سمايىلوۆا جۇمىسسىز قالعان 64 ادامنىڭ 21-ءى جوعارى ساناتتى دارىگەر بولعانىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي, مامانداردىڭ تالاي جىلعى ەڭبەك ءوتىلى بۇل كۇندە ەشتەڭەگە جاراماي وتىر. سونداي-اق جەتى بالانىڭ اناسى امانبالا سۇلەيمەنوۆا دا قازىر ەش جەرگە جۇمىسقا ورنالاسا الماي وتىرعانىن ايتىپ شاعىمداندى. «ەكى ستۋدەنت وقىتىپ وتىرمىن. قازىر كۇيەۋىم دە, بالام دا جۇمىسسىز. ەندى ءوزىم دە جۇمىستان شىعىپ قالدىم. جۇمىس سۇراپ اۋدانداعى بارلىق مەكەمەگە باردىم. بارىندە دە جۇمىس جوق. جۇمىس بولماسا قازىر ءومىر ءسۇرۋ قيىن. اۋىلداعى دۇكەندەردىڭ ءوزى قارىزعا ەشتەڭە بەرمەيدى. ۋاقتىلى قايتارا المايتىنىمىزدى بىلەدى. ءتىپتى بانكتەن العان نەسيەنى جاعدايىمىزدى ايتىپ جاتىپ, ەكى ايعا ارەڭ توقتاتتىق. ونىڭ دا ۋاقىتى كەلدى. ەندى نە ىستەيتىنىمىزدى بىلمەيمىز», دەيدى جازيرا ورىنباسارقىزى. دەسە دە, اۋىل تۇرعىندارى جاقسىلىقتان ءۇمىتتى. جۇرتشىلىق بۇگىندە قاڭىراپ بوس تۇرعان مەكەمە جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا قايتا جاندانىپ, جولعا قويىلار دەپ سەنەدى.
اۋىل تۇرعىنى مارقاش ميزەمباەۆپەن سويلەسكەنىمىزدە, ول بۇگىندە بوس قالعان نىسان توزىپ كەتەتىنىنە قاۋىپتەنەتىنىن جەتكىزدى. 17 جىل بۇرىن 200 ملن تەڭگەدەن استام قاراجاتقا سالىنعان نىساننىڭ سۇيەگى ازىرگە امان. نىسان ءوز تەڭگەرىمىندە بولعاندىقتان, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ايلىقتارىن تولەپ, 4 قاراۋىل مەن 1 ەسەپشى ۇستاپ وتىر ەكەن. «ەگەر قاراۋىلدار بولماسا, مىنا مەكەمەنىڭ الدەقاشان توز-توزى شىعىپ, ءىشى-سىرتى تۇگەل تالان-تاراجعا تۇسەتىن ەدى. ءبىز, اۋىل ادامدارى وسىندايدان قاۋىپتەنەمىز. ەندى وبلىستىڭ باسشىلىعى تىلەگىمىزدى ەسكەرىپ, بۇل مەكەمەنى وڭالتۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ەتىپ قايتادان اشسا دەگەن ويىمىز بار. مۇندا كەلىپ قاريالار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار ەم السا, قانداي جاقسى بولار ەدى. بار نارسەدەن ايىرىلىپ قالماي, قايتا قاجەتىمىزگە جاراتۋىمىز كەرەك قوي», دەيدى مارقاش ميزەمباەۆ.
جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تىلەگى وسى ەكەن. شىنىندا دا مۇندا بارلىق مۇمكىندىك بار بولىپ شىقتى. اينالاسىنىڭ ءوزى جاسىل جەلەككە ورانعان مەكەن. نىساننىڭ ءىشى تاپ-تازا, جيناقى. ال وبلىستىق فتيزوپۋلمونولوگيالىق ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى دابىل شىمىروۆ بۇل مەكەمەنىڭ جابىلۋ سەبەبىن ەمدەلۋشىلەردىڭ ازدىعىمەن ءتۇسىندىردى. «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا اۋداندارداعى تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەرلەردىڭ ءبارى جابىلدى. مويىنقۇم, ت.رىسقۇلوۆ اۋداندارىنداعى مەكەمەلەر دە جۇمىسىن توقتاتتى. بۇل ناۋقاستاردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. تەك اۋرۋحانالار عانا قالدى. مۇندا 2019 جىلى 20 ناۋقاس ەم السا, 2020 جىلى 15 ناۋقاس جاتقان. ال وتكەن جىلدىڭ التى ايىندا 9 ناۋقاس قانا بولعان. مەكەمە جابىلۋدىڭ الدىندا 5 ناۋقاس قالعان. مۇنداعى 5 ناۋقاسقا 64 مەديتسينا قىزمەتكەرى جۇمىس ىستەپ كەلدى», دەيدى دابىل شىمىروۆ.
باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمە ءوزىن-ءوزى اقتاماعان. ياعني ەمدەلۋشىلەردەن تۇسكەن تابىستان گورى مەكەمەنىڭ شىعىنى كوپ بولعان. ماسەلەن, 2019 جىلى ديسپانسەر ەمدەلۋشىلەر ارقىلى 46 ملن تەڭگە تاپقان بولسا, 187 ملن 457 مىڭ تەڭگە شىعىن بولعان. بۇل جىل سايىن قايتالانىپ وتىرعان. «سول سياقتى, مەكەمە 2020 جىلى 15 ناۋقاستان 40 ملن تەڭگە تاپقانىمەن, شىعىنىنا 187 ملن تەڭگە جۇمسالعان. ال وتكەن جىلدىڭ التى ايىندا مۇندا 31 ملن تەڭگە ءتۇسۋى كەرەك بولسا, شىعىنى 207 ملن تەڭگەگە جەتەدى دەپ جوسپارلانعان. قازىرگى تاڭدا مۇنىڭ ءبارىن زەردەلەۋ توبى قۇرىلدى. توپ قۇرامىندا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى مەن سارىسۋ اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بار», دەيدى باس دارىگەر.
زەردەلەۋ توبىنىڭ جۇمىس ناتيجەسىنىڭ قانداي بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇل مەكەمەنى قاراجاتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن اۋدان اكىمدىگى ءوز تەڭگەرىمىنە الا المايدى.
امالى تاۋسىلعان اۋىل تۇرعىندارى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ايتىپ ءارى كومەك سۇراپ وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆقا دا حات جازدى. ودان كەيىن اكىمنىڭ ورىنباسارى تالعات ماماەۆ ساۋداكەنت اۋىلىنا ارنايى كەلىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسكەن. الايدا ازىرگە ناقتى ءبىر شەشىم شىقپاپتى. ەندى وبلىسقا قاراي جالتاقتاعان جۇرتشىلىق ايماق باسشىسىنان كومەك سۇرايدى. سونداي-اق بۇل ماسەلەنى جۇمىسسىز قالعان قاراپايىم ازاماتتار پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەيرامبەك تولەپبەرگەن مەن گۇلدارا نۇرىموۆا اۋدانعا كەلگەندە دە ايتتى. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە وڭىردەن سايلانعان حالىق قالاۋلىلارىنان دا ءبىر كومەك بولىپ قالا ما دەگەن ءۇمىت بار. جۇمىسسىز قالعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جوعارى جاقتان ءبىر كومەك بولماسا, ەندى قالاي كۇن كورەتىندەرىن بىلمەي دال بولىپ وتىر. ال اۋداندىق «جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى» ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا قاۋقارسىز.
جامبىل وبلىسى,
سارىسۋ اۋدانى