ايماقتاعى اگروساياسات «اققۋ, شورتان ءھام شايان» ەرتەگىسىندەي بولىپ تۇر

ياعني جىل سايىن كەزدەسەتىن كەدەر­گى­لەردىڭ دەر كەزىندە الدىن الماۋدىڭ سال­دارى ناقتى ءونىم مەن تابىستىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. مۇنداي كوز­قاراس ەگىن شارۋشىلىعىنا قاتىستى وتكىر ايتىلۋدا. جالپى, وڭىردە اۋىل شارۋا­شىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى بىرىڭ­عاي ساياسات قالىپتاسپاعان. ونىڭ ىشىن­دە بىرقاتار اۋداندا ەگىس­تىك دا­قىل­داردىڭ تۇقىمىن جاق­سار­تۋعا ءمان بە­رىلمەيتىنى انىق­تالعان. سول سياق­تى, كوك­­تەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ باس­تالۋى­نا سا­ناۋلى كۇن قالسا دا, مينە­رالدى تىڭايتقىشتارعا ءتيىستى ءوتىنىم بە­­­رىل­مەگەن. جانار-جاعارماي قورىن جي­­ناقتاۋ جۇمىسى دا ناشار ۇيىم­داس­تى­­رىلۋدا.

– بيىل اۋىل شارۋا­شىلىعى دا­­قىل­­دا­­رى­نىڭ ەگىس كولەمى 1 297 ­گەك­­تار­عا كوبەيىپ, جال­پى مول­شەرى 974 مىڭ گەك­تارعا تۇقىم سەبىلەدى. ونىڭ ىشىندە ءداندى داقىلدار 484 مىڭ گەكتار جانە مايلى داقىلدار 132 مىڭ گەكتار بولماق. قاجەتتى 202 مىڭ تون­نا تۇقىم تولى­عىمەن دايارلاندى. دەگەنمەن, اۋدانداردا تۇقىم­داردىڭ سورتىن جاڭار­تۋعا اسا ءمان بەرىلمەي كەلەدى. مىسا­لى, اقسۋ, بالقاش, جامبىل اۋداندا­رى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ شارۋا­شى­لىق­تارىنا جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇ­قىم الىنباعان. وكى­نىشكە قاراي, وبلىستاعى جي­نالعان بارلىق تۇقىم قورى­نىڭ 10 مىڭ تونناسى عانا اتتەس­تات­­تالعان سۋبەكتىلەردىڭ ءونىمى بولىپ وتىر, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆ.

سونداي-اق بۇگىنگە دەيىن مينە­رال­دى تى­ڭايتقىش ساتىپ الۋعا رايىمبەك, بال­قاش اۋداندارى مۇلدەم ءوتى­نىم بەر­مەسە, جامبىل, كوكسۋ, ۇيعىر, ەس­كەلدى, اقسۋ اۋداندارى مەن تالدى­قور­عان, تەكەلى قالالارى جوس­پارلانعان كولەمنىڭ 6 پا­يىزىن عانا العان. شارۋاشىلىقتاردا جا­نار-جا­عارمايدىڭ قاجەتتى قورىن قا­لىپ­­تاستىرۋ دا تولىق دەڭگەيدە ەمەس. كوك­تەمگى دالا جۇمىستارىنا جۇ­مىل­دى­راتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەح­نيكا­سى­نىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. مى­سالى, بۇعان دەيىن وبلىستىق بيۋد­جەت­تەن 12,5 ملرد تەڭگە قارجى جۇم­­سالىپ ساتىپ الىن­عان 1 331 بىرلىك تەح­نيكا ايماقتاعى 56 سەرۆيستىك-دا­يىنداۋ ورتالىعىنا شوعىر­لانعان بو­لاتىن. بۇگىندە ولاردىڭ تەك بەسەۋى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ىشىندە 12 ورتالىق ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىن­دا­­ماعاندىقتان, اكىمدىك ولارمەن ارا­دا­عى كەلىسىمشارتتى بۇزعان. ال تاعى 13 سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالى­عى­نىڭ مو­ينىندا 373 ملن تەڭگە ليزينگ قا­رى­زى بار.

– اتالعان ورتالىقتاردى قۇرۋداعى نە­گىزگى ماقسات شاعىن فەرمەرلەرگە تىكە­لەي قىزمەت كورسەتۋ بولاتىن. الاي­دا كوبىنىڭ تولىققاندى جۇ­مىس ىستەمەۋى ۇساق شارۋالار اراسىندا نارازىلىق تۋدى­رۋدا. سەرۆيستىك دا­يىنداۋ ورتالىق­تا­رى اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ وتىنىشىمەن قۇرىلعانىن ەسكەرسەك, اكىمدەر ولاردىڭ جۇمىسىن وڭالتۋدا ناقتى شارالار قا­بىل­داۋى قاجەت, – دەيدى بۇل جايىن­دا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.جاقانباەۆ.

ايماقتا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيا­سىن قولدانۋ, سۋ كانالدارىن قال­پىنا كەلتىرۋ, مال ازىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس­تىگىن ۇلعايتۋ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جايى­لىمدىق القاپتارعا قاجەتتىلىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە قاتىستى دا قور­دا­لانعان ماسەلە بار. اسىرەسە, ەگىس القاپ­تارىن سۋمەن قامتۋعا قاتىستى جاع­داي جاقسارار ەمەس. سونىڭ كەسىرى­نەن جاز­عى ماۋسىمدا القاپتارعا سۋ جەتپەي, ديقان مەن شارۋا ەككەن دانىنەن لايىقتى ءونىم الا الماعان وقيعالار جىل سايىن قاي­تا­لا­نۋدا. دەرەككە سۇيەن­سەك, «قاز­سۋ­شار» مەكە­مە­سىنىڭ الماتى فيليالى بىلتىر جالپى كولەمى 134,4 مىڭ گەكتاردى سۋارۋ­ ءۇشىن شارۋا قوجا­لىقتارىمەن 7 866 كەلىسىمشارت جاساس­قان. ياعني 133,1 مىڭ گەكتارعا 1 065 470 تەكشە مەتر كولەمدە سۋ جەتكىزگەن. قىزىعى, بيىل دا وسى شامادا سۋ بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ياعني ەگىستىك كولەمىنىڭ ۇل­عا­يۋى مەن ءداندى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ وزگە­رىس­كە ۇشىراۋىنا قاتىستى فاكتورلار ەس­كەرۋسىز قالعانى جاۋاپتى ادامداردى ويلاندىرماعان.

– ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى كولەمىنىڭ 4-5 ەسەگە ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعىن ارت­تىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ارينە, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا, قۇرعاق­شى­لىققا بايلانىستى شىعىن­نىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, بىلتىر قانت قىزىلشاسىنان 180 مىڭ توننا ءونىم الدىق. ال اقسۋ جانە كوكسۋ قانت زاۋىتتارىنىڭ قۋاتتىلىعى – 800 مىڭ توننا. سوندىقتان 180 مىڭ توننا ەكى زاۋىت ءۇشىن ازدىق ەتەتىنى بەلگىلى. سول ءۇشىن بيىل ءونىم مولشەرىن 200 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. ونىڭ ءوزى ءبىر زاۋىتتى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيدى. ەكىنشى زاۋىت قامىس قۇراعىنان قانت وندىرۋگە ءماجبۇر بولادى. وسىعان وراي, وبلىستاعى سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەگىستىك جەرلەردىڭ اۋقىمىن تاعى 10-15 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋدى ويلاستىرۋدامىز. بۇل قانت قىزىلشاسىنىڭ ءونىمىن 500 مىڭ تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى, قانت قىزىلشاسىنىڭ ءتۇسىمى مول تۇقىمىن الىپ, سەبۋ كەرەك. سەبەبى, قازىر وبلىس ديقاندارى سەۋىپ جاتقان تۇقىم گەكتارىنا 100 تسەنتنەردەن تومەن ءونىم بەرەدى. بۇل – ءتيىمسىز. زاۋىتتار قابىلداعان قىزىلشانىڭ كيلوسىنا تولەيتىن 28 تەڭگەنىڭ 15 تەڭگەسى بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى. سول سەبەپتى سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋقىمىن ۇلعايتۋ بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. سوندا عانا قانت قىزىلشاسىنان تۇسەتىن تابىس ارتا تۇسەدى, – دەيدى وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ.

وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ كە­شە­نى­نىڭ مۇمكىندىگى الماتى قالا­سى­­نىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق­تاي جەتكىلىكتى. الايدا جۇ­مى­ستىڭ دۇ­رىس جولعا قويىلماۋىنان مەگاپوليس تۇتى­نۋشىلارى عانا ەمەس, ءوڭىردىڭ ىشكى نا­رىعى دا سىرتتىڭ تاۋا­رىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مىسالعا, الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ قىسقى ماۋسىمداعى سۇرانىسىن وتەۋ ءۇشىن 280 مىڭ توننا كارتوپ قاجەت. ال وبلىستاعى 53 قويمانىڭ سىيىمدىلىعى 52,4 مىڭ توننا عانا. ياعني قالانىڭ قاجەتتىلىگى 37 پايىزعا عانا وتەلەدى دەگەن ءسوز. ونىڭ ىشىندە الماتى اگلومەراتسياسى­نا كى­رە­تىن ەڭبەكشىقازاق, جامبىل اۋدان­دارى مەن قاپشاعاي قالاسىندا نەبارى جالعىز قويمادان عانا بار. وكى­نىش­­كە قا­راي, وسى كۇنگە دەيىن قالا ما­ڭىن­دا­عى اۋدانداردىڭ اۋماعىنان ازىق-ت ۇلىك پەن كوكونىس ساقتايتىن زاما­ناۋي قوي­ما­لاردى سالۋعا كوڭىل بولىنبەي كەلگەن.

جالپى, الماتى وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بيىل 47 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى بولىن­گەن. ونىڭ ىشىندە مال شارۋا­شى­­لىعىنا – 21 ملرد تەڭگە, وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنا – 6,7 ملرد, ين­ۆەس­تي­تسيالىق سۋبسيديالاۋعا – 12 ملرد, سۋ شارۋاشىلىعىنا – 2,5 ملرد تەڭگە, قايتا وندەۋ باعىتىن قولداۋعا – 2 ملرد تەڭگە جانە اۋىل تۇرعىندارىن نەسيە­لەندىرۋگە 3,6 ملرد تەڭگە قاراس­تى­رىل­عان ەكەن. ەندىگى ماسەلە وسى قىرۋار قار­جىنىڭ ماقساتتى جۇم­سال­ۋىندا بولسا كەرەك. بۇل ءۇشىن اي­ماق­تىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعىن دا­مى­تۋعا قاتىستى ۇس­تا­نىم «اققۋ, شور­تان ءھام شايان» ەرتە­گىسىندەگىدەي بول­ماۋى ءتيىس.

الماتى وبلىسى