ادەبيەت اقىن-جازۋشى تۋعان جەردەن باستالا ما, جوق الدە قولىنا قالام الىپ جازعان جەرىنەن باستالا ما؟ العاش بالا اقىن قاي جەردە قولىنا قالام الىپ, جاعىن شىنتاعىنا سۇيەپ, ويلانىپ وتىرىپ ولەڭ جازعان جەر كىمگە بولسا دا قىزىق شىعار.
ولەڭ جولدارىن تۇڭعىش ءتۇسىرىپ وتىرعان جانى پاك, اقىلى ارايلى پەرىشتە جۇرەك يەسى سول جەردە ءوزىن اقىن دەپ ويلاۋى دا, ويلاماۋى دا مۇمكىن عوي. مەيلى تاقپاق جازىپ قويسىن. بۇل – ونىڭ العاش قالام ۇستاپ جازعان دۇنيەسى, قانى مەن جانىنان جارالعان تۋىندىسى. قانداي سەزىمدە بولدى ەكەن بالا شايىر؟
كەز كەلگەن شىعارماشىلىق يەسى, ەگەر ول شىن اقىن بولسا, تۇڭعىش تەبىرەنىپ جازعان جىرلارىنا, ونداعى تازالىق پەن شىنايىلىققا باسىن ءيىپ ءوتۋى بەك مۇمكىن. بالكىم كەيىن ساعىنادى ءوزىن. ول تۋرالى اسا ءبىر قيماستىقپەن, اسا ءبىر ىزگىلىكپەن اقتارىلماي سويلەگەن اقىن كەمدە-كەم. جازىپ كەتكەندەرى قانشاما. ءبىر اتتەگەن-ايى, ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان بالا ساكەن العاش ولەڭدى قاي جەردە, قالاي, نە ءۇشىن جازعانىن كورسەتىپتى دە, قانداي اسەردە بولعانىنا توقتالماپتى. مۇمكىن سول اسەردى ءسىز بەن بىزگە قالدىردى ما ەكەن؟
ساكەن العاشقى ولەڭىن قايدا جازعانى تۇرماق, اقىننىڭ تۋعان جەرى تۋرالى تالاس كوپ. بىرەۋلەرى جاڭاارقاداعى ساكەن اۋىلىنا جاقىن اققۇدىقتا تۋعان دەسە, بىرەۋلەرى ور, ابا تاۋلارىنداعى اكەسى سەيفوللانىڭ قىستاۋى قاراشىلىكتە دۇنيەگە كەلگەن دەسەدى. ەكەۋىنىڭ اراسى تىم الىس تا ەمەس. اتپەن توتەلەتىپ تارتسا ەكى كوشتىك جەر شىعار. سوندىقتان ءبىز تالاسپايمىز. اقىن جايلاۋ ماڭىندا كۇزەۋدە تۋىپ, بىرەر ايدان سوڭ قىستاۋى قاراشىلىككە بارعانى كۇمان تۋدىرا قويماس. التى اي جاز قىستاقتا, التى اي جاز جايلاۋدا. ءوزى ءتىرىلىپ كەلسە دە, ەكەۋىن ءبولىپ-جارماسى انىق. بۇل جەردە جالعىز-اق شىندىقتى ايتار ەدىك. اقىن اناسىنان ءسابي بولىپ ءبىر تۋسا, تۇڭعىش ولەڭ جازعاندا ەكىنشى رەت ماڭگىلىككە قايتا تۋماي ما؟ اقىن ءومىرىنىڭ قۇنى مەن ولشەمى دە سوندا, قانشالىقتى كوركەم دۇنيە تۋدىرا العانىندا. سوندىقتان دا بولار, شايىر كەيىننەن ءومىرىنىڭ ەڭ اسەرلى, ەڭ ءدامدى تۇسى ءبىلىم العان جەرى ءنىلدى اۋىلىنداعى وقۋشى كەزىنە جەكە توقتالادى. بىرنەشە شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتەدى. «ورىسشا ۋسپەنسكي رۋدنيك زاۋىتىن جەرگىلىكتى قازاقتار ء«نىلدى زاۋىتى» دەيدى. العاش ولەڭ جازۋدى مەن بالا كۇنىمدە سول ءنىلدى زاۋىتىندا باستادىم. ءنىلدى زاۋىتى ءبىزدىڭ اۋىلدان وتىز شاقىرىمداي جەردە» دەپتى ساكەن 1930 جىلعى «مەن قالاي جازدىم» جازباسىندا.
بەلگىلى ساكەنتانۋشى تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ەسكىشە حات تانىعان ساكەن ورىس-قازاق وقۋىنا اتتانعان شاقتى قار تۇسكەن ۋاقىتپەن, ەل قىستاۋعا وتىرعان شاقپەن بايلانىستىرادى. سوعان قاراعاندا اقىننىڭ ء«بىزدىڭ اۋىل» دەپ وتىرعانى – اكەسىنىڭ قىستاۋى قاراشىلىك بولسا كەرەك. بۇل تۋرالى 1936 جىلى تۋعان جاڭاارقالىق اقىن حاميت جامانوۆتىڭ «قاراشىلىك» ولەڭىن ءبىلۋشى ەدىك.
«قىزىقتى بالا ويىنى
قالىپ ارتتا,
ۇمتىلىپ جارىق جۇلدىز
زور مۇراتقا.
اتتانعان ساكەن العاش وقۋ ىزدەپ,
مىنگەسىپ وسى ارادان جالعىز اتقا» دەپ كەلەتىن.
ساكەن وسى قاراشىلىكتەن بارعان اۋىلى ءنىلدى ەل اۋزىندا وسپەن اتالىپ كەتكەن. قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىنا قاراستى وسى اۋىلدا شىعارماشىلىققا جاڭا-جاڭا بەت العان وقۋشى ساكەن ومىرىنە كۋاگەر عيماراتتار ءالى كۇنگە بار. كۋاگەر جاندار دۇنيە سالعانىمەن, ۇرپاقتارى تۇرادى. 1847 جىلى اعىلشىندار كەلىپ مىس وندىرە باستاعان بۇل توپىراققا ساكەن تابانى تيگەندە كادىمگىدەي زاۋىت بولعانى تاريحتان دا, ءوزىنىڭ جازعانىنان دا بەلگىلى. ءنىلدى زاۋىت عيماراتتارىنىڭ كوبى قيراسا دا, ازعانتاي بولىگى ءالى كۇنگە امان. جەر استىنا تۇسەتىن تاس ۇڭگىرلەر مەن الىپ تەمىرلەر وقشىرايىپ-وقشىرايىپ ەسكى زاماننىڭ ەلەسىنە جەتەلەيدى. تاعى دا باسقا زاۋىت تەمىرلەرىنىڭ جۇرناقتارى, توتىققان مىس تاستارى, ەڭ اسىلى – كوزگە كورىنبەگەنىمەن, بالا ساكەننىڭ باسقان ىزدەرى, بالالارمەن ويناعان جەرلەرى, توپ بالادان ءبولىنىپ قاپ, قيالعا شومعانى, ۇستا دۇكەنىندە وتكىزگەن ۋاقىتى, شىققان توبەسى, سۇيەنگەن نەمەسە سيپاعان زاۋىت قيراندىلارى, ونى ايتاسىز, وقىعان مەكتەبى, وتىرعان سىنىبى – ءبارى-بارىندە البىرت اقىننىڭ رۋحى تۇنىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. «تۇلپار اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەپ تەگىن ايتپايدى قازاق.
ءنىلدى زاۋىتىنىڭ ورنى, بالتالاساڭ بۇزىلمايتىن عيماراتتارىنىڭ ءدال ىرگەسىندە اقىن ءبىلىم العان ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبى تۇر. قار المايتىن, سۋ شايمايتىن قىردىڭ بەتىندە. بالا ساكەن مۇندا وقىدى دەگەنگە باستاپقىدا سەنە قويماۋشى ەدىك. ويتكەنى ءبىز كورگەندە عيمارات زاماناۋي ۇلگىدە سالىنعان, شاتىرلى, بەرتىنگى قۇرىلىسقا ءتان ەدى. ءىشى دە, سىرتى دا سولاي, باسپالداعى بيىك, ەڭسەلى. كەيىننەن بىلسەك, بۇل عيمارات 1890 جىلدارى بوي كوتەرگەن كورىنەدى. سودان بەرى تۇر ەكەن. بەرتىندە, كەڭەس زامانىندا زاماناۋي ۇلگىدە قاپتاعان. «ەسكى عيماراتتىڭ قابىرعاسى سامان كىرپىشتەن سالىنعان, ءبىر مەترگە جۋىق-تىن» دەسەدى ۇلكەندەر. جانە ول سول قالپىندا تۇرعاندا, سىرتىنان قاپتالعان. باسپالداعى, توبەسى جاتاعان بولعانىمەن, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جاسالعاندا ەڭسەسىن بيىكتەتكەن. 2007 جىلى ءنىلدى اۋىلىنىڭ 160 جىلدىق تويى قارساڭىندا وعان دەيىن كىتاپحانا بولىپ كەلگەن مەكتەپ ساكەن مۇراجايى بولىپ اشىلدى. وندا تاعى ءبىر مارتە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ, جاڭعىرتىلدى. بىراق – تۇپنۇسقا قاز-قالپىندا, قاپتامالاردىڭ استىندا قالعانىن ەسكەرۋ كەرەك. مۇندا ساكەن وقىعان سىنىپ ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. مۋزەيدىڭ ءىشى اينالدىرعان ءۇش-اق بولمە. سونىڭ قايسىسىندا وتىردى ەكەن اقىن؟ ويلانىپ ساباق ايتقانى, ءسوز-سويلەمدەردى ءتىزىلدىرىپ جازعانى, ەجىكتەپ وقىعانى, ساباقتا وتىرىپ اتا-اناسىن اڭساپ ساعىنعانى, ساباقتان شىعا سالا ۇستا دۇكەنىندەگى ىبىراي ۇستاعا باراتىنىن ويلاعانى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا قاپتامانىڭ استىنداعى سامان قابىرعالاردا ساكەن رۋحى تۇنىپ تۇر عوي. سەبەبى سامان قوسپاسىز, جەر قاباتىنداعى كادىمگى ساز-بالشىقتان قۇيىلادى, ءتۇرلى قاسيەتتەردى وتكىزگىش توپىراقتان ايىرماشىلىعى جوق. كيەلى كىتاپتاردا ادامزاتتى توپىراقتان جاراتتى دەيتىن, بۇكىل دۇنيەنىڭ اسىلى دا سول. ەندەشە, ونىڭ قابىرعاسى ساكەن رۋحىن سىڭىرگەن ءوز توپىراعىنا پارا-پار بولىپ شىقپاي ما؟ بۇل اڭگىمە وتكەندە سول مۋزەيدىڭ مەڭگەرۋشىسىنىڭ سوزىنەن تۋىپ كەتتى. مۋزەيدىڭ مەڭگەرۋشىسى ادىلەت سەمبەكوۆ ىرگەسىندەگى ءبىر جەرىنىڭ قاپتاماسى اشىلىپ, بورىعان ساماننىڭ ۇگىندىلەرى كورىنىپ قالعانىن ايتادى. «مۋزەيدىڭ الگى تۇسىن مۇقيات قاراپ, تەكسەرىپ, قايتا قۇيىپ, سىرتىن تەمىرمەن قورشادىق» دەيدى ول. بۇعان دەيىن ەسكى مەكتەپ قابىرعاسى بارىنا كۇماندانىپ كەلگەن ءبىز سوندا ءبىر-اق سەندىك.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى اعامىزدىڭ ساكەن تۋرالى ەڭبەكتەرىندە اقىن اعاشاياق دەگەن اۋىل مولداسىنان ەسكىشە حات تانىعانى تۋرالى دەرەك كەلتىرىلەدى. ساكەن ءوزى بولسا, نىلدىدە ءۇش قىستاعانىن جازادى دا, مەكتەپتەن گورى ۇستا دۇكەنىن, ونداعى ءومىردى كوبىرەك قاۋزايدى. ء«بىر كۇنى, قىستىڭ باس كەزىندە, كورشىلەس اۋىلدان ءبىزدىڭ اۋىلعا تولەپبەرگەن ۇستانىڭ بالاسى اكىلدىك دەگەن جىگىت كەلدى. اكىلدىك جالشىلىقتا جۇرەتىن ەدى. اكىلدىكتىڭ مىنگەنى – تۇيە, ءنىلدى زاۋىتىنا بارادى ەكەن.
اكەي ماعان: «اكىلدىكپەن بىرگە نىلدىگە بار. ورىسشا ءتىل ۇيرەن, ورىسشا وقۋ ۇيرەن!» – دەدى. مەن: «جارايدى!» – دەدىم.
اكىلدىكپەن سويلەسىپ, مەنى اكىلدىكتىڭ تۇيەسىنىڭ ارتىنا مىنگەستىرىپ جىبەردى. اراعا ءبىر قونىپ, ءنىلدى زاۋىتىنا كەلدىك. اكىلدىك لاۆرەنتي دەگەن ورىستىكىمەن سويلەسىپ, مەنى سوندا ورنالاستىردى. لاۆرەنتيدىڭ كەمپىرى بار, اسىراپ العان ءبىر كىشكەنتاي ەركە قىزى بار. ساۋاتىن سيىرى بار.
ماعان ورىسشا جازۋدى, ءتىلدى سول لاۆرەنتيدىڭ كەمپىرى وقىتاتىن بولدى. مەنى سيىرىن كۇتۋگە, پەشكە جاعاتىن تاس كومىردى ۇيگە كىرگىزۋگە, سۋ قوتارىپ الۋعا, ونداي-مۇندايعا جۇمسايتىن بولدى. جاتاتىن ورنىم تۇڭعىشباي دەگەن پوشتا تاسيتىن ءبىر قازاقتىكى بولدى.
ءبىر قىس سولاي ءجۇرىپ كەمپىردەن «وقىدىم». قىستىڭ اياق كەزىندە جۇمىسكەرلەردىڭ زاباستوۆكەسىن كوردىم», دەپتى اقىن.
مەكتەپ تۋرالى كوپ ايتپايتىنى – ورىسشا وقىعانى دەپ توپشىلادىق. بىراق تۇرسىنبەك اتا مەكتەپ سىنىبىندا كىمدەرمەن قاتار وتىرىپ وقىعانىنا دەيىن جازادى. ساكەن ومىرىنە بۇل كىسىنىڭ ەڭبەكتەرىنسىز اتتاپ باسۋ جوق. ونىڭ ۇستىنە جازۋشى ءومىر كارىپ ۇلىنىڭ مىنا ءبىر سوزدەرى ەسكە تۇسەدى. «قايبىر جىلدارى (جاس كەزىندە) ساكەن تۋرالى كوركەم دۇنيە جازۋعا وقتالىپ, ونى كورگەندەردەن سۇراپ, زەرتتەي باستادىم. ول كەزدە ساكەن تۇرماق, سەيفوللا قارتتىڭ كوزىن كورگەن كارى تاريحتىڭ كۋاگەرلەرى بار ەدى جانە ولاردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى قانداي بەرىك؟! قاراشىلىكتەگى سەيفوللانىڭ قىستاعىن, ءۇي-قوراسىن رەت-رەتىمەن تۇگەل كورسەتىپ, قاي بولمەدە كىم جاتقانىنا دەيىن ايتىپ, ناقتىلاپ بەرگەن قاريالار بولدى».
جازۋشى ءومىر كارىپ ۇلىنىڭ «ساياتشى» اڭگىمەسىندە اقىننىڭ سۇڭقار ساكەن اتالۋىنىڭ سىرى اشىلا تۇسەدى. ءۇي-قوراسىندا قىراندارىمەن ۇعىسا الاتىن سەيفوللانىڭ قۇسبەگىلىك قىرى اشىلىپ, شىعارمانىڭ ءيىرىمى تىلسىمدارعا جەتەلەيدى. ساكەن بالا كۇنىندە اكەسى سەيفوللا قىراندارىن باپتايتىن قورامەن ىرگەلەس بولمەدە جاتىپ ۇيىقتايتىنى ەمەۋرىن ەتىلەدى جانە وقىرماندى سەندىرەدى. بۇل جەردە مىسالعا ءومىر اقساقالدى تارتۋ سەبەبىمىز, «ول كەزدە ساكەن تۇرماق, سەيفوللا قارتتىڭ تۇرعىلاستارى بار, اڭگىمەنى سولاردان ءبىلدىم» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزى. تاپ سولاي تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى دا ساكەن تۇگىلى, سەيفوللا بابامىزدىڭ كوزىن كورگەندەرمەن جۇزدەسپەدى, ساكەننىڭ كىمدەرمەن سىنىپتاس بولعانىن ەستىمەدى دەۋ – اقىلعا سىيمايتىن سياقتى.
«قىستىڭ اياق كەزىندە جۇمىسكەرلەردىڭ زاباستوۆكەسىن كوردىم» دەگەندە اقىن نىلدىدەگى وسپەن كەنىشىندە 1905 جىلى بۇرق ەتكەن ورىس-قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ ەرەۋىلىن ايتقانى. كەزىندە ءبىز وبلىستىق گازەتكە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ ايتۋىمەن «1906 جىلى وقىعان» دەپ قاتە جازىپ جىبەرىپپىز. اقىننىڭ ءوز قولجازباسى كوزىمىزگە تۇسكەندە, بارماعىمىزدى شايناپ, ءىش ۋداي اشىدى.
نىلدىگە ساكەن وقۋعا بارعان 1905 جىلى «كەنىشتە 334 جۇمىسشى (ونىڭ 269-ى قازاق) ەڭبەك ەتتى» دەگەن رەسمي دەرەك تاريحتان بەلگىلى. اۋىر ەڭبەك پەن ازعانتاي جالاقىعا توزبەگەن جۇمىسشىلاردى باستاپ شىققان بايشاعىردىڭ ءالىسى مەن پەتر توپورنين, تاعى باسقا بەلسەندى ەرەۋىلشىلەر ەكەن. ءنىلدى تاۋىنىڭ باتىستاعى بىتەبەرىسى ءالى كۇنگە دەيىن ء«الىنىڭ جالى» اتالادى. ۇرپاقتارى اۋىلدا قونىس تەپكەن.
«ورىسشا جازۋ ساباعىن كەمپىردەن وقىسام دا, مەنىڭ ەكىنشى ءتۇرلى وقۋىم ءنىلدى زاۋىتىنىڭ ماشينا جانىنداعى ۇستالار دۇكەنىندە بولدى. ماشينا جانىنداعى ۇستالار دۇكەنىنىڭ ءبىر قاتارىندا ۇشپۋر تاپتايتىن ۇستالار دۇكەنى بار. ول دۇكەندەردە ىبىراي, اسان, ۇسەن, ارىن دەگەن ءتورت قازاق ۇستاسى ۇزاقتى كۇنگە گۇرسىلدەتىپ, جارقىراتىپ, ۇشپۋر تاپتايدى. ىبىراي ۇستا – اقىن, ولەڭشى جانە حات تا بىلەدى. ىبىرايدىڭ نۇرعالي دەگەن بالاسى بار (قازىر نۇرعالي ءنىلدى زاۋىتىندا ماستەر). اۋەلى نۇرعاليمەن بىرگە ۇستالاردىڭ دۇكەنىنە كەلىپ جۇردىك. كورىك باسىپ شارشاعان بالالاردىڭ كورىكتەرىن باسىپ جۇردىك. ىبىراي ۇستا قارا مۇرتتى, اشاڭ, قارا سۇر كىسى. گۋىلدەگەن كورىكتىڭ دەمىمەن ءورت بولىپ قايناعان تاس كومىر قورىعىندا قىپ-قىزىل شوقپەن بىرگە شىجىعان كوك نايزا تەمىردى قۇرىش بالعا گۇرسىلدەتىپ سوعىپ, ىبىراي ولەڭ ايتادى.
ولەڭى كورىكتىڭ ولشەۋى مەن گۋىلدەگەن ۇنىنە, قۇرىش بالعانىڭ ولشەۋىمەن سوعىلعان گۇرسىلىنە, قۇرىش تەمىردىڭ شىڭىلداعان داۋسىنا قوسىلىپ, ۇستالاردىڭ دۇكەن كۇيىن جانداندىراتىن ەدى.
گۋىلدەگەن كورىكتى دۇكەندە ۇستالاردىڭ سىپىلداعان كۇشتى, ءسىڭىرلى قولدارىنىڭ كوك تەمىردى جانىشتاپ يلەگەن ىستەرىنە كوز سۋارىلىپ, دۇكەنىنىڭ كۇيى, ىبىرايدىڭ ءۇنى قۇلاققا ءسىڭىپ ءجۇردى. ىبىراي ۇستانىڭ ءبىر ولەڭىندە:
...سىرتىڭ سۇلۋ, مىلتىقتىڭ
سىمىندايسىڭ,
القاراكوك قۇرىشتىڭ شىڭىندايسىڭ.
تۇسىنە الماس اڭقاۋ جان, ءسوزىڭ كەستە,
شاپقى سوققان كۇمىستىڭ
جىمىندايسىڭ...»
دەيدى ساكەن سەيفۋللين. وسى ىبىراي ۇستانىڭ بالاسى نۇرعالي 1894 جىلى تۋعان ساكەننىڭ قۇرداسى بولعان كورىنەدى. ىبىرايدان – نۇرعالي, ءنازىر, نۇرعاليدان – بايزىكەن, بايزىكەننەن – نويان, ايان اتتى ەكى ۇل تۋادى ەكەن. نويانى قاراعاندى وبلىسىندا جايرەم كەنتىندە قونىستانعان. ايان ىبىراي قازىر نىلدىدە تۇرادى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, 1937 جىلدارى اتالارى نۇرعاليدى ساكەننىڭ جاقىنى دەپ نكۆد-نىڭ ادامدارى ۇستاپ اكەتىپتى. قاماۋدا وتىرعانىندا «كىم تاس قالاپ, ءۇي سالا الادى» دەپ سۇراسا كەرەك. ساكەن ماستەر دەپ كورسەتكەنىندەي, نۇرعالي قۇرىلىسشى مامان (پروراب) ەكەنىن ايتىپتى. سودان ەسكى بالقاشتىڭ مۇنارالارىن قالاعاندىقتان امان-ەسەن بوساپ شىققان. ىبىراي ۇستانىڭ ءوزى تۇتىنعان كورىگى بەرتىنگە دەيىن اۋىلدا بولىپتى. 1994 جىلى, ساكەننىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا اۋىلداعىلار قازىرگى نۇر-سۇلتان, بۇرىنعى اقمولادان كەلگەن سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ وكىلدەرىنە تاپسىرىپ جىبەرىپتى. بالا ساكەن باسۋى دا مۇمكىن, باسپاسا دا كوپ قىزىقتاپ, اسەرلەنىپ حاتقا تۇسىرگەن بۇل كورىك مۋزەيدە جوق. ەستۋىمىزشە قوردا تۇر دەسەدى. كەيىنىرەك جەكە توقتالاتىن تاقىرىپ.
ىبىراي ۇستانىڭ ەكىنشى بالاسى ءنازىر دە شەبەر بولعانى ايتىلادى. مۇيىزدەن جاساعان تاراق, تاعى باسقا زاتتارىن اۋىلداستارى بەرتىنگە دەيىن قولدانىپتى. بۇل كىسىدەن تۋعان ايناگۇل اجە جاڭاارقادا, بالالارى بار, ءوسىپ-ونگەن.
ء«بىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ اۋىلدا دا, وت باسىندا دا اڭگىمە, ەرتەك, ولەڭ ساباقتارى ۇزىلمەي ايتىلاتىن ەدى. اسىرەسە, كۇزدىڭ, قىستىڭ ۇزاق كەشتەرىندە, تاۋ ارالارىنان ۇيتقي سوققان جەلدى ءتۇندى جامىلعان اۋىلدىڭ وتباسى اڭگىمەسىز, ەرتەكسىز, دومبىراسىز بولمايدى, ولەڭ دە ايتىلادى.
ءبىزدىڭ اكەي اڭشى ەدى. ال اڭشى ادام, كەشكە وتباسىندا وتىرعاندا, اڭگىمەشى, ەرتەكشى بولادى... كەيدە ەلدە ويىندار جاسالىپ, ولەڭ, ايتىستار بولادى...
بالا كۇننەن, ەس كىرگەننەن بەرى قاراي-اق, سول ويىن ۇستىندە ايتىلاتىن ايتىس ولەڭدەر جانە الگى وتباسىنان الىنعان «ساباقتار», قۇلاققا سىڭگەن, كوڭىلگە توقىلعان اڭگىمە, ەرتەك, ولەڭ سۋرەتتەرى مەنىڭ قيالىمدا تىزبەكتەلە بەرەتىن ەدى», دەپ جازادى ساكەن. اقىننىڭ «كەيدە ەلدە ويىندار جاسالىپ, ولەڭ, ايتىستار بولادى» دەگەن سوزىنە بايلانىستى ءالىپ جايلىباي جازىپ قالدىرعان مىنانداي قىزىق دەرەك بار. «قىپشاق دالاسىنا سەرىلىك پەن سال ونەرىن تاراتۋدا جوشى حاننىڭ ۇلكەن ورنى بولعان. ول ءوزى كەرەمەت ونەر يەسى بولعان. قاسىنا ءانشى, كۇيشى, سال-سەرىلەردى ەرتىپ, حالىققا ونەر كورسەتىپ قۋانىش سىيلاعان. ەل باسقارۋشىلارى ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاي, سىي-سياپات جاساپ وتىرعان. بالقاش توڭىرەگىندەگى قۇلان-ويناق دالاسىنا اڭ اۋلاۋعا كەلگەندە جوشىعا اكەسى قىپشاق ەلىنىڭ «سىيى» دەپ ون مىڭ بوز ات, ون مىڭ قارا ات تارتۋ ەتكەن (راشيدەددين). جوشى جاس كەزىنەن اڭ اۋلاۋدى, سايات قۇرۋدى, ساۋىق قويۋ ونەرىن ەرەكشە سۇيگەن. جوشىنىڭ اڭدا ءجۇرىپ كوپ شىققان جەرى ورتاۋدىڭ سۇڭقار ۇيا سالاتىن ءبىر بيىك باسى. وسى جەردى ەرەكشە قادىرلەگەن. سۇڭقاردىڭ دا ەڭ ءتاۋىرىن وسى ارادان ۇستاعان. ول بيىك شىڭدى قازاقتار كەيىنگە دەيىن ونەردىڭ ءبىر كيەسى رەتىندە قۇرمەتتەگەن. ونىڭ تاڭعاجايىپ ءافسانالارى XIX عاسىردىڭ اياعىندا «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ ءۇش نومىرىنە باسىلعان (دالا ۋالاياتى, 1897. №13,14,18). سول شىڭنىڭ ەتەگىندە جىل سايىن ەل جايلاۋعا كوشەردە ونەر سايىسى وتكەن. ەڭ سوڭعى مۇنداي شارا باقماعانبەت پەن سەيفوللانىڭ اراسىندا بولعان. سەيفوللا ساكەننىڭ اكەسى, باقماعانبەتتىڭ بالاسى سارىباس ساكەننىڭ قۇرداسى. قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا جازدىرعان كۇيلەرى ساقتالعان. كورىپ وتىرسىزدار, ساكەن وسكەن ورتا – ونەردىڭ تۇنىپ تۇرعان جەرى بولعان. ساكەن تۋاردان 20 شاقتى جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن وتەباي سال ەل اۋزىندا اڭىز بولعان ونەرپاز. كوپتەگەن ادەبي شىعارمادا ول كىسىنىڭ ەرەكشە كيىنگەنىن عانا ايتادى. قورىسپايدىڭ اسى تۋرالى جازعاندا, باسىنا 17000 جىلقى بىتكەن ساپاقتىڭ قىزىنىڭ ساۋكەلەسىنەن قىمبات ساۋكەلە كيگەنىن, ءوزىنىڭ ءتۇرىن كورىپ وتىرۋ ءۇشىن كىسى بويىنداي اينانى وزىمەن الا جۇرگەنى عانا ايتىلادى». قاراپ وتىرساق, ساكەن ەلدەن ۇزاپ كەتكەنشە, ءتىپتى مەكتەپتە وقىعان كەزدەرىنىڭ وزىندە ىبىراي ۇستانىڭ جانىندا ولەڭ-جىردىڭ بۋى ءبىر ۇزىلمەگەن. اقىندىقپەن قاتار, ءان-كۇي شىعارۋشىلىق قاسيەتتەر تۋعان توپىراعى مەن وسكەن ورتاسىنان دارىپ, سۇيەگىنە سىڭگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءوزى دە جازباسىندا جوعارىداعى قۇبىلىستاردى اتاي كەلە, سوڭىندا العاش ولەڭ جازعانىن بىلاي ەسكە الادى:
«زاۋىت جاستارى اندا-ساندا ويىن ۇيىمداستىرادى. ويىندارىنا قىز-كەلىنشەكتەردى جيناپ, وينايدى. ارىن مەن ۇسەن ۇستا ەكەۋى ويىندارىنا مەنى دە ەرتىپ الىپ بارادى. ولار ءان سالىسىپ, ويناپ جاتادى. ءبىز, بالالار, ويىندارىن كورىپ, ولەڭدەرىن تىڭداپ قاراپ وتىرامىز...
ۇسەن ۇستا مەن جانە كۇبىدەن دەگەن بايدىڭ (سول ءنىلدى زاۋىتىنداعى) ساۋدا دۇكەنىندە قىزمەت قىلاتىن ءبىر نوعاي جىگىت زاۋىت بايىنىڭ الدىندا ء«تىلماش جىگىت» بولىپ تۇرعان ءبىر ءامىر دەگەن جىگىتپەن باقاس بولدى. ۇسەن ۇستا تۋرالى ءبىر قىزعا ء«تىلماش جىگىت»: «كۇيەلى قول قۇرالى بولارمىز!» – دەپتى.
ءامىردى كەلەمەج قىلىپ ولەڭ جازباق بولدى. ۇسەن ايتىپ وتىرىپ, نوعاي جىگىت جازىپ وتىرىپ, ەكەۋى ولاي جازىپ, بۇلاي جازىپ, ولەڭدى شىعارا المادى.
– مەن جازايىن! – دەدىم.
– جازا الاسىڭ با؟ جازشى, جازا الساڭ! مىناسىن ايت, بىلاي دە, بىلاي دە!.. – دەپ ماعان ءتىلماش جىگىتتىڭ كەلەمەج بولاتىن جاقتارىن ايتتى.
كەشكە مەن بايدىڭ ءتىلماش جىگىتىن كەلەمەجدەپ ولەڭ جازىپ شىعاردىم.
ىشىندە مىناداي سوزدەر بار ەدى:
...ماقتاناسىڭ قولىڭنىڭ ولاعىنا,
امال بار ما اقىلدىڭ شولاعىنا.
كۇيەلى قول ايىرباس بولماس, مىرزا,
بايدىڭ قولىن جالاعان شولاعىنا!..
مەنىڭ ەڭ العاشقى جازعان ولەڭىم
وسى شىعار...
10.05.1931. الماتى»
العاشقى جازعان ولەڭىنىڭ الدىنا اقىن اۋىلداعى ولەڭشىلەردى, جىرشى-تەرمەشىلەر مەن ايتىستار تىڭداعانىن, ۇيدە ەرتەك, اڭگىمە, كۇيدى كوپ ەستىگەنىن, ىبىراي ۇستانىڭ ولەڭدەرىنە سۋسىنداپ وسكەنىن تەگىن كەلتىرىپ وتىرعان جوق. ەل ىشىندەگى وسىنداي ۇلى مەكتەپتىڭ, كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ وكىلى ەكەندىگىن اڭعارتادى. ايتپەسە, ساكەن بولا ما؟!