ەل قورعاپ جۇرگەن ەر-ازاماتتاردىڭ سانى باسىم بولعانىمەن, قىز-كەلىنشەكتەر دە ولارمەن بىردەي وسى كاسىپتى تاڭداپ, ونى جەتىك مەڭگەرىپ قانا قويماي, بىلىكتى مامان رەتىندە تانىلىپ ءجۇر.
ارۋلاردىڭ ماقساتىن تابيعاتتىڭ ءوزى انىقتايتىنداي. انا بولۋ, ءۇيدىڭ جانە وتباسىنىڭ داستۇرلەرىن ساقتاۋ – ولاردىڭ باستى مىندەتى. الايدا ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قازاق ايەلدەرى ەرلەرمەن بىرگە ەلىن, جەرىن قورعاعان. جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە ەسىمى تاريحتا قالعان قازاق قىزدارى از ەمەس.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ اتىنداعى قاراعاندى اۆياتسيالىق بازاسىنىڭ ۇشقىشى اردانا بوتايدىڭ قازاقتىڭ تانىمال ۇشقىشى حيۋاز دوسپانوۆانىڭ جولىن جالعاعان ءىزباسارى ەكەنى ماقتانۋعا تۇرارلىق. بالا كۇنىندە اردانا قۋىرشاقتىڭ ورنىنا ماشينامەن, ۇشاقپەن جانە ءتۇرلى قۇراستىرعىش ويىنشىقتارمەن ويناعاندى ۇناتادى ەكەن. ءجاسوسپىرىم بويجەتكەن ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك اۆياتسيا ورتالىعىن ءبىتىرىپ, اۋەسقوي ۇشقىش بىلىكتىلىگىن العان. شىنىندا ونى اقتوبەدەگى تالعات بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىنا قابىلداعان جوق. الايدا ول ءوز ارمانىنان باس تارتپاي الماتىداعى ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسىنا وقۋعا ءتۇستى. ەكىنشى كۋرستان كەيىن اردانا بوتاي فينليانديادا ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى كوممەرتسيالىق ۇشقىش ليتسەنزياسىن الدى. الدىمەن ول وتە جەڭىل TL-2000, Tecnam P-2002 جانە Diamond DA42 ۇشاقتارىن باسقارۋدى ۇيرەندى. بىرتىندەپ اۋىر ان-26 اسكەري-كولىك ۇشاعىن جانە AERO L-39 Albatros وقۋ-اسكەري ۇشاعىنىڭ شتۋرۆالىنا وتىردى. وتكەن جىلى اعا لەيتەنانت اردانا بوتاي سۋ-30سم كوپفۋنكتسيونالدى جويعىش ۇشاعىنىڭ ەكيپاج كومانديرى رەتىندە العاشقى دەربەس ۇشۋدى ورىندادى. اردانا بوتايدان ۇشۋدىڭ پراكتيكالىق ەمتيحانىن اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى نۇرلان ورمانبەتوۆ قابىلداپ, ونىڭ دايىندىعىن جاقسى دەپ باعالادى. اردانا بوتايدىڭ ۇشقان ساعاتتارىنىڭ جالپى سانى بەس جۇزدەن اسادى. اسكەري اۆياتسيا ارۋلارى ەرلەرمەن قاتار اسا كۇردەلى تاپسىرمالاردى ورىنداي الاتىنىن ىسىمەن دالەلدەدى.
قازاقستان اسكەرىندە 12 مىڭنان استام قىز-كەلىنشەك قىزمەت ەتەدى. ونىڭ 800-گە جۋىعى وفيتسەر, ياعني 20 پولكوۆنيك جانە 5 مىڭعا جۋىق ازاماتتىق پەرسونال بار.
اسكەري قىزمەتشى ايەلدەر ەرلەرمەن بىردەي وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى ورىنداي وتىرىپ, ادال قىزمەت اتقارادى. ولاردىڭ اراسىندا ۇشقىشتار مەن ماتروستار, دەسانتشىلار مەن بارلاۋشىلار, مەرگەندەر مەن مەحانيك-جۇرگىزۋشىلەر بار. ءار اسكەري قىزمەتشىنىڭ اسكەري سالاعا كەلۋ جولى بار. بىرەۋ اسكەردەگى قىزمەتكە اتا-اناسىن نەمەسە اعاسىن ۇلگى تۇتقاننان كەلەدى. مۇنداي قىز-كەلىنشەكتەر اسكەري ومىرگە, گارنيزوننان-گارنيزونعا اۋىسۋعا جانە قىزمەتكە قاتىستى شەكتەۋلەرگە مورالدىق تۇرعىدا دايىن. «دابىل», «ساپتىق بايقاۋ», «وقۋ-جاتتىعۋلار» سياقتى ۇعىمدار ولارعا بالا كۇنىنەن تانىس. مىسالى, سەرجانت ايجان ابرايموۆانىڭ ينجەنەرلىك-ساپەرلىك بريگاداسىندا اسكەري قىزمەتكە كەلۋ جولى ونىڭ اۋلەتىندەگى جاۋىنگەرلىك ساباقتاستىقپەن بايلانىستى. ۇلكەن اتاسى پاتشا ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى بولعان, ەكى اتاسى دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مامان وفيتسەرلەر. اكەسى قوساي قاسىم ۇلى ابرايموۆ – وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كوپ جىلدار بويى ءتۇرلى لاۋازىمداردا وفيتسەر-تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ونىڭ ءۇش اعاسى دا اسكەري قىزمەتشى. قوساي قاسىم ۇلى جۇبايى قايتىس بولعاننان كەيىن ءتورت بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. بالالارىنىڭ ءبارى وتباسىلىق ءداستۇردى جالعاستىرىپ, اسكەري قىزمەتتى تاڭدادى. ايجان ابرايموۆانىڭ كۇيەۋى ۇلتتىق ۇلاندا ارنايى بولىمشەدە قىزمەت ەتەدى. ەكى قىز تاربيەلەپ وتىرعان وتباسى.
ماماندىق تاڭداۋدا نازگۇل قالقاەۆا دا كوپ ويلانعان جوق. دارىگەرلەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن نازگۇل اكەسى ءىسساپاردا بولعاندا, اناسىنىڭ كەزەكشىلىگى كەزىندە سوندا تۇنەۋگە ءماجبۇر بولاتىن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ نازگۇل قالقاەۆا س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. جاس مامان 1998 جىلى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلدى. نازگۇل بىتىمبايقىزى پۋلمونولوگيا بولىمشەسىنىڭ ورديناتور دارىگەرىنەن باستاپ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس اسكەري كلينيكالىق گوسپيتالى باستىعىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى لاۋازىمداردى اتقاردى. پولكوۆنيك نازگۇل قالقاەۆا كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ جولىندا تىنباي جۇمىس ىستەدى. وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسا وتىرىپ, نازگۇل بىتىمبايقىزى ستۋدەنتتەرمەن, جاس ماماندارمەن جانە ارىپتەستەرىمەن تاجىريبەسىن بولىسەدى.
ايەلدىڭ ايالى الاقانىسىز مەديتسينانى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ الماتىداعى اسكەري كلينيكالىق گوسپيتالىندە جەكە قۇرامنىڭ كوبى قىز-كەلىنشەكتەر. «قاسىرەتتى قاڭتار» كۇندەرىندە ەمدەۋ مەكەمەسىنە تاۋلىك بويى زارداپ شەككەن ونداعان اسكەري قىزمەتشى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىپ ءتۇستى. ول كەزدە دە اۋىر جۇك الدىمەن ايەلدەرگە ءتۇستى. دارىگەرلەر ۇيقى-كۇلكىنى ۇمىتىپ, شۇعىل كومەك كورسەتتى, دياگنوز قويىپ, جاراقات العاندار مەن جارالىلارعا وپەراتسيا جاسادى. تراۆماتولوگ, مەديتسينا قىزمەتىنىڭ مايورى تاتيانا تە, كارديولوگ, مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پودپولكوۆنيگى ەلەنا يوففە, ۋدز دارىگەرى, مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پودپولكوۆنيگى لەيلا تاڭاتاروۆا كاسىبي تۇرعىدا, سەنىمدى جانە ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەدى. گوسپيتالدىڭ باس مەدبيكەسى 3-سىنىپتى سەرجانت بەسەن جاقىپوۆانىڭ باسشىلىعىمەن كىشى مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر جاۋاپتى ميسسيانى تىڭعىلىقتى ورىندادى.
اسكەردە قىزمەت ەتۋدى بالا كۇنىنەن ارماندايتىندار بار. تاباندىلىق پەن ماقساتقا ۇمتىلۋشىلىقتىڭ ارقاسىندا ارمانىنا قول جەتكىزگەن گاۋھار سىرلىباەۆانىڭ دا اسكەري قىزمەتكە كەلۋ جولى وسىنداي. ول قاتارداعى جاۋىنگەردەن باستاپ پولكوۆنيككە دەيىنگى اسكەري مانساپتىڭ ساتىسىنان ءوتتى. قازىر گاۋھار سىرلىباەۆا الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنىڭ قورعانىس ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىن باسقارادى. اسكەرگە شاقىرىلعان جاسوسپىرىمدەر اسكەري كوميسسار ايەلدى كورگەندە بىرىنشىدەن تاڭعالسا, ەكىنشىدەن نامىستى وياتىپ, جىگەرلەندىردى. ويتكەنى, ازاماتتار ايەل ادامنىڭ الدىندا ءالسىز ءارى قورقاق بولىپ كورىنگىسى كەلمەيتىنى انىق. سوندىقتان ارمياداعى ايەلدەردىڭ تاربيەلەۋ قۇرالى وزىندىك ەرەكشە سيپاتقا يە, الدەقايدا ماڭىزدى.
«قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندەگى مەملەكەتتىك تىلدەگى اسكەري تەرمينولوگيانى دامىتۋدىڭ تاريحي تاجىريبەسى». ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى اسكەري عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى باسقارماسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى مايور نازگۇل ساقتاعانقىزى ىسقاقوۆا ءوزىنىڭ زەرتتەۋى ءۇشىن وسىنداي باعىتتى تاڭدادى. سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىندا زەرتتەۋشى اراب گرافيكاسى ارقىلى قۇراستىرىلعان سوزدىكتەردى, سونداي-اق بەلگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ لاتىن الىپبيىمەن دايىنداعان «قىزىل اسكەر الىپپەسىن» تاپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا شالعايداعى قازاق اۋىلدارىنان مايدانعا اتتانعان ساربازداردىڭ تىلدىك بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرىن دە مۇقيات زەرتتەدى. زەرتتەۋشى ن.ىسقاقوۆا شاتاسۋعا اكەلەتىن اسكەري تەرميندەردىڭ تۇسىنىكسىزدىگىن نەگىزگى كەمشىلىك دەپ اتاپ ءوتتى. مىسال رەتىندە «ناپادەنيە», «اتاكا», «نالەت», «شتۋرم» سوزدەرى كەلتىرىلگەن. قازاق تىلىندە بۇلار – «شابۋىل» دەگەن ءبىر تەرمينمەن بەلگىلەنگەن. تۇپنۇسقا جانە اۋدارما تىلدەرىنىڭ تابيعاتىن بىلە وتىرىپ, زەرتتەۋشى ولاردىڭ ارقايسىسىنا جالعىز ناقتى انىقتاما بەرۋگە بولاتىنىن كورسەتتى.
قورعانىس ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى ايگۇل تولەمباەۆا شىعارماشىلىق پەن ىسكە ەرەكشە جاۋاپتى كوزقاراسپەن قارايدى. ەڭبەك جولىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىق قىزمەتتەن باستادى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل نۇرالىقىزىنىڭ زەرتتەۋ الەۋەتى «اسكەري-ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى» اق-دا باس عىلىمي قىزمەتكەر, سونداي-اق قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري ءبىلىم جانە عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى رەتىندە جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە انىق كورىندى. ونىڭ جۇمىسى تاپتىرماس عىلىمي ەڭبەك بولدى. ول اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋعا, پاتريوتتىق رۋحقا تاربيەلەۋگە جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى وقۋ پلاتفورماسىن دايىندادى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي جوبالاردى ازىرلەۋگە مەملەكەتتىك گرانتتاردى جەڭىپ الىپ, بۇگىندە ولاردى ناتيجەلى ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
الەم ايەلدەردى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋشى سيمۆول رەتىندە تانيدى. بۇۇ-نىڭ بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جونىندەگى وپەراتسيالارىنا قاتىستى بىرلەسكەن مىندەتتەمەلەر تۋرالى دەكلاراتسيادا گەندەرلىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ تۋرالى ۇسىنىم بار. قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى بىتىمگەرشىلىك ميسسيالار كونتينگەنتىنىڭ قۇرامىنا جىبەرۋ ءۇشىن اسكەري قىزمەتشى ايەلدەردى قابىلداۋدى جۇزەگە اسىرىپ, دايارلاۋدى ۇيىمداستىرادى. قازاقستاننىڭ ايەل اسكەري قىزمەتشىلەرىندە دە مۇنداي تاجىريبە بار. ولار باتىس ساحارا مەن ليۆانداعى بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا شتاب وفيتسەرلەرى مەن اسكەري باقىلاۋشىلار رەتىندە قاتىستى. ولار پولكوۆنيك ديليا احمەتوۆا, مايور شولپان تاۋىشوۆا, كاپيتان ايجان جاسۇزاقوۆا مەن ريمما شاكەەۆا. قازىر باتىس ساحارادا پودپولكوۆنيك ءسابينا مىرزالينوۆا بىتىمگەرلىك قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. شەتەلدە بىتىمگەر ايەلدەر قارۋلى قاقتىعىستار قۇرباندارىنىڭ وسال ساناتتارىمەن جۇمىس ىستەيدى, ولارعا قۇقىقتىق, مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتەدى. ولاردىڭ قىزمەتى سەنىمدى نىعايتۋعا, قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا جانە ولاردى جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسەدى.
اسكەردەگى قىزمەت پەن سپورت بىرگە جۇرەتىن ۇعىم. بۇل سالادا اسكەري قىزمەتشى-سپورتشىلار قارۋلى كۇشتەردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – جەڭىل اتلەتيكا ايىمى, ايگىلى وليمپيادا چەمپيونى, پودپولكوۆنيك ولگا رىپاكوۆا.
اسكەردەگى ارۋلار ارميا حالىقارالىق ويىندارىنا دا بەلسەنە قاتىسادى. ولاردىڭ ىشىندە اعا سەرجانت تولقىن باكىجانوۆا دا بار. اسكەري كاسىپتى مەڭگەرۋ تولقىنعا وڭاي بولعان جوق. 2008 جىلى تولقىن باكىجانوۆا «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ اسكەري بولىمىنە شاقىرىلىپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ سپارتاكيادالارى مەن حالىقارالىق جارىستارعا قاتىستى. بىلتىر اعا سەرجانت باكىجانوۆا ارميا حالىقارالىق ويىندارى قۇرامىنداعى «بەيبىتشىلىك جاۋىنگەرى-2021» جارىسىنان تابىسپەن ورالدى. شىمىر قىز سايىستا بۇكىل قيىندىقتى بارىنشا ەڭسەردى. مەرگەندەر سايىسىندا وعان تەڭ كەلەر ەشكىم بولمادى. اسكەري-مەديتسينالىق دايارلىق جارىسىندا تولقىن ەرەكشە تاباندىلىق تانىتتى. شىعارماشىلىق بايقاۋدا تولقىن باكىجانوۆا سەيدوللا بايتەرەكوۆ پەن باكىر تاجىباەۆتىڭ ء«اليا» ءانىن ورىندادى. ناتيجەسىندە, «بەيبىتشىلىك جاۋىنگەرى-2021» كاسىبي شەبەرلىك سايىسىندا ول رەسەي, ارمەنيا, بەلارۋس, گرەكيا جانە قاتار ەلدەرىنەن كەلگەن ءوزى سەكىلدى ارىپتەستەرىنەن وزىپ, جەتى مەدال مەن جەڭىمپاز كۋبوگىن الدى.
اقمولا وڭىرلىك گارنيزونى اسكەري پوليتسيا باسقارماسىنىڭ اسكەري قىزمەتشىسى, ەفرەيتور گۇلجان ءنۇسىپوۆا شەبەر اسكەري قىزمەت پەن سپورتتى قاتار الىپ ءجۇر. باتىلدىعى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ول سامبودان سپورت شەبەرى, قازاقستان چەمپيونى, بىشكەكتە ازيا چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى جانە ماسكەۋدە الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتاندى. ەفرەيتور گ.ءنۇسىپوۆا «سامبو ساڭلاعى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ول جۇگىرۋ, ءجۇزۋ جانە كەشەندى كۇشتىك جاتتىعۋلارمەن قوسا, كوپسايىستان قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى اسكەري قىزمەتشى ايەلدەر اراسىندا كوماندالىق جانە جالپى ەسەپتە ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە جوعارى لاۋازىم اتقارعان – زاپاستاعى پولكوۆنيك مارا رايموۆانىڭ سوڭعى لاۋازىمى – «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەرلەرى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى. پولكوۆنيك رايموۆا قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتىن باسقاردى – تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستارمەن اينالىستى. ول ۇيىمداستىرۋشىلىق, جاۋاپكەرشىلىك, تالاپشىلدىق جانە ادامدارعا مۇقيات قاراۋ سەكىلدى ەڭ جاقسى جەكە قاسيەتتەرىن تولىق ءوز ىسىمەن كورسەتتى.
قورعانىس مينيسترلىگى قارۋلى كۇشتەر قىزمەتىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. اتقاراتىن لاۋازىمىنا قاراماستان, جاراتىلىسى نازىك قىز-كەلىنشەكتەر قارۋلى كۇشتەردىڭ الەۋەتىن كوتەرىپ, اسكەري ۇجىمداردا ءتارتىپ پەن مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى.
سۇلتان قامالەتدينوۆ,
قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت