ەرجان ماقپىش ۇلى: شىڭعىس حاننىڭ «تۇمەنباسى» بولۋ باقىتى بۇيىردى

– ەرەكە, الدىمەن جەكە ءومىر تاري­حىڭىزدى قىسقاشا تانىستىرىپ وتسەڭىز؟

– مەن 1963 جىلى ءۇرىمجى قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. اكەم – ماقپىش بولاتبەكوۆ 40-جىلداردىڭ اياعىندا ءۇش ايماق توڭكەرىسىنە قاتىسقان, ۇكىمەتكە ەڭبەك سىڭىرگەن بەلگىلى تۇلعا. وسى كىسى ەرتەرەكتە قىزمەت بابىمەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىنا قونىس اۋدارعان ەكەن. مەن وسىندا ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. ودان كەيىن تاعدىردىڭ جازۋىمەن بەيجىڭ قالا­سىنداعى قىتاي مەملەكەتتىك دراما ينستيتۋتىنىڭ اكتەرلىك ءبولىمىن 1986 جىلى ءتامامداپ, شىڭجان ولكەلىك وپەرا تەاترىندا ءارتىس بولدىم. 1991 جىلى ءبىلىم جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىندا وقىپ, ونىڭ رەجيسسەرلىك ءبولىمىن ويداعىداي اياقتادىم. ايەلىم جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋشى. ەكى بالام بار.

– ونەر سالاسىندا جۇرگەنىڭىزگە شيرەك عاسىردان اسىپ بارادى ەكەن, العان اتاق, سىڭىرگەن ەڭبەك دەگەندەي بىردەمەلەر بار شىعار؟

– بار, ارينە. «قىتايدىڭ ەكىنشى دارەجەلى ءارتىسى» دەگەن اتاعىم بار. ول سىزدەردەگى «ەڭبەك سىڭىرگەن ءار­تىس» اتا­عىمەن دەڭگەيلەس. ودان باس­قا قىتاي­دىڭ كينوگەرلەر وداعى, تەلە­ونەرپازدار وداعى, دراماشىلار وداعى دەگەندەرگە مۇشەمىن. بۇل مۇشەلىك – ءبىز جاقتا اجەپتاۋىر بەدەلگە بالانادى.

– ەندى نەگىزگى تاقىرىپقا ورالايىق. ءسىزدى, كوپ سەريالى «شىڭعىس حان» فيلمىنە تۇسۋگە كىم شاقىردى؟

– مەنى بۇل فيلمگە تۇسۋگە ىشكى موڭ­عول­دىڭ مەملەكەتتىك كينوستۋدياسى رەسمي تۇردە وزدەرى شاقىردى. قىتايدا وتە تالانتتى ۆاڭ ۆىن جيە دەيتىن اتاقتى رەجيسسەر بار. ول كوپ سەريالى «شىڭ­عىس حان» فيلمىنە باس رەجيسسەر بولىپ بەكىگەن ەكەن. وسى ادامنىڭ قالاۋى بو­يىنشا بارىپ قالدىق.

– ول ءسىزدى بۇرىننان ءبىلۋشى مە ەدى؟

– ء«بارىمىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرى­نىڭ پۇشپاعى» دەگەندەي, ول كىسى مەنى بۇرىننان بىلەتىن. وعان دەيىن دە ءبىرشاما فيلمدە ويناپ, ءارتىس رەتىندە ىسىلىپ قالعان ەدىم. رولدەرگە ءارتىس تاڭداۋدى ۇيلەستىرەتىن ارنايى قۇرىلعان القا مۇشەلەرى بار ەكەن, سولاردىڭ ۇيعارۋى بويىنشا اركىمگە ءرول ءبولىپ بەرەتىن ءتارتىپ ورناپتى. شىنىمدى ايتسام, بۇل جەردە تامىر-تانىستىق دەگەن جۇرمەيدى. تەك تالانتىڭ بولۋ كەرەك.

– ناياحا نوياننىڭ ءرولىن ءسىز ءوزىڭىز تاڭداپ الدىڭىز با, الدە رەجيس­سەرلەردىڭ شەشىمى مە؟

– ماعان ءۇش ءرول ۇسىندى. ءبىرىنشىسى – تەمۇجيننىڭ ءۇش رەت سەرتتەسكەن دوسى, ءارى ومىردە باقتالاسى بولعان, ورتا عاسىر­دا موڭعول ۇستىرتىندەگى دارىندى قول­باسشىلاردىڭ ءبىرى – جاجيرات جامۋ­قانىڭ ءرولى, ەكىنشىسى – اسا دارىندى قول­باسشى جالايىر مۇقىلايدىڭ ءرولى, ءۇشىنشىسى وسى ناياحا سارداردىڭ ءرولى بولدى.

– نەلىكتەن ناياحانى تاڭدا­دىڭىز؟

– جوعارىداعىداي ءۇش رولگە ۇسىنىس تۇسكەننەن كەيىن ولاردىڭ تاعدىر-تالا­­­­يىن ءبىلىپ, جەتە تانىسۋ ءۇشىن قاعان تاريحىنا قاتىستى جازىلعان شىعارمالاردى تاۋىپ الىپ, كۇندىز-ءتۇنى باس الماي وقى­دىم. سول داۋىردەگى كوشپەندىلەر ءومى­رىن, موڭعولداردىڭ سالت-ءداستۇرىن تەرەڭ زەرتتەۋگە كىرىستىم. وسىدان كەيىن تۇسىن­گەن دۇنيەلەرىمدى تۇيسىگىمە سالىپ, بويىم­داعى ارتىستىك ونەرىمە شاقتاپ كورسەم ناياحانىڭ ءرولى وڭ جامباسىما كەلەتىن سياقتى. ەكىنشىدەن, مەنىڭ ات قۇلاعىندا وينايتىن شەبەرلىگىم كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.

– ءسىز وبرازىن سومداعان ناياحا نويان دەگەن كىم؟

 – «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتتى كونە تاريحنامانىڭ 220-تارماعىندا جازىلعان دەرەككە سۇيەنسەك: موڭعول­دىڭ بورجىعىن رۋىمەن اتالاس تايشى­عۇتتاردىڭ رۋباسى تارعىتايعا قاراستى بۇقارانىڭ ىشىندە شىريەت اتتى اقساقال بولعان. وسى قاريانىڭ جاۋگەرشىلىككە ابدەن توسەلگەن الىق جانە ناياحا اتتى ەكى ۇلى بار ەكەن. ءبىر كۇندەرى تارعىتاي باستاعان تايشىعۇتتار تەمۇجيننەن جەڭىلىپ توز-توزى شىعادى.

وسى وقيعادان كەيىن ءبىر توپ جاساعىمەن تاۋ-تاستا باس ساۋعالاپ جۇرگەن تارعىتاي عايىپتان جاڭىلىپ شىريەت قاريا باسقارعان توپتىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. شەجىرە دەرەكتە تارعىتاي وتە سەمىز ادام دەلىنەدى. ونى ات كوتەرە الماعاندىقتان قوس ك ۇلىك جەككەن ەكى دوڭعالاقتى اربامەن جۇرەدى ەكەن. وسىلاي قولعا تۇسكەن تارعىتايدى قۇتقارىپ الۋ ءۇشىن ءبىر توپ الامان جاساق شىريەتتىڭ ازعانا ادامدارىنا شابۋىل جاسايدى. شايقاسۋعا ادامى از شىريەت قاريا بەلدىگىنە باي­لاعان قىسقا قانجارىن سۋىرىپ الىپ, قىرىلداپ جاتقان تارعىتايدىڭ وڭە­شىنە تاقاپ تۇرىپ ايعاي سالادى: «سەندەر شىنىمەن شابۋىل جاساپ, مە­نىڭ بالالارىمنىڭ ءبىر تال شاشىنا تيىسەر بولساڭدار مىنا ساردارلارىڭدى قولما-قول باۋىزدايمىن!» دەيدى. ونىڭ سىرتىندا: «مىنا قىزىل كوز شالعا جولاماڭدار, مەنى ولتىرەدى, كەتىڭدەر!» دەپ تارعىتاي ويبايلايدى.

اقىرى تارعىتايدى قولعا تۇسىرگەن توپ: «بۇل – تەمۇجيننىڭ قاس جاۋى, تىرىدەي الىپ بارىپ, سونىڭ قولىنا تا­بىس­تايىق!» دەگەن شەشىمگە كەلەدى. سول ساتتە ات ۇستىندە تۇرعان ناياحا: «بۇل جامان دا بولسا ءبىزدىڭ حانىمىز ەمەس پە ەدى. ونى جاۋىنا ۇستاپ بەرۋ ادامگەرشىلىككە جاتپايدى. حانعا وپاسىزدىق جاساۋ اتا-بابا سالتىندا جوق» دەپ بوساتىپ جى­بەرەدى. وزدەرى كۇش قوسىپ, قىزمەت قىلۋ ءۇشىن تەمۇجينگە قوسىلادى. بۇل – 1190-شى يت جىلى بولعان وقيعا.

ارادا 16 جىل ءوتىپ, 1206 جىلى تە­مۇجين «شىڭعىس حان» اتانىپ, ۇلىستى باسقارۋ قۇرىلىمىن جاساقتاعانى تۋرالى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنىڭ» 202-تارماعىندا ناقتى جازىلعان. وسىندا بەكتىككە تاعايىندالعان 95 ادامنىڭ ەسىمى اتالادى. ونىڭ سىرتىندا «التىن ۇرىقتان» تارايتىن 88 ادامدى ەرەكشە مارتەبەگە يە ەتكەن. ەڭ سوڭىندا وسىلاردىڭ ءبارىن بىرىكتىرىپ ءۇش تۇمەنگە بولگەن. ولار: وڭ قانات تۇمەن, سول قانات تۇمەن, ورتا تۇمەن دەپ اتالعان. بىلايشا ايتقاندا, بۇكىل مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى ءۇش ايماققا ءبولىپ ءۇش ادامعا باسقارتقان. وسىلاي: وڭ قانات تۇمەنباسىنا بورشى نويان, سول قانات تۇمەنباسىنا جالايىر تايپاسىنان شىققان قيىنگۋا اقساقالدىڭ ۇلكەن ۇلى اتاقتى مۇقىلاي تاعايىندالادى. كەلەسى ورتا تۇمەنباسىنا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان شىريەت شالدىڭ بالاسى نايا­حا تاعايىندالادى. ورتا تۇمەننىڭ ەرەك­شەلىگى – ونىڭ مىندەتىنە ۇلى قاعان ورداسىن قورعاۋ ءىسى قوسا جۇكتەلگەن.

وسى تاعايىنداۋ كەزىندە شىڭعىس حان: «مەنىڭ قاس جاۋىم, وڭباعان تار­عىتايعا كەڭشىلىك جاساعان ادام ماعان ادال قىزمەت ەتپەۋى مۇمكىن بە؟ ءوز حانىنا ادال بولۋ ادامگەرشىلىكتىڭ شىڭى. ناياحا نويان – مەنىڭ وتىمدى كوسەپ, ك ۇلىمدى شىعاردى, كوڭىلىمنەن شىقتى, ورتا تۇمەندى سوعان سەنىپ تاپسىرامىن!» دەپ, ايتقان جارلىعى شەجىرەنىڭ 220-تارماعىندا ناقپا-ناق جازىلعان ەكەن.

ودان كەيىن ايگىلى تاريحشى راشيد-اد ءديننىڭ «جامي-ات تاۋاريح» اتتى تۋىن­دىسىنىڭ ەكىنشى كىتابىندا: «ناياحا نويان – بارين تايپاسىنىڭ ادامى. موڭعول ۇلىسىندا مۇقىلايدان كەيىنگى ەكىنشى ادام وسى بولاتىن» دەيدى.

ناياحا نويان 120 جاستان اسىپ دۇنيە­دەن وتكەن. ۇلى موڭعول ۇلىسىنىڭ تاريحىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان – بەس ۇلى قۇرىلتايدىڭ بارىنە قاتىسقان دۇنيەدەگى جالعىز ادام رەتىندە ەرەكشە قۇرمەتتەلگەن. ولار – العاش 1206 جىلى شىڭعىس حان تاققا وتىرعان ءبىرىنشى قۇرىلتاي, ودان كەيىنگىسى 1211 جىلى التىن ەلىن جاۋلاپ الۋ تۋرالى ماسەلە قارالعان ەكىنشى قۇرىلتاي, 1219 جىلى ورتا ازيانى جاۋلاپ الۋ تۋرالى ماسەلە قارالعان ءۇشىنشى قۇرىلتاي, 1227 جىلى شىڭعىس حان ءولىپ, ورنىنا وگەدەيدى حان سايلاعان ءتورتىنشى قۇرىلتاي, ەڭ سوڭىندا وگەدەي ءولىپ, ورنىنا موڭكەنى حان سايلاعان بەسىنشى ۇلى قۇرىلتاي. ءارى شىڭعىس حان دۇنيەدەن وتكەندە قاسىندا بولعان ازعانا ادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە اتى اتالادى.

– ەگەر دە سىزگە «شىڭعىس حاننىڭ ءرولىن وينا!» دەسە, قولىڭىزدان كەلەر مە ەدى؟

– نەگە كەلمەيدى, قاتىرىپ تۇرىپ ويناپ بەرەر ەدىم عوي. بىراق و باستا «شىڭعىس حاننىڭ رولىندە ۇلتى موڭعول ادام وينايدى» دەپ كەلىسىپ قويعان ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ارىپتەسىم باسىن مىرزا بۇعان دەيىن ۇلى قاعاننىڭ ءرولىن بىرنەشە رەت بەينەلەپ تانىلعان ءارتىس ەدى. ونىڭ تاريحي زەردەسى مەن ءبىلىمى وتە دامىعان, العىرلىعى ەرەكشە جاراتىلعان جان. العاش 80-جىلداردىڭ اياعىندا ىشكى موڭعولدىڭ كينوستۋدياسى ەكى سەريالى «شىڭعىس حان» اتتى كوركەم ءفيلمدى جارىققا شىعارعان بولاتىن. وسىندا ۇلى قاعاننىڭ ءرولىن وسى باسىن ويناعان. ودان كەيىن دە بىرنەشە رەت قىسقا مەتراجدى فيلمدەردە, درامالىق قويىلىمداردا شىڭعىس حاننىڭ ءرولىن سومداپ, ابدەن تولىسىپ, ءپىسىپ-جەتىلىپ تۇرعان دەر شاعى ەدى. شىڭعىس حان باباسىن ارمانسىز ويناپ شىقتى.

– ەرەكە, فيلمدەگى ساردارلار مەن جاۋىنگەرلەردىڭ ساۋىت-سايمان, كيىم-كەشەگىن جاساعان كىمدەر, توپىرلاپ جۇرگەن اتتى اسكەردىڭ بارلىعى كاسىبي ءارتىس ەمەس شىعار؟

– ءفيلمدى تۇسىرمەي تۇرىپ قاتارداعى شەرىكتەن باستاپ, ساردارلارعا دەيىن قانداي كيىم كيەدى, قارۋ-جاراعى قانداي بولادى, وسىنىڭ ءبارى ورتا عاسىرداعى كوشپەندى تايپالاردىڭ ءومىر-سالتىنا ساي ما؟ وسى ماسەلەلەر جونىندە ۇلكەن القا قۇرىلىپ, ءاربىر زاتتىڭ سۋرەتىن سالىپ, ونى رەسمي تۇردە بەكىتىپ وتىردى.

جالپى وسى ءفيلمدى تۇسىرۋگە 60,5 ميلليون قىتاي يۋانى جۇمسالعان ەكەن. ال كيىم-كەشەك, قارۋ-جاراقتى «شى چي» اتتى كورپوراتسيا ءوز موينىنا الدى. ولار سول داۋىرگە ساي 5000 كيىم تىگىپ, 3000 سوعىس قۇرالىن جاساپ شىعاردى. ءارى مىڭداعان ءمىنىس ات دايىنداپ, 300 كيىز ءۇي ازىرلەدى.

شىڭعىس حاننىڭ اتتى جاساعىنىڭ ءرولىن اتقارعان جەرگىلىكتى جەردىڭ قارا­پايىم تۇرعىندارى. سوعىس كورىنىسىنە دە قاتىسقان سولار. فيلم ءتۇسىرۋ بارىسىندا تۋىنداعان قيىندىقتاردىڭ نەگىزى وسى ادامداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ جوقتىعىنان بولىپ جاتتى. بۇلاردىڭ قيمىلى مەن رەجيسسەردىڭ تالابى ۇيلەس­پەي, كۇندەلىكتى كينو ءتۇسىرۋ نورماسى ورىندالماي قالعان كەزدەر كوپ بولدى. اسىرەسە, نەگىزگى رولدەگى تۇلعالارمەن بىر­لەسىپ قيمىلداۋ جونىندە كوپ ساباق ۇي­رەتۋگە تۋرا كەلدى. وسى جۇمىستار كومەك­­شى رەجيسسەر رەتىندە ماعان جۇكتەلدى.

– ءسىز «كومەكشى رەجيسسەر» مىندەتىن قوسا اتقاردىڭىز با؟

– كومەكشى رەجيسسەر مىندەتى مەنەن باسقا دا بىرنەشە ادامعا جۇكتەلدى. مەنىڭ مىندەتىم – سوعىس جاعدايىنداعى قيمىل-قوزعالىستاردىڭ تەحنيكالىق شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋ بولدى.

– «سوعىس جاعدايى» دەمەكشى, فيلم ءتۇسىرۋ بارىسىندا توتەنشە قاۋىپ-قاتەر ۇشىراسقان جوق پا؟

– فيلم ءتۇسىرۋ بارىسىندا كەزدەسۋى مۇمكىن وقىس وقيعالار ەسكەرىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان ەكى ادامنىڭ ولىمىنە كۆوتا بەلگىلەنىپ, ءتىپتى تولەنەتىن قۇنى­نا دەيىن قاراجات ءبولىنىپ قويىلدى. بىراق قۇداي ساقتاپ, ادام شىعىنى بولعان جوق. ەسەسىنە, كۇن سايىن ەكى-ءۇش ادام ءارتۇرلى جاراقات الىپ وتىردى. فيلم اياقتالعانعا دەيىن 56 مارتە جەدەل جاردەمنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدىق. شىلدەنىڭ مي قايناعان ىستىعىندا 40 كيلو تارتاتىن ساۋىت-سايمانىن كوتەرىپ جۇرە الماي ەستەن تانىپ, قۇلاپ قالاتىن وقيعالار قالىپتى كورىنىسكە اينالدى.

– سىزگە كومەكشى رەجيسسەر رەتىندە باسقا قانداي جۇمىستار جۇكتەلدى؟

– شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى را­يونىنان كوپ ءارتىستى ىرىكتەپ-سۇرىپتاپ, رولدەرگە قابىلداۋ ماعان جۇكتەلدى. ولاردىڭ ىشىندە شۇار-دىڭ ۇيعىر وپە­را جانە بالەت تەاترىنىڭ ءارتىسى مۇ­حامەد شاريپ دەيتىن اعامىز نايمان تايان حاننىڭ ءرولىن وينادى. تاعى ءبىر ۇيعىر باۋىرىمىز نۇراديل دەيتىن ازامات حورەزم شاحى مۇحامەدتىڭ ءرولىن ويداعىداي شىعاردى.

– فيلم قانشا ۋاقىتتا ءتۇسىرىلىپ ءبىتتى؟

– فيلم 1998 جىلى شىلدە ايىندا ىشكى موڭعولدىڭ شيلەنحوت ايماعىندا باستالىپ, 1999 جىلدىڭ تامىز ايىندا ءتۇسىرىلىپ ءبىتتى. نەگىزگى رولدەردە وينا­عان قىرىققا تارتا ءارتىس پەن ەكى جۇزگە جۋىق كينو ماماندارى «قار جاستانىپ, مۇز توسەنىپ» ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى. ءتۇ­سىرى­لىپ بىت­كەننەن كەيىن 6 جىلعا جۋىق سۇزگى­لەۋدەن ءوتىپ بارىپ, 2005 جىلى كورسەتىلە باستادى.

– نە سەبەپتەن سونشاما ۋاقىت سۇزگىلەندى؟

– بىرىنشىدەن, ورتا عاسىردا الەمدە شىڭعىس حانداي ايگىلى ادام بولعان جوق. سول سەبەپتى, سول داۋىردەگى بارلىق دەرەكتەردە وقيعالار حرونولوگياسى تىزبەكتەلىپ جازىلعان. تەك ورتا عاسىرداعى موڭعول تاريحىنا قاتىستى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى», «التىن شەجىرە», «كوك كىتاپ», «اسىل شەجىرە», ت.ب دۇنيەلەر بار. ونىڭ سىرتىندا قىتايدىڭ كونە ارحيۆتەرىندە قانشاما دۇنيەلەر جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن ساي­كەستەندىرۋ قاجەت بولعان شىعار. ەكىن­شىدەن, قالاي دەسەك تە شىڭعىس اسكەرى قىتاي ەلىن تىرپ ەتكىزبەي باعىندىردى. سول تاريحتى قا­لاي بەرۋ كەرەك. ۇشىن­شىدەن, فيلمدە اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇستەلەتىن رۋ-تايپالاردىڭ ۇرپاعى كوزى ءتىرى ءجۇرىپ جاتىر. ولار بۇ­گىن­گى سايا­­­سي ءومىر تۇرعىسىنان قالاي قا­رايدى. حا­لىق­ارالىق داۋ-داماي تۋىپ كەتپەي مە؟ ودان كەيىن بۇكىل الەم «جاۋىز» ساناپ كەلگەن شىڭعىس حان اسا اقىلدى, مەيىرىمدى, شاپاعاتى مول, ءادىل ادام ەكەن. وسىنى دالەلدەي الاتىن تاريحي قۇجات بار ما؟

مىنە, وسىدان بارىپ فيلم التى جىلداي جاتىپ قالدى. نەبىر دۇنيە تاريحىن جەتىك بىلەتىن «قاسقا باستاردىڭ» سۇزگىسىنەن ءوتتى. مۇراعات ماتەريالدارى مەن وقيعالار سايكەستىگى قارالدى, ءسويتىپ بارىپ جارىققا شىقتى.

– العاش ەفيرگە شىققاندا قىتاي حالقى قالاي قابىلدادى؟

– تۇڭعىش رەت 2005 جىلى قىتاي ەلىنىڭ ورتالىق تەلەارناسىنان حانزۋ تىلىندە كورسەتىلدى. حالىق وتە ءسۇيسىنىپ قابىلدادى. قىتاي – كوپ ۇلتتى مەملەكەت, ءارى فيلمدە اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇس­تەلگەن تايپالاردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى كۇنى بۇگىن امان-ەسەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار­دىڭ تاريحي زەردەسى تىڭ, ب ۇلىنبەگەن, ءارى ءتۇپ شەجىرەسىن بىلەدى. ءار حالىق وسى فيلمنەن ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىنىڭ سورابىن اڭعاراتىنداي ورتاق ىزدەنىس پايدا بولدى.

ەكىنشىدەن, كوزى قاراقتى كورەرمەن ورتا عاسىرداعى كوشپەندىلەر تەمۇ­جين­نىڭ تەمىر ءتارتىبىنىڭ ارقاسىندا الەمدى باعىن­دىرعان ۇلى رۋحىنا ءسۇي­سىندى. فيلمدە ءار ءسات سايىن قاي­تالا­نىپ, كوز­گە ۇرىپ تۇراتىن وردانى باس­قارۋ ىسىن­دەگى دالا دەموكراتياسى كورەر­مەنگە قاتتى ۇنادى.

ىلە-شالا فيلم قازاق, موڭعول, كورەي, تيبەت, ۇيعىر تىلدەرىنە اۋدارىلدى. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە تايۆان, گونكونگ, سينگاپۋر تەلەارنالارى كوشىرىپ كورسەت­تى. كەشىكپەي اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ اقش-تا كورسەتىلدى. وسىلاي كومپاكت ديسكىلەرگە جازىلىپ الەمگە تاراپ كەتتى.

– وسى فيلمگە تۇسكەننەن كەيىن ءسىزدى قوشەمەتتەۋشىلەر سانى كوبەيگەن شىعار؟

– شەتەلدىك كورەرمەندەر بەيجىڭدەگى ورتالىق مەملەكەتتىك كينوستۋدياعا راحمەت ايتىپ, مەنىڭ اتىما قۇتتىقتاۋلار كوپ جىبەردى. ونىڭ ءبىر داناسىن ستۋديا­داعىلار وزىمە جولداپ تۇردى. وسى فيلم مەنىڭ شىعارماشىلىق جولىم­دى اشتى. ىلە-شالا 2000 جىلى كورەيا مەملەكەتىمەن بىرلەسىپ تۇسىرگەن «سايىس­كەر» اتتى فيلمدە تايپا كوسە­مى­نىڭ ءرولىن سومدادىم. ودان كەيىن 2001 جى­لى گولليۆۋدتىڭ كولومبيا ستۋدياسى تۇسىرگەن «عالامنىڭ باتىرى» كينوسىندا تاعى دا تايپا كوسەمى بولىپ وينادىم. 2002 جىلى تۇسىرىلگەن 50 سەريالى «قوجاناسىر» تەلەفيلمىنىڭ اتقارۋشى رەجيسسەرى قىزمەتىن اتقاردىم. كەلەسى 2003 جىلى «زۋو زۋڭ تاڭ» اتتى 30 سەريالى فيلمدە باس ءرولدى سومدادىم. وسىلاي جىل سايىن بوس وتكەن كۇندەرىم بولعان جوق. سوڭعى رەت گونكونگ ستۋدياسى تۇسىرگەن «ماسكا» فيلمىندە پاتشانىڭ ءرولىن وينادىم.

– وسىنداي ءبىر تولىسقان شا­عىڭىزدا قازاققا قاتىستى جاقسى ءبىر تۋىن­دى جاساۋ جوسپارىڭىزدا جوق پا؟

– وسى ءسىز ايتىپ وتكەن دۇنيە مەنى كۇندىز-ءتۇنى مازالاپ ءجۇر. «قازاقتى تانىتاتىن ءبىر تۋىندى قالاي جاسايمىن» دەپ, ويسوقتى بولىپ جۇرگەن جايىم بار. كوپ جىل بۇرىن بەيجىڭ قالاسىنداعى ۇلتتار باسپاسىنان جازۋشى مارقۇم راحىمجان وتارباەۆتىڭ «سوعىستىڭ سوڭعى بومباسى» اتتى شىعارماسى قىتاي تىلىندە جانە توتە جازۋ نەگىزىندە قازاق تىلىندە جارىق كوردى. كىتاپتاعى وقيعالار وتە قىزىقتى. وسىنى كينودراما تىلىنە اينالدىرىپ, «سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارى» جانە «بەس قاسقا بەرىش» اتتى ەكى فيلم دايىنداپ قويدىم. ستسەناريى دە جازۋلى دايىن تۇر. بولاشاقتا فيلم تۇسىرسەم دەگەن جوسپارىم بار.