كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ كەڭ-جازيرا دالاسىندا مىڭنان استام كول بار. سۋ قۇرامىن زەرتتەگەن عىلىمي ساراپتامانىڭ نەگىزدەمەسىنە سايكەس, 531 كولدە بالىق وسىرۋگە ابدەن بولادى ەكەن.
بۇگىندە 360 كولدە بالىق وسىرىلۋدە. «ەسىل» وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس كولدى جالعا العانىمەن, كۇنى بۇرىن كەلىسكەن مىندەتتەمەسىن ورىندامايتىندار دا كەزىگەدى. بار تالاپقا سايكەس جۇمىس ىستەپ, اق داستارقاننىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتقاندار دا بار. سونىڭ ءبىرى – زەرەندى اۋدانىنداعى سولداتكول, اششىكول, تۇزدىكول ءتارىزدى سۋ ايدىندارىن ۇزاق مەرزىمگە جالعا الىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپكەر الدابەرگەن تاشەنوۆ.
بىرنەشە كولدىڭ يەسى الدابەرگەن بەكتەمىر ۇلى ءوز شارۋاسىن جەتىك بىلەتىن جان. ايتۋىنا قاراعاندا, ەرتەرەكتە ۇلگىلى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى سولداتكول سۋى ءمولدىر, تازا, شالقار بولعان, 1974 جىلعا دەيىن بالىعى تايداي تۋلاعان. كەيىن الدە قىس ىشىندە اۋا جەتپەدى مە, جوق الدە توتەننەن كەلگەن جۇقپالى بالىق اۋرۋى ەتەك جايدى ما, كىم ءبىلسىن, كولدەگى بالىق اتاۋلىنىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتكەن. ءسويتىپ قىسى-جازى جاعالاۋىنان كىسى ارىلمايتىن بەرەكەلى كولدىڭ باعى قايتىپتى. قازىناسى كەمىپ, قۇتى قاشقان. شورشىپ جاتقان اقباۋىر بالىعى جوق كول جان ادام جانىنا جاقىندامايتىن ءولى كولگە اينالعان. ول كەزدە الدابەرگەن بەكتەمىر ۇلى كەڭشاردا جۇمىس ىستەيتىن. تۋعان جەردىڭ كوركەم ءبىر كورىنىسى سولداتكولگە قاراپ مۇڭايادى, جانى اشيدى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە كەڭشار ديرەكتورىنا قولقا سالادى.
– بۇل كولدە بالىقتىڭ ءوسۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى الدابەرگەن بەكتەمىر ۇلى. – كوز الدىمىزدا ايدىننىڭ قۇرىپ بارا جاتقاندىعى ەلگە سىن ەمەس پە, جاعالاۋدى جيەكتەپ اعاتىن بۇلاق كوزدەرىن ارشىپ, بالىق جىبەرسەك قالاي بولادى؟ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەسىبەسى ءارى تابيعاتتىڭ تارتۋىن ساقتاپ قالامىز عوي.
دەس بەرگەندە كەڭشار باسشىلارى كەلىسە كەتكەن. تۇقىمباقتان بالاڭقۇرت اكەلىپ, كولگە جىبەرگەن. ابىروي بولعاندا مىڭ سان بالىق ءوسىپ جەتىلىپتى. سودان بەرى سولداتكولدىڭ باعى قايتا جانعان. قىزىعىن ەل كورگەن. بالىق قايتا ورىستەگەنىن ەستىگەن بالىققۇمارلار قولدارىنا قارماقتارىن ۇستاپ, كول جاعاسىنا جەتكەن. بۇگىندە وسى كولدەر ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ابدەن مۇمكىندىك بار. تەك ازداعان قولداۋ كەرەك.
– 1994 جىلى جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا بەل بۋدىم, – دەيدى الدابەرگەن بەكتەمىر ۇلى, – ءبىرىنشى سولداتكولدى, كەيىن تۇزدىكول مەن اششىكولدى جالعا الدىم. بالاڭقۇرتتى ىرگەدەگى زەرەندىنىڭ تۇقىمباعىنان, رەسەيدەن تاسىمالدايمىز. رەسەيدەن اكەلگەنىمىز ءسال قىمباتقا تۇسەدى, تاسىمالداۋ شىعىنى تاعى بار. ءبىزدىڭ ولكەدە بالىعى قىرىلىپ, ءولى كولگە اينالعان سۋ ايدىندارى از ەمەس قوي. سول كولدەردى قايتادان بالىقتاندىرۋ ءۇشىن ءارى ءبىز ءتارىزدى كاسىپكەرلەردى بالاڭقۇرتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زەرەندى تۇقىمباعىن قايتادان جاراقتاندىرۋ قاجەت.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇقىمباقتىڭ سۋ ايدىنى جوق ءارى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ابدەن توزىپ بىتكەن. ال كوكشەتاۋ كولدەرى كوبىنە تايىز بولىپ كەلەدى دە, قىستا تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالادى. بالىقتىڭ قىرىلۋ سەبەبى – وسى. ونىڭ ۇستىنە اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى دا كۇمىس كولدەرگە قيانات جاساپ وتىر. ايتالىق, سولداتكول جاعالاۋىنا دەيىن جىرتىلعان. سول سەبەپتى قار سۋى مەن جاۋىن سۋى كولدى قورەكتەندىرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ديقاندار ەگىن القاپتارىنا تىڭايتقىش سىڭىرگەن كەزدە جاعالاۋعا ەنتەلەپ كەلىپ تۇرعان ەگىستىك ۇستىنەن جەلدى كۇنى حيميالىق ءدارى-دارمەكتىڭ كول بەتىنە ءتۇسۋى وپ-وڭاي. بالاڭقۇرتتى قىرۋار قاراجاتقا ساتىپ الىپ, باستاماسى بەرەكەلى بولارىنا سەنىپ جۇمىس ىستەگەن كاسىپكەردىڭ بار ەڭبەگى زايا كەتۋى ابدەن مۇمكىن.
– ءبىزدىڭ تاراپتا دا قيىندىق شاش ەتەكتەن, – دەيدى كاسىپكەر. – ماسەلەن, بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن كول سۋىنىڭ قۇرامىن زەرتتەۋ كەرەك. بۇل كولدە بالىقتىڭ قانداي ءتۇرىن وسىرۋگە بولادى دەگەن تۇرعىدا. بىراق ونداي زەرتحانا كوكشەتاۋدا جوق. استانا اسىپ عىلىمي ساراپتاما الۋدىڭ باعاسى وتە قىمبات. ەگەر ونى تولەسەك, مۇلدە تابىسسىز قالاتىن جايىمىز بار. بالاڭقۇرتتى ميلليون تەڭگە تولەپ ساتىپ الامىز. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيدياعا دا قول جەتكىزە الماي وتىرمىز.
ەندىگى ءبىر ماسەلە – وبلىستا بالىق وڭدەيتىن كاسىپورىننىڭ جوقتىعى. كول جاعالاعان الىپساتارلار دا از ەمەس. موڭكە بالىقتى الىپساتارلار كيلوسىن 200 تەڭگەدەن الىپ, جۇرتقا 350 تەڭگەدەن ساتادى. ەسەپتەپ قاراساڭىز, ءتورت ادام ۇستاپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا 80 مىڭ تەڭگە جالاقى تولەپ, كولدى كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىپ, ازىعىنا شىعىندالىپ وتىرعان كاسىپكەرگە قاراعاندا, الىپساتاردىڭ تابىسى كوپ.
سوڭعى جىلدارى ءدوڭماڭداي, اق امۋر ءتارىزدى بالىقتاردى كوپ وسىرە باستاپتى. تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءوتىمدى ءونىمى اقبالىق تا كوكشە باۋىرىنداعى كۇمىس كولدەردە جاقسى وسەدى. سوندىقتان كوكشۇبار, پايدا وسىرۋگە دەن قويعان. ءبىر جىلدا 20 تونناعا جۋىق بالىق وسىرۋگە ابدەن مۇمكىندىك بار.
ەگەر مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كومەك كول باسىنداعى بالىقشىعا جەتەتىن بولسا, شارۋانىڭ بۇل سالاسىن دامىتۋعا ابدەن بولار ەدى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى