سوتقا بەرمەسە, سۋبسيديا تولەمەي مە؟

دەگەنمەن قۇس شارۋاشىلىعىن دامى­تۋ­عا باتىل قادام جاساپ وتىرعان وڭىر­لەر بار. الماتى وبلىسى سول قاتاردا. ك­ە­يىن­گى كەزەڭدە وبلىستا قۇس ەتىن ون­دى­رۋ­گە باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. سونىڭ نا­تي­جەسسىندە جەتىسۋدا سويىلعان تاۋىق ەتى ىشكى نارىق كولەمىنىڭ 32 پايىزىن قۇ­راپ, وندىرىلگەن ەتتىڭ كولەمى 108,3 مىڭ تونناعا جەتكەن. قازىر قۇس ەتى بويىن­شا وب­لىس حالقى مەن الماتى قالاسى تۇر­عىن­دارىنىڭ قاجەتتىلىگى تولىعىمەن وتەلەدى. ايماق وندىرۋشىلەرى مۇنىمەن توقتاپ قالماي, يمپورتتى تولىق الماستىرۋ ءۇشىن ءونىم شىعارۋدى 2 ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتىن مويىندارىنا الىپ وتىر. وسى ماقساتتا جالپى قۋاتى جىلىنا 76 مىڭ توننا, ال ينۆەستيتسيا كولەمى 85 ملرد تەڭگە بولاتىن ەكى قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلىپ جانە ءبىر فابريكانىڭ ءوندىرىسى كەڭەيتىلۋدە.

جالپى, وبلىستا قۇستىڭ ەتى عانا ەمەس, جۇمىرتقا ءوندىرىسى دە دامۋ جولىنا تۇسكەن. ەل بويىنشا جۇمىرتقا وندى­رۋ­شىلەردىڭ ۇزدىك بەستىگىنە كىرەتىن الماتى وبلىسى بىلتىر 70 ملن دانا ءونىم­دى نارىققا جونەلتكەن. ياعني وبلىس­تاعى تاۋىق فەرمالارىنىڭ جۇمىسى­نا جان بىتكەنى كورىنىپ تۇر. مىسالى, ىلە اۋدانىنداعى «ناۋرىزاگرو» كومپان­يا­سى­­نىڭ ءوزى جىلىنا 32 ملن دانا ينكۋ­باتسيالىق جۇمىرتقا شىعارادى. راس, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ءبارى ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى تولىق وتەۋگە دە جەتپەيدى. ويتكەنى جۇمىرتقاعا دەگەن سۇرانىس جىل سايىن 3 ملرد داناعا دەيىن جەتەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى وتاندىق ءوندىرىس 370 ملن دانا جۇمىرتقا دايىنداعان. بىراق بۇل وت­كەن جىلعا قاراعاندا 20 پايىزعا از. دەگەن­مەن جوقتان جاقسى. سۇيىنەرلىگى, بۇعان جەتىسۋلىق كاسىپورىندار دا ۇلەس قوسىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ايماقتا قۇس ەتىن ءوندىرۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ بارلىق شاراسى جاسالۋدا. سونىڭ ىشىندە دايىن ونىمگە تولەنەتىن سۋبسيديا دا بار.

وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىڭ ۇستا­نى­­مى مەن قولداۋ ساياساتى دۇرىس بول­عانى­مەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تارا­پىنان كەدەرگىلەر ءجيى كەزدەسەدى. وسى­ن­داي جاعداي ايماقتاعى «الساد قازاق­ستان» قۇس فابريكاسىنا قاتىستى. ماسە­لەنىڭ ءمانىسى بىلاي: 2020 جىلدىڭ جەل­توقسان ايىندا الماتى وبلىسىنىڭ مامان­دان­دىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتى كاسىپورىننىڭ وبلىستىق اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى باسقارماسىنىڭ ۇستىنەن جاز­عان تالاپ-ارىزىن قاناعاتتاندىرادى. ياع­ني سوت مەملەكەتتىك ورگانعا تاعامدىق تاۋىق جۇمىرتقاسى ءوندىرىسىنىڭ قۇنىن ارزان­داتۋعا ءتيىستى سۋبسيديالاردى تولەۋدى مىن­دەتتەيدى. الايدا وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى سوتتىڭ شەشى­مىن بۇگىنگە دەيىن ورىنداماي كەلىپ­تى. انى­عىندا, مەملەكەتتىك ورگان ارىزدانۋ­شى­نىڭ ءوتىنىمىن قابىلداپ, بىراق ءتيىستى قارجىلاندىرۋ جاساماعان. ال وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى بولسا تاعامدىق تاۋىق جۇمىرتقاسى ءوندىرىسىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋ ءۇشىن تولەنەتىن سۋبسيدياعا جالپى سوماسى 22 463 823 تەڭگەگە ءوتىنىم بەرگەن كورىنەدى. ەڭ قىزىعى, «الساد قازاقستان» قۇس فابريكاسى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمسىنا 2020 جىلدىڭ ماۋسىمىندا 43 ءوتىنىم, 2020 جىلدىڭ شىلدەسىندە 64 ءوتىنىم, 2020 جىلدىڭ تامىزىندا 11 ءوتىنىم بەرىپ, ەشبىر جاۋاپ الماعان-مىس. ال بيىل كاسىپورىن باسقارمانى تاعى دا سوتقا بەرىپتى. ناتيجەسىندە, سوت وبلىستىق باسقارمانىڭ ارەكەتىن زاڭسىز دەپ تانىپ, ءبىر اي مەرزىم ىشىندە سۋبسيديالاۋعا وتىنىمدەر قابىلداۋدى جانە كومپانياعا 14,5 مىڭ تەڭگە تولەنگەن مەملەكەتتىك باجدى قايتارۋدى مىندەتتەدى.

– كاسىپكەر سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىن­دا كوزدەلگەن بارلىق تالاپتى ورىندادى, وسىعان بايلانىستى وتىنىمدەر قا­بىل­­دانىپ, تىركەلۋى كەرەك. ءتيىستى ايعا ار­نالعان قارجىلاندىرۋ جوسپارىن­دا كوزدەلگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كو­لەمى­نەن اساتىن وتىنىمدەر بويىنشا سۋب­سي­ديانى تولەۋ ۋاقىتى كەلەسى ايدا, كەزەك بويىنشا ءوتىنىمنىڭ كەلىپ تۇس­كەن مەرزىمىنە بايلانىستى جۇزەگە اسى­رى­لادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ور­گان­نىڭ وتىنىشتەردى قابىلداۋدان باس تارتۋ ارەكەتىن زاڭسىز دەپ سانايمىز. ويتكەنى وتىنىمدەردى قابىلداۋدان باس تارتۋدىڭ زاڭدى نەگىزدەرى جوق, – دەيدى بۇل جولعى سوتتا قۇس فابريكاسىنىڭ قۇقىعىن قورعاعان وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى دۋمان كەرىمباەۆ.

ايتپاقشى, وتكەندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى سۋبسيديا ماسەلەسىن قاتاڭ سىنعا العان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, سۋبسيديا الىپ وتىرعان شارۋالاردىڭ اۋىل شا­­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە جانە ساق­­تاۋعا اسا قۇلقى جوق. سەبەبى سۋبسيديا­لاۋ جۇ­يەسى شارۋالاردى ىنتالاندىرماي وتىر. كە­رى­سىنشە, كەدەرگىلەردىڭ كوپ بولۋى مەم­­لە­كەت تو­لەيتىن وتەماقىعا سۇرانىستى ازاي­­تىپ, بيلىك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى دە ال­­سى­­رەتۋگە نەگىز بولعانى انىق. ال سوڭ­­عى بەس جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىن دا­مى­­تۋعا 2 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەن.

«الايدا سۋبسيديا كولەمى قانشا وسسە دە, بۇل سالادا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن وزگەرىس بولعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر سۋبسيديانى تاراتىپ بەرۋمەن عانا شەكتەلگەن. وعان ەشقانداي تالداۋ جاسالعان جوق. قارجىنىڭ ءتيىستى ماقساتقا جۇمسالۋىن دا ەشكىم باقىلاۋعا الماعان. سۋبسيديا تۇپكى يەسىنە جەتپەي, ورتا جولدا تالان-تاراجعا تۇسۋدە. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەش قاتىسى جوق سالالار دا ونىڭ قىزىعىن كورىپ جاتىر», دەگەن پرەزيدەنت سۋبسيديالاۋدىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسى جوق ەكەنىن دە اتاپ وتكەن ەدى.

ياعني مەملەكەت باسشىسىنىڭ «شارۋا­لاردىڭ بۇعان نارازىلىق ءبىلدىرۋى ورىندى. ۇكىمەتكە سۋبسيديالاۋ تۋرالى اقپاراتتى تولىق قامتيتىن پلاتفورما ازىرلەۋدى تاپ­سىرامىن. بۇل پلاتفورما شارۋالارعا تەگىن قىزمەت كورسەتۋى كەرەك. سۋبسيديا مەم­لەكەت بەرەتىن مىندەتتى تولەم ەمەس ەكە­نىن اركىم بىلۋگە ءتيىس. بۇل – شارۋالار­دى ءونىمدى جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىراتىن ءتاسىل» دەپ قاداپ ايتقانى ەل ىشىندەگى جاع­دايدى وڭالتۋعا ءتيىس. بالكىم, سوندا عانا شارۋالار مەن ءونىم يەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن سوتتاسۋى ساپ تىيىلار؟..

الماتى وبلىسى