كەيىنگى ۋاقىتتا افريكا حالقىن قولداۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. بۇعان دەيىن قىتاي «قارا قۇرلىقتىڭ» تۇرعىندارىنا قوماقتى قاراجات بەرىپ كەلسە, ەندى بۇل ىسكە ەۋروپالىق وداق بەل شەشىپ ىسكە كىرىسپەك. وسىعان بايلانىستى بريۋسسەلدە افريكالىق وداق پەن ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى باسشىلارى باس قوسىپ جاتىر. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە, بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلۋعا ءتيىس.
اتالعان ماقساتقا ەۋروپالىق وداق 150 ميلليارد دوللار قاراجات ءبولدى. بۇل قارجى ەكونوميكانى اياقتان تۇرعىزۋ, باستى ينفراقۇرىلىمدار سالۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ سەكىلدى ماڭىزدى سالالارعا جۇمسالماق. سونىمەن قاتار قۇرلىقتاعى تسيفرلى بايلانىستى جاقسارتىپ, تابيعي تازا ەنەرگەتيكا كوزدەرىن قالىپتاستىرۋعا دا ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ افريكاعا مول قاراجات ءبولۋىن ساراپشىلار ءارتۇرلى بولجاپ جاتىر. ايتسە دە, كوپشىلىك بۇل قادام قىتايدىڭ وڭىردەگى ىقپالىن باسەڭدەتۋگە ارنالعان دەپ ەسەپتەيدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بەيجىڭ بيلىگى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا ميللياردتاعان قاراجاتتى «قارا قۇرلىققا» ءبولىپ كەلگەن ەدى.
Johns Hopkins اتىنداعى حالىقارالىق مەكتەپتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ قىتايعا بەرەشەگى 143 ملرد دوللارعا جەتكەن. مۇنداي مول سومانىڭ باسىم بولىگى تەمىرجول, اۋەجاي جانە پورت سەكىلدى اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمعا سالىنعان. حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, افريكاداعى كەدەي ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى قىتايعا بورىشكەر. ال گارۆارد بيزنەس مەكتەبى بەيجىڭ بەرگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزى كوپشىلىك نازارىنان تىس قالىپ, ەكى ەل بيلىگىنە عانا ءمالىم ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن «قارا قۇرلىقتىڭ» قىتايعا قارىزىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى بەيجىڭ بيلىگى ەكىجاقتى كەلىسىمدە كورسەتىلگەن سانداردى سىرتقا جاريا ەتپەيدى. جالپىلاما مالىمەت بەرگەنىمەن, رەسمي قۇجاتتا نە جازىلعانى ءبىر قۇدايعا, سوسىن قىتايعا عانا ايان.
قىتايعا قارىز افريكا ەلدەرىنىڭ ءتىزىمى مەن سوماسىنا كوز تاستاساڭىز, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاراجات اياماعانى انىق اڭعارىلادى. ساراپشىلار بەيجىڭنىڭ «جۇمساق ساياسات» قولدانۋى تىكەلەي ەكونوميكالىق پايدا اكەلمەيتىنىن, مۇنىڭ الەمدىك شاحمات تاقتاسىندا قاجەت ساياسي «گامبيت» ەكەنىن ايتادى. «قارا قۇرلىقتا» 50-دەن استام مەملەكەت بار. ولاردىڭ ءبارى بۇۇ, حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە. «كۇلشەلى بالا سۇيمەككە جاقسى» دەمەكشى, ولار شارتاراپقا بەلگىلى ۇيىمداردا قىتايدىڭ ءسوزىن سويلەۋى قاجەت. كەدەي, باي ەكەنىنە قاراماستان, ءار مەملەكەت – ءبىر داۋىس. ەندەشە «سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرمەۋ كەرەكتىگىن» افريكا ەلدەرى دە, قىتاي دا جاقسى تۇسىنەدى.
ونىڭ ۇستىنە كوممۋنيستىك پارتيا اقشالاي قارىز بەرىپ, ونىڭ ورنىنا ەلدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىسانداردى مەنشىگىنە الاتىنىنا كۋا بولدىق. بىرنەشە جىل بۇرىن شري-لانكا بيلىگى قىتايدان 1,1 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىپ, حامبانتوتا پورتىن سالعان ەدى. الايدا شري-لانكا بورىشىن ۋاقتىلى وتەي العان جوق. ەڭ سوڭىندا ونى كەشىرۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق ماڭىزدى پورتتى 99 جىلعا جالعا بەردى.
وسىنداي ءتاسىل دجيبۋتيدە دە قولدانىلۋى مۇمكىن. قازىر اتالعان ەلدە قىتايلىق ينۆەستيتسيانىڭ كومەگىمەن كەمە پورتى سالىنىپ جاتىر. ءدجيبۋتيدىڭ قىتايعا بورىشى ىشكى جالپى ونىمگە تەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, بەيجىڭ بيلىگى كەز كەلگەن ساتتە پورتتى مەنشىكتەپ الۋى ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا.
سونداي-اق The Wall Street Journal تاراتقان اقپاراتقا سەنسەك, زامبيا بورىشىن كەشىرۋ ءۇشىن ەلدەگى ەڭ ۇلكەن مىس كەنىشتەرىنىڭ اكتسياسىن بەرمەك. بۇل ەلدىڭ بيلىگى قىتايعا قارىزىنىڭ كولەمىن اشىق ايتقان ەمەس. بىراق Johns Hopkins ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي 2017 جىلى زامبيانىڭ بەيجىڭگە بەرەشەگى 6,4 ترلن دوللارعا تەڭەسكەن. بۇل ەل قارىزىنىڭ 44 پايىزىن قۇرايدى.
ۋگاندا دا زامبيانىڭ كەبىن كيۋى مۇمكىن. ەلدەگى ەنتەببە اۋەجايىن جاڭالاۋعا 325 ملن دوللار, كارۋماداعى ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا 1,4 ملرد دوللار قاراجات جۇمسالدى. ينۆەستيتسيانى, البەتتە, قىتاي قۇيدى. ۋگاندا قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, الدا-جالدا بورىشتى وتەي الماسا, ەكى نىسان دا قحر قاراماعىنا وتەدى.
افريكاداعى ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى جوعارى سانالاتىن نيگەريا دا قىتايعا تاۋەلدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2017 جىلى بۇل ەلدىڭ قارىزى 2 ملرد دوللاردى قۇراعان. دەگەنمەن شىنايى بەرەشەك بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ ەكەنى تالاي مارتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلدى. 2019 جىلى بەيجىڭ تاعى 629 ملن دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى. بۇل قاراجات تەڭىز پورتىن سالۋعا جۇمسالدى. ەندى, نيگەريا بيلىگى قىتايدىڭ «ەكسپورت-يمپورت» بانكىنەن قوسىمشا 17 ملرد دوللار قارىز سۇراماق.
Overseas Development Institute كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, نيگەريانىڭ سىرتقى قارىزىنىڭ 10 پايىزى قىتايدىڭ ۇلەسىندە. ال ەفيوپيانىڭ بورىشى 17 پايىز, كەنيادا 33 پايىزعا جەتكەن.
بىراق كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باستالعالى قىتاي افريكاعا بەرەتىن قاراجاتتىڭ سانىن كۇرت ازايتقان. بىلتىر قىتاي-افريكا ىنتىماقتاستىعى فورۋمى (FOCAC) كەزىندە سي تسزينپين قۇرلىققا 40 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇياتىنىن مالىمدەدى. بۇل بۇعان دەيىن ايتىلعان سومانىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا تەڭ. وعان قوسا, نەسيە كولەمى دە ازايعان. 2016 جىلى جالپى نەسيەنىڭ سوماسى 29,5 ميللياردقا جەتسە, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 7,6 ميلليارد دوللاردى قۇراعان.
دەگەنمەن قىتاي بىلتىر افريكاعا كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانىڭ 200 ميلليون دوزاسىن جەتكىزدى. سونداي-اق كەلەشەكتە تاعى 1 ميليلارد ەكپە اكەلۋگە ۋادە بەردى. ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق وداق ينتەلەكتۋالدى قۇقىق ماسەلەسىنە بايلانىستى قۇرلىققا دەر كەزىندە ۋادە ەتكەن ۆاكتسينانى جەتكىزە الماعان-دى.
وسىعان قاراماستان ەۋروپالىق وداق افريكاداعى جوعالىپ بارا جاتقان بەدەلىن قالپىنا كەلتىرۋگە بارىن سالماق. جوعارىدا ايتىلعان 150 ميلليارد دوللار وسى باعىتتا ءبولىنىپ وتىر.
ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ حالىقارالىق ساۋدا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اننا-ميشەل اسيماكوپۋلۋدىڭ ايتۋىنشا, قاراجات دىتتەگەن جەرىنە جەتۋگە ءتيىس. سوندا عانا افريكالىقتار كورسەتىلگەن كومەكتىڭ ءمانىن تۇسىنبەك.
ساراپشىلار ەۋروپالىق وداقتىڭ «قارا قۇرلىقتاعى» ىقپالىن ارتتىرۋعا تالپىنىسىن كەيىنگى كەزدە جاسالعان ساپارلاردان دا بايقالاتىنىن ايتادى. ماسەلەن, كەيىنگە شەگەرىلىپ كەلگەن ءسامميتتى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بريۋسسەلدىڭ اتقامىنەرلەرى بىرنەشە رەت افريكاعا بارىپ قايتتى.
ماسەلەن, ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتىنىڭ تسيفرلى تەحنولوگيا جونىندەگى ورىنباسارى مارگرەت ۆەستاگەر تاياۋدا نيگەرياعا بارىپ, ەۋروپالىق وداق – نيگەريا تسيفرلى ەكونوميكا پاكەتىن تالقىلادى. قازىرگى تاڭدا اتالعان ەلدەگى ينتەرنەتكە بيلىك كوپتەگەن بۇعاتتار سالعان. ءسوز ەركىندىگى جوق. ايتسە دە, مارگرەت ۆەستاگەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەۋروپالىق وداق 2024 جىلعا دەيىن 820 ميلليون ەۋرو ينۆەستيتسيا قۇيادى.
بىلتىر تۋيتتەر پرەزيدەنت مۋحامماد ءبۋحاريدىڭ سەپاراتيستەردى كۇشپەن قۋدالايمىز دەپ قورقىتقان جازباسىن ءوشىرىپ تاستاعان بولاتىن. سوندىقتان ماۋسىم ايىندا ەل ۇكىمەتى وعان تىيىم سالدى. الەۋمەتتىك جەلى ەندى عانا قالپىنا كەلتىرىلدى.
سونداي-اق افريكانىڭ بىرقاتار مەملەكەتى قىتايدىڭ ينتەرنەتتى بۇعاتتاۋ قىزمەتىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن ەكەن. وسى اسەر ەتتى مە, الدە Huawei كومپانياسىنىڭ ازيا مەن شىعىس افريكانى بايلانىستىراتىن كابەلدى بايلانىسى اسەر ەتتى مە, ەۋروپالىق وداق تا «قارا قۇرلىققا» تسيفرلى قولداۋدى كۇشەيتپەك. وسى سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا اتلانت مۇحيتى ارقىلى ەۋروپا مەن افريكانى جالعايتىن كابەل جۇيەسىن تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەۋروپالىق وداق افريكاداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا كىرىسكەنىمەن, ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق. جوسپاردا ايتىلعان 150 ميلليارد دوللارلىق قاراجات قايدان كەلەدى؟ بۇل سوما الداعى 7 جىل كولەمىندە بەرىلمەك. بۇل قاراجاتتى ەۋروپالىق وداقتاعى شەنەۋنىكتەر ءوز قالتاسىنان شىتىرلاتىپ ساناپ بەرمەيتىنى دە تۇسىنىكتى.
ەۋروپالىق كەڭەستىڭ افريكا ىستەرى جونىندەگى ءبولىمنىڭ ديرەكتورى تەودور مەرفيدىڭ ايتۋىنشا, قىتايدىڭ ورنىن باسۋ ءۇشىن ەۋروپالىق وداق وزىندە بار ينستيتۋتتاردىڭ ءبارىن وسى ىسكە جۇمىلدىرۋعا ءتيىس.
تاياۋدا ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى دجوزەپ بوررەل Project Syndicate جوباسىندا جاريالاعان ماقالاسىندا ەو-نىڭ نەلىكتەن افريكاعا قىزىعىپ وتىرعانىن تۇسىندىرگەن-ءدى. بوررەل مىرزا بىرنەشە سەبەپتى اتاپ ءوتتى. سودان مىنانداي مەسسەدجدى انىق بايقادىق. افريكادا تۋىنداعان پروبلەمالار قۇرلىقتىڭ وزىندە قالمايدى, كورشىلەس ەۋروپاعا دا جەتەدى. ويتكەنى تەرروريزم مەن قاۋىپسىزدىك شەكارامەن شەكتەلمەيدى.
سونداي-اق قۇرلىقتىڭ حالقى جىل وتكەن سايىن جاسارىپ, كوبەيىپ كەلەدى. بۇل – ۇلكەن كۇش. مۇنداي بۋىنعا ءبىلىم بەرىپ, ىزگىلىككە تاربيەلەۋ دەموكراتيالىق الەمدى قالىپتاستىرۋعا زور ۇلەس قوسادى. سوندىقتان افريكانىڭ ماسەلەسىن شەشىپ, وندا ءوزىنىڭ ىقپالىن ارتتىرۋ ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ماڭىزدى.