وڭىردەگى ازالى جىلدار ىزىمەن

اقمولا وبلىسىندا ساياسي قۋعىن-سۇر­­گىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرى جو­نىندەگى جۇمىستىڭ جۇرگىزىلگەنىنە دە ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپ, العاشقى كەزەڭى اياقتالدى. باسپادان ءبىر جيناق جا­رىق كوردى. ايماقتىق كوميسسيا اياسىندا 7 با­عىت بويىنشا جۇمىس توبى قۇرى­لىپ, جەتەكشىلەر بەكىتىلگەن. وبلىس­تىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەم­­لەكەتتىك مۇراعاتى قورىندا اقتاۋ­عا جاتپايتىن تۇلعالاردىڭ 367 ءىسى, قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان, سوت ورگاندا­رى اقتاعان تۇلعالارعا قاتىستى 3025 ءىس جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىن­دە اسكەري تۇتقىندا بولعان جانە ءوز ەلىنە قايتا ورالعان بۇرىنعى كسرو ازاماتتارىنىڭ 156 ءىسى بار. ال باس پروكۋراتۋرا قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ار­نايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەت وبلىستىق باسقارماسىنىڭ ارنايى مۇراعا­تىندا «ارنايى قونىس اۋدارۋ جانە جەر اۋدارىلعانداردىڭ جەكە ىستەر كوللەكتسياسى» ساقتاۋلى. ونىڭ ىشىندە ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردى ەسەپكە العان 36 000 ءىس بار.

وڭىرلىك كوميسسيا جۇمىسىنا جاق­سى ءبىر سەرپىلىس جەرگىلىكتى عالىم-مامان­داردىڭ الماتى, قاراعاندى قالالا­رى­نا ەكى اپتالىق ءىسساپارى بولدى. كوك­شە­تاۋلىق زەرتتەۋشىلەر قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, پرەزيدەنت ءارحيۆى, ۇلتتىق كىتاپحانا, الماتى قالالىق مەم­لەكەتتىك ءارحيۆى سىندى ورتالىقتار مەن ارحيۆتەردە جۇمىس ىستەپ, ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەرمەن تانىستى. عىلىمي ءىسساپار ناتيجەسىندە الماتىلىق, قاراعاندىلىق عالىم-ماماندارمەن, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىمەن ءوڭىر تاريحىن زەردەلەۋ بويىنشا بايلانىس ورناتىلىپ, ارحيۆتەردەن 50-دەن استام ءىس, 2500 بەتتەي قۇجات كوشىرمەسى اكەلىندى. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءىىم اقپاراتتىق-ساراپتامالىق ورتالىعى ارنايى ءارحيۆىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا 1920-1950 جىلدارى اقمولا وبلىسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ جالپى سانى – 6090, سونىڭ ىشىندە اقتالماعاندار سانى 429 ادام ەكەن. اتاپ ايتقاندا, 1920-1930 جىلدارى وبلىس اۋماعىندا كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزىندە قۋدالانعان 1048-گە جۋىق باي-كۋلاك پەن شارۋا, كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان 36 000 ادام, قۋدالاۋعا ۇشىراعان 180 ءدىن وكىلى (150 مۇسىلمان, 30 حريستيان), ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارى قاتارىنان 376 ادامنىڭ ءتىزىمى بار 429 ءىسى جيناقتالدى. بۇل ءتىزىمدى جۇمىس توپتارى مۇقيات زەردەلەپ, تولىق اقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسياعا جولدايتىن بولادى.

ەندى جەرگىلىكتى كوميسسيانىڭ اتقارعان جۇمىسىنا شولۋ جاساپ كورەلىك. وڭىردەگى حالىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىسقانى نەمەسە بوسقىنداردى اقتاۋ جونىندەگى زەرتتەۋ توبىنا جاۋاپتى توپتىڭ جەتەكشىسى, گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى تالاپ­كەر ۋاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىق پولي­تسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىنان بۇرىن كوپشىلىككە بەيمالىم بولىپ كەل­گەن حالىق نارازىلىقتارى مەن باس كوتەرۋ­لەرىن انىقتادى. مىسالى, 1931 جىلى 5 ناۋرىز بەن 5 ءساۋىر ارالىعىندا اتبا­سار اۋدانىنىڭ №15-17 اۋىلدارىندا كامپەسكەگە ۇشىراعان بايلار مەن اۋ­قات­تىلار وزدەرىنىڭ تاركىلەنگەن مالدارىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن باس كوتەرۋ ۇيىم­داستىرعان, وتىز شاقتى ادامدى ەسەنبەرگەن باي باستاپ «قاسقا» كولحوزى­نا بارىپ تالاپ قويعان, ميليتسيا قارۋ قولدانىپ 15 ادامدى تۇتقىنداعان, 6 ادام قاشىپ كەتكەن. اششىلى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى اۋىلدار دا نارازىلىق بىلدىرگەن. وبلىستىق ءارحيۆتىڭ 247/ 1418 قورىنداعى 1 تىزبە, 197 ىستە ءبىر عانا ايىرتاۋ اۋدانىنان 1932 جىلى وتباسىلارىمەن بىرگە 760 ادام وگپۋ بۇيرىعىمەن باي-كۋلاك رە­تىن­­دە جەر اۋدارىلعان, ال 128 ادام وڭ­تۇس­تىك قازاقستانعا زورلاپ كوشىرىلگەن. اي­تا­لىق, 1928 جىلى قۇرىلعان اقمولا وكرۋگىنىڭ ستالين اۋدانىنداعى (ورتالىعى الەكسەەۆكا سەلوسى ) كوزمو-دەميانسك جانە قيلى سەلولارىندا كۋلاكتار مەن ورتاشالاردان قۇرىلعان 200 دەي ادام كولحوز پرەدسەداتەلىن سوققىعا جىعىپ, كونفيسكاتسياعا الىنعان ۇيلەرىن, مالدارىن, استىعىن قايتارۋدى تالاپ ەتكەن. ميليتسيانىڭ كۇشىمەن قارسىلىق كۇشپەن باسىلىپ, باسشىلارىن تۇتقىنعا العان. بالقاشىن اۋدانىنىڭ ماكسيموۆكا, ۆلاديميروۆكا سەلولارىندا كۋلاكتار زورلىقپەن تارتىپ الىنعان تۇقىمدىق بيداي مەن قۇرالدارىن قايتارۋدى سۇرا­عان. پەتروپاۆل وكرۋگى قىزىل-اسكەر اۋدانىنىڭ 5 اۋىلىندا بايلار جەرگىلىكتى مەشىتتى قايتارۋدى تالاپ ەتكەن, ولاي بولماسا حالىقتى كوتەرەتىنىن العا تارتقان. بۇل مالىمەتتەر قر پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ 719-ءشى قورىندا,125-ءشى ىستە ساقتالعان.

كۋلاكتار, بايلار, جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالارعا بايلانىستى دا اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ بويىنشا دا جاڭالىق كوپ. رەسپۋبليكا بويىنشا 1928 جىلى جۇرگىزىلگەن بايلاردى تاركىلەۋ تىزىمىنە 1931 جىلعى 10 قىركۇيەكتەگى مالىمەت بويىن­شا 5000 وتباسىن جەر اۋدارۋ كەرەك بولعان. ونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋ اۋدانىنان 356, ارىقبالىقتان 185, ايىرتاۋدان 205, رۋزاەۆتان 76, ششۋچينسكىدەن 226 باي بولدى. نەگىزىنەن وڭتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرگە كوشىرىلگەن. بۇل قازكرايكومنىڭ قۇپيا حاتتاماسىنا گولوششەكيننىڭ ءوزى قول قويعان. پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ 141 قورىندا تاقىرىپقا بايلانىستى ماتەريالدار كوپ. بولەك تاركىلەۋگە ۇشىراعاندار تىزىمدەرى ءالى دە انىقتالۋدا. بولاشاقتا ارحيۆ قۇجاتتارىمەن بىرىكتىرىپ, جيناق شىعارۋ جوسپارلانۋدا.

كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 1930 جىلدارداعى اشارشىلىقتان جويىلعان نەمەسە جاپا شەككەندەردى انىقتاۋ بويىن­شا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات وتەگەنوۆتىڭ تاپقان دەرەكتەر ەل ىشىندە كۇشتەپ كولحوزداستىرۋ, ۇجىمداستىرۋ جانە مەملەكەتكە ەت, استىق دايىنداۋ ناۋ­قان­دارى كەزىندە اسىرا سىلتەۋشىلىك, بۇرمالاۋشىلىق, وزبىرلىق, دورەكىلىك كورسەتۋ ادىستەرى قولدانىلعانىن دالەل­دەيدى. مىسالى, اقمولا وكرۋگىنىڭ پروكۋرورى الپىسباەۆتىڭ 1930 جىلى شىلدە ايىنداعى قاسسر نكۆد پرەدسەداتەلى م.تاباكينگە جولداعان قىزمەتتىك حاتىندا قازاق اۋىلدارىندا باي, كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ كەزىندە ازات, اتباسار, ستالين اۋداندارىنداعى جاپپاي ۇجىمداستىرۋدىڭ سالدارىن, لەنين, سوتسياليستىك اۋداندارىنداعى كولحوزعا كىرمەگەندەردى سوتقا بەرۋ نەمەسە سايلاۋ تىزىمىنەن الىپ تاستاۋ, سونىمەن قاتار وسىعان بايلانىستى زاڭسىز 1537 ءىستىڭ قوزعالعانىن, ونىڭ ىشىندە ورتاشالار مەن كەدەيلەردىڭ دە كوپ ەكەنىن جازادى. رەسپۋبليكاداعى بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسى (وگپۋ) توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گەنريح ياگوداعا تۇسكەن باياندامادا كوكشەتاۋ اۋدانىندا 15 ورتاشالار وتباسىن زاڭسىز كوشىرۋ, اتباسار اۋدانىنىڭ ميحايلوۆكا, نيكولاەۆسكوە, بەلوۆودسكوە سەلولارىندا كۋلاكتاردى كوشىرۋ كەزىندە ءتىپتى ۇساق-تۇيەك م ۇلىكتەرگە دەيىن تارتىپ الىنعانى, ارىقبالىق اۋدانىندا مۇگەدەكتەر مەن كارى ادامداردى دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلىگىنە قاراماستان كۇشتەپ جەر اۋدارىپ جىبەرىلگەندىگى تۋرالى ايتىلادى. كەدەيلەر دە تۇتقىندالىپ, مال-مۇلكى تاركىلەنگەن. ءتىپتى ايەلدەردىڭ ءىش كيىمدەرىن, ورامالدارىن تۇگەل تارتىپ الىپ, بالالارىنىڭ كيىمدەرىن سىپىرىپ, تىر جالاڭاش قالدىرىپ كەتكەن. وسى سىندى وزبىرلىقتار كەسىرىنەن قاشۋ, باعىنباۋ فاكتىلەرى, اشتىققا ۇشىراۋ ءجيى كەزدەس­كەن. ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىققاندار دا جەتەرلىك. كوبىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز, ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

الاش پارتياسى, الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسى ءۇشىن مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستاردى ءالى دە جۇرگىزۋگە بولادى. ساياسي باس كوتەرۋلەر مەن عىلىم, مادەنيەت, قىزمەت سالالارىن­دا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرت­تەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى, ماگيستر جان­سايا وسيپوۆانىڭ ايتۋىنشا, اقمولا وب­لىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى №3260 قورىنداعى 72, 73,76 ىستەرىندە كوپ­تەگەن مالىمەت كەزدەسەدى. مىسالى, 73-ءشى ىستە رەپرەسسياعا ۇشىراعان 668 كوم­­مۋنيستىڭ فاميلياسى بار, ونىڭ 265-ءى بۇگىنگە دەيىن اقتالماعان, ىستەردى قايتا قا­راۋ ءۇشىن ورتالىق ارحيۆ ارقىلى تەكسەرۋ كەرەك. ال 72-ءشى ءىستىڭ 4-ءشى پاراعىندا كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى بار, وندا بيليالوۆتىڭ اپپەليا­تسيالىق ءوتىنىشى تىركەلگەن. تىركەلۋ ۋاقىتى 1990 جىلدىڭ 14 تامىزى. اسيا بيليالوۆ پارتيا قاتارىندا 1932-1936 جىلدارى بولعان, پارتيالىق بيلەتىنىڭ ءنومىرى 7323948, 1926 جىلى بەرىلگەن. 1935 جىلى 19 جەلتوقساندا پەتروپاۆل قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىمىمەن تاپ جاۋى رەتىندە پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ, سوتتالادى. كەيىن جازاسىن وتەپ كەلگەن سوڭ حرۋششەۆ ۋاقىتىندا اقتاۋ تىزىمىنە ىلىكپەيدى, بۇكىلوداقتىق حIح كپسس كونفەرەنتسياسىنا, كەيىن كپسس-تىڭ باس حاتشىسى م.گورباچەۆقا دا بىرنەشە رەت اقتاۋ تۋرالى ءوتىنىش جازعان. ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلماعان. نە بولماسا مىناداي مىسال كەلتىرۋگە بولادى. جالشىلار قاتارىنان شىققان قاراپايىم كوممۋنيست ەسداۋلەت قازىبەكوۆ «اتا-اناسى مەن اعاسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاسىرعانى ءۇشىن, باي ەلەمەنتتەرىنە كومەكتەسكەنى جانە زەرەندى اۋدانى ەڭبەك اۋىلىنداعى بايانباەۆ دەگەن موللاعا جالعان انىقتاما بەرگەنى ءۇشىن» پارتيا­دان شىعارىلىپ, قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلادى. ايتا بەرسەك مۇنداي مىسالدار كوپ-اق. اقمولا وڭىرىندەگى الاش جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرىن, قىزمەتىن ءالى دە تولىق زەرتتەۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ قاتارىندا ابىلقايىر دوسوۆ, ايدارحان تۇرلىباەۆ, اسىلبەك مۇستافين, زاراپ تەمىربەكوۆ, ءشاراپي ءالجانوۆ, مۇحاممەدسالىم كاشىموۆ, حايرەتدين بولعامباەۆ, ءيمانجۇسىپ قۇت­پانوۆ, جۇماعالي تىلەۋلين, سەيىتباتتال مۇستافين, ءبىلال مالدىباەۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆ, مۇحامەتجان ەسجانوۆ, كامەل كەشۋباەۆ, حايروللا حۇسايىنوۆ, عالياسقار قۋانىشەۆ, جانۇزاق جانىبە­كوۆ, اۋباكىر ءىلياسوۆ جانە تاعى باسقالا­رى بار. سونىمەن قاتار سولتۇستىك وڭىردە «الاش» پارتياسىنىڭ فيليالىن, قازاق كوميتەتتەرىن قۇرۋ ءۇشىن, ۇلت­تىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جولىندا جا­زىق­سىز جاپا شەگىپ اتىلعانداردىڭ ءتىزى­مىن دە اتاپ كەتۋگە بولادى: بايعازى احمە­توۆ, قايروللا مالىكوۆ, مالعاجدار ساعىن­دىقوۆ, ەسىمسەيىت سابىروۆ, سادۋاقاس جاندوسوۆ, سەيىتقاسىم بەكىشوۆ, مالەن ىبىراەۆ, قوجاحمەت بەلگىباەۆ, ماحمەت ءۋاليحانوۆ, قوشان قوسپانوۆ, جارمانتاي وماروۆ, ابىلكارىم بيمۋرزين, ساكەن ماحمەتوۆ, ماجەن جاندوسوۆ, قافەز ايبا­سوۆ, عابدوللا شوقاەۆ جانە باسقالارى. كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ماقالا­لار­دىڭ وسى تاقىرىپ بويىنشا ورىن العانىنا قاراماستان اتالعان تۇلعالاردىڭ تاعدىرى, تاريحى ءالى دە عىلىمي زەرتتەۋدى تولىقتىرۋدى, كومەسكى بەتتەرىن اشۋدى قاجەت ەتەدى. الايدا بۇل ىستەردىڭ كوبىنەسە ءالى دە قۇپيا بولۋىنا بايلانىستى اشىپ ايتۋعا, نە جازۋعا مۇمكىندىك بولماي وتىر.

سونىمەن قاتار وبلىس اۋماعىنداعى جازالاۋ لاگەرلەرىنىڭ ورىندارىن انىق­تاۋ جۇمىسى دا ءوز جالعاسىن تابۋدا. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى مالىمەتتەر بويىنشا وبلىس اۋماعىندا ءار جىلدارى 11 لاگەر بولعان, سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, سانى كوپ بولۋى دا مۇمكىن. بىرىنشىدەن وبلىس ءار جىلدارى اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, جەر اۋماعى, ەلدى مەكەندەر, حالىق قۇرامى جاعىنان بىرنەشە تەرريتوريالىق بىرلەستىكتەرگە كىرىپ وتىر­عان. ايتالىق, 1921 جىلى اقمولا گۋبەرنياسى, 1928-1930 جىلدارى اقمولا وكرۋگى, ودان كەيىن ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولعان قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا, 1939 جىلدان جەكە وبلىس بولىپ قايتا قۇرىلادى. 1944 جىلى قۇرامىنان كوكشەتاۋ وبلىسى جەكە ءبولى­نىپ شىعادى. ال اۋدان, وكرۋگتەر بىردە قوسىلىپ, بىردە ازايىپ نە اتىن وزگەرتىپ وتىرعان. وسى جاعىن دا ەسكەرۋ كەرەك. 1930-1950-شى جىلدارى ايگىلى «كاززولوتو» بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا كوپتەگەن شاحتا, رۋدنيكتەردىڭ جانىندا لاگەرلەر ورنالاسىپ, ولاردا اسكەري تۇتقىندار, جازاسىن وتەۋشىلەر, ايدالعاندار, جەر اۋدارىلعاندار جۇمىس ىستەگەن. نەگىزىنەن قازىرگى ءبىرجان سال, اقكول, شورتاندى, بۇلاندى اۋداندارىنىڭ جەرىندە ورنا­لاس­قان. ەكىنشىدەن, بۇرىنعى رۋزاەۆ اۋ­دا­نىنىڭ چەرنوزۋبوۆكا سەلوسىندا, اتبا­سار, بالقاشىن جاعىندا دا لاگەر­­لەر بول­عانىن دەرەكتەر راستاپ وتىر. وتكەن جىلى تەك قانا زەرەندى اۋدا­نى­­­­نىڭ اۋما­­عىندا 4 بىردەي ستاليندىك لاگەر­لەر­دىڭ بولعانىن انىقتادىق. ولار قازىرگى پريرەچنوە سەلوسىنىڭ جانىنداعى № 14 كو­­لونيا,ۇلگىلى اۋىلىنداعى وپل-3, با­را­تاي, ۋگولكي اۋىلدارىنا جا­قىن جەردەگى «كليۋچي», سيمفەروپول سەلوسىنداعى «وزەرنوە» لاگەرلەرى. اتال­عان لاگەرلەر تولىق زەرتتەلدى دەپ ايتۋى­مىزعا بولادى. قاشان قۇرىلىپ, قاي جىلدارى جۇمىس ىستەگەنى, قانداي كونتينگەنت وتىرعانى, كۋاگەرلەر تابىلىپ كارتا­سى جاسالدى, ەستەلىك بەلگىلەر قويىلدى, بىر­قا­تار ماقالا جاريالانىپ, جيناق شىقتى.

ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن زەرتتەۋ, ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبى دا ءبىرشاما اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقبوتا بەكسەيىتوۆانىڭ بەرگەن دەرەكتەرىنە قارا­عاندا, 1920 جىلدان باستالعان قۋدالاۋ كەزىندە «كەڭەس وكىمەتىنە جات ەلەمەنتتەر» تىزىمىنە كىرگەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ, جەر اۋدارىلعان, ال ءدىني مەكەمەلەر جابىلعان. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە ءدىني ۇيىمدار مەن قاۋىم­داستىقتاردى ارنايى ءدىن ىستەرى بويىنشا كەڭەس قاتاڭ باقىلاپ وتىردى. وبلىستا 1940 جىلدارى وسى كەڭەستىڭ وكىلى بولىپ جازىقباەۆ دەگەن ىستەگەن. ءدىني كوپشىلىكتىڭ جۇمىسىن شەكتەپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى جارعى قابىلداندى. حالىق اراسىندا دىنگە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا «قۇدايسىزدار ۇيىمى» اتتى ارنايى قوعامى دا قۇرىلادى. ء«دىن – حالىق اپيىنى» دەگەن ۇرانمەن قارۋلانعان بۇل ۇيىمنىڭ وكىلدەرى عيبادات ورىندارىنا, قۇداي جولىنداعى ادامدارعا ىستەمەگەنى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ارحيۆ قۇجاتتارىن سويلەتەتىن بولساق, مىناداي جايتتاردى كەزدەستىرەمىز. 1926 جىلى كەڭەستىك بيلىك كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ناۋان حا­زى­رەت مەشىتىن جابادى. كوپ جىلدار بويى قاسيەتتى عيمارات ءتۇرلى مەكەمە­لەر­دىڭ شارۋاشىلىق ورنىنا اينالىپ, تەك قانا 1989 جىلى عانا كوپشىلىك جاما­عات­­تىڭ ءوتىنىشى بويىنشا مۇسىلمان قاۋى­مىنا بەرىلەدى. 1932 جىلى ستالين (قازىرگى شورتاندى) اۋدانىنداعى, 1940 جىلى كوكشەتاۋداعى گەورگيەۆ حرامى, 1947 جىلى زەرەندى اۋدانىنداعى ۆيك­توروۆ­كا سەلوسىنداعى قازان انا يكونا­سىنىڭ, 1948 جىلى سول اۋدانداعى پاۆ­لوۆ­كا سەلوسىنداعى ارحيستراگ ميحايل شىركەۋلەرىنىڭ جابىلعاندىعى تۋرالى قۇجاتتار بار. وبلىس بويىنشا مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر 1926-1947 جىلدارى تولىق جابىلعان. وسى جىلدارى كوكشەتاۋ ءوڭىرىنىڭ وزىندە عانا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 150 يمامنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى بولىپ وتىر. كوكشەتاۋ ۋەزىندە عانا 33 پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ سۆياششەننيگى سوتتالىپ, ونىڭ 20-سى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. 1989 جىلى ءبارى اقتالعان. سونىمەن قاتار بۇرىن ەشقانداي تىزىمدە كەزدەس­پە­گەن وكتيابر بولىسىنىڭ (ورتالىعى قازىرگى كاراسەۆكا سەلوسى) موللالارى احمەت­بەك ۇستەمىروۆ, راقىمجان جۇمانوۆ, ەلە­نوۆ­كا سەلوسىنىڭ شىركەۋ ستاروستاسى پورفيري ميحايلوۆيچ ۆاۆيلين, قاۋىم مۇشەسى يسيدورا ارتومونوۆانىڭ ءدىني كوزقاراستارى ءۇشىن سوتتالعانى تۋرالى ايعاقتار كەزدەسەدى. 1935 جىلى 30 جەلتوقساندا زەرەندى اۋدانىنىڭ قارساق اۋىلىندا تاراۋىق ناماز ءوتىپ, وعان 40 ەركەك, 6 ايەل قاتىسقان. بارىنە شارا قولدانعان. وسى اۋداننىڭ كراسيلوۆكا اۋىلدىق كەڭەسىندە كولحوزشىلار ۆولكوۆ, ۆولحوۆسكي, گۋزوۆتاردى ءدىني پيعىلدارى مەن كولحوز قۇرىلىسىن سىناعاندارى ءۇشىن كولحوزدان شىعارعان. ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ شىققان قاجىلار ءابۋشاحمان بوقاەۆ, سىزدىق قويلىباەۆتاردىڭ تاعدىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز. وگپۋ-ءدىڭ قۇرىعىنان قاشىپ كورشىلەس رەسەي ايم­عىندا تىعىلۋعا ءماجبۇر بولعان شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ, سادۋاقاس عىلما­ني, سالعارا قۋانىشەۆ, جۇمابەك جارمۇحامەدوۆ جانە تاعى باسقالارى تۋرالى ءالى دە ىزدەنۋ كەرەك. جالپى, اقمولا وڭىرىندەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ناقتى سانىن ايتۋ ازىرشە مۇمكىن ەمەس, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءالى دە جالعاستىرۋ قاجەت, اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى قور­لار­دى زەردەلەپ, ىسكە اسىرساق. بۇل ەندى بولاشاقتىڭ ءىسى بولماق.

قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار مەن تۇركىستان لەگيونىنىڭ قاتارىندا بول­عان­داردى اقتاۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىن­داۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جە­­تەك­شىسى, گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى اقان ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, وب­لىس­تىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ار­نايى مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن ءبىراز قۇ­جات­تار الىنعان. كوبى ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا تۇرىندە, جاريالاۋعا نەمەسە اتى-جوندەرىن ايتۋعا, قاعازعا تۇسىرۋگە بولمايدى. دەگەنمەن دە, №25 قوردا 367 ادامعا بايلانىستى 429 ءىس بار, بارلىعىندا دا «اقتاۋعا بولمايدى» دەگەن بەلگى بار, ياعني ارنايى تەكسەرىس ناتيجەسىندە ولاردىڭ قىلمىستىق ىستەرى دالەلدەنگەن, سوعىس ۋاقىتىندا سوتتالعان, جاۋعا ءوز ەركىمەن بەرىلۋ, اسكەردەن قاشۋ, ءوزىن-ءوزى اتۋ, اسكەري ءبولىمدى تاستاۋ, بۇيرىقتى ورىنداماۋ سياقتى سوعىس جاعدايىنداعى قاتاڭ جازالاۋ شارالارى ءجيى كەزدەسەدى. 1990-2000 جىلدارى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى اسكەري تۇتقىندارعا بايلانىستى ىستەردى تولىق قاراپ شىققان. 2020 جىلدان باس­تاپ ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن بارلىق ىستەر قايتا قارالىپ جاتىر. جالپى, « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بۇرىنعى اسكەري تۇتقىندارى جانە گەرمانيادان رەپاترياتسياعا ۇشىراعان قازاق سسر ازاماتتارى» اتتى №26 قوردا 3174 ادامعا 1308 ءىس ساقتالعان. قازاقستاندىقتار گەرمانيا, پولشا, يتاليا, فرانتسيا, لاتۆيا, دا­نيا, بەلارۋس, ۋكراينا لاگەرلەرىندە بولعان. انكەتالىق مالىمەتتەر مەن جەكە قۇجاتتارى ساقتالعان. زەرتتەۋ جۇمىس­تارى ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر. وبلىستىق اسكەري كوميسساريات 1939-1945 جىلدارى باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە تۇتقىندا بولعان جەرلەستەرىمىزدىڭ ءتىزىمىن جاساپ, قاراستىرۋدا. ءتورت ادامنىڭ قۇجاتتارىندا ساياسي اسپەكتىلەر بار, ايتالىق ەكى جاۋىن­گەردى سمەرش «انتيسوۆەتتىك پيعىلدارى» ءۇشىن سوعىس جاعدايىنداعى زاڭ بويىنشا اسكەري تريبۋنالعا بەرگەن, ەندى ءبىر جاۋىنگەر نەمىس تۇتقىنىندا بولىپ, تۇركىستان لەگيونىنا ءوز ەركىمەن جازىلعان, كەيىن قىزىل ارميا قاتارىنا ءوتىپ, جاۋمەن سوعىسقان, ناگرادالارى بار. نەگە اقتاماسقا؟! ال ەندى ءبىر ادام ۇلىشوۆينيستىك بالاعاتتاۋ مەن نامىسىنا تيگەنى ءۇشىن ءوز كومانديرىن اتىپ تاستاعان. ساياسي-رەپرەسسيالىق پيعىل كوزگە ۇرىنىپ-اق تۇر. اسكەري تۇت­قىن­دار تاعدىرى ءار قيلى, ايانىشتى. وق-ءدارى, قارۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن دارىنسىز قولباسشىلاردىڭ كەسىرىنەن قورشاۋعا تۇسكەندەر, سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسپاعاندار, جەڭىستەن كەيىن كوبى قايتا سوتتالعاندار, ەرلىكتەرى مەن ماراپاتتارى دا جەتكىلىكتىلەر بار نەمەسە ەلگە كەلگەننەن سوڭ «گەرمانياداعى ءومىردى ماقتادى», «سوۆەتتىك كولحوز ءومىرىن سىنادى» دەگەن جەلەۋمەن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلعاندارى قانشاما.

ارنايى قونىستانۋشىلار مەن كۇش­تەپ كوشىرىلگەندەردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الماگۇل كۇش­پاە­ۆانىڭ ايتۋىنشا, ارنايى قونىس­تا­نۋ­شىلار, ياعني دەپورتاتسياعا ۇشىرا­عاندار ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي 30 ساناتقا بولىنگەن. زەرتتەۋشىلەر قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى باس پروكۋراتۋراسى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جو­نىن­­دەگى كوميتەتى اقمولا وبلىسى بويىن­شا باسقارماسىنىڭ ارنايى مۇراعا­تىن­دا وتىرىپ, ونداعى ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ جەكە باقىلاۋ ىستەر كول­لەكتسياسىن ءسۇزىپ شىققان. وندا 36 مىڭعا جۋىق ىستەر ساقتالعان. ونى ارنايى تاريحي قۇجاتتار دا راستاپ وتىر. 1941 جىلعى 27 قىركۇيەكتەگى اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن وبلىستىق جۇمىسشىلار دەپۋتاتتارى كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بىرلەسكەن قاۋلىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ ورتالىق اۋداندارىنان 36 مىڭ نەمىستى وبلىس اۋداندارىنا كوشىرۋ تۋرالى ايتىلعان. جەرگىلىكتى باسشىلارعا وسى ناۋقاندى ورىنداۋ ءۇشىن ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەن. بارلىق جەكە ىستەردە ءومىربايان, وتىنىشتەر, كەپىلدىك, كەشىرىم بەرۋ, بيلىك ورگاندارىمەن حات جازىسۋ, شەكتەۋ شارالارى سياقتى دەرەكتەر كەز­دەسەدى. ءاربىر ىستە ادامنىڭ تولىق اتى-ءجونى, ءبىلىمى, وتباسى قۇرامى, جىنىسى, سوتتالعاندىعى مەن پارتيالىق جاعدايى, ماماندىعى, قايدان, قاشان كوشۋ ۋاقىتى تولىق تىركەلگەن. ازىرگە 377 ءىس ساپالى ساراپتامادان ءوتتى. وبلىستىق پروكۋراتۋرادا تولىق ءتىزىم بار, ءتيىستى شارالار قازىر اتقارىلىپ, سۇرىپتاۋ ءجۇرىپ جاتىر. قاجەتتى جۇمىستاردى اتقارعاندا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتاردىڭ ورىن العا­نىن دا ايتپاي كەتپەۋگە بولمايدى.

اماناي سەيىتقاسىموۆ,

اقمولا وبلىسىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى