اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا پايدالاناتىن جەردى جەكەشەلەندىرۋ جەتىلمەگەن جوبا بولدى. كوپتەگەن اۋىلدىڭ تۇرعىنى وزدەرىنە تيگەن جەر ۇلەستەرىن ورىندى پايدالانا الماي, ءوزارا بىرىگىپ نە شارۋا قوجالىعىن, نە سەرىكتەستىك نەمەسە كووپەراتيۆ قۇرا الماي, كورىنگەن كوك اتتىنىڭ پايدالانۋىنا بەرىپ, ولاردان استىق, جەم, ءشوپ سياقتى كەلىسىلگەن پايلارىن الا الماي, داۋ-دامايدان ارىلماي ءجۇر.
اۋىل تۇرعىندارى اراسىنان دۇرىس كوشباسشى, جول مەن ءجوندى بىلەتىن ازامات شىعىپ, جالعا الۋشىمەن كەلىسىمشارتتى ناقتى جاساماعان سوڭ, جالگەر ءتۇرلى بۇلتاققا سالا بەرەدى. ال كوشباسشى ءاربىر اۋىلدان شىعا بەرمەيدى.
سوندىقتان سىرتتان كەلگەن استىق كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى اۋىل تۇرعىندارىن الداپ-ارباپ جەردى الىپ كەتەدى. ەگەر كومپانيالار ادال جۇمىس ىستەپ, حالىقتىڭ پايلارىن ۋاقىتىندا بەرىپ, شاما-شارقىنشا الەۋمەتتىك كومەكتەر جاساپ, قىستىگۇنى جولدارىن ارشىپ جانە باسقا دا جاعداي جاساپ تۇرسا, ولارعا اۋىلدىقتار قارسى بولىپ, داۋ تۋدىرماس ەدى. الايدا جالعا العانداردىڭ كوبى ءونىمنىڭ جۇعىنىن عانا ەلگە تاتىرىپ, قالعانىن ءوزى قاقشىپ كەتۋگە ءازىر تۇرادى. مۇندايعا نارازى بولعان تۇرعىندار جەر ۇلەستەرىمىزدى باسقا كومپانياعا بەرەمىز دەپ شۋلاسا, كەيبىرى وسىندا قالۋدى جاقتاپ, اۋىل ءىشى ءوزارا ءب ۇلىنىپ تە جاتادى.
قازىر اۋىلدىڭ بەلسەندى ازاماتتارىنىڭ ءبارى قالالى جەرلەرگە كوشىپ كەتكەن. اۋىلدا قالعاندار جالعا الۋشىدان جەر ۇلەستەرىن قايتارۋعا سوتقا شاعىمدانۋ ءۇشىن سولاردى ىزدەپ, داۋ-داماي قالادا دا جالعاسىپ جاتقان جاعدايلار قانشاما. جەردى سوتپەن قايتارتۋ ءۇشىن بىلىكتى ادۆوكات جالداۋ كەرەك, اۋىل مەن قالانىڭ ورتاسىندا شاپقىلاپ قانشاما قۇجات جيناۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن شىعىن. ونى حالىقتان جيناپ الۋ كەرەك. وندايعا بىرەۋ كونەدى, بىرەۋ اقشاسىن قيمايدى. وسىلاي شىعىندالىپ ءجۇرىپ جەرىن دە قايتارا الماي, اقشا- سىن دا تۇگەسىپ, بوستان-بوسقا ارامتەر بولىپ جۇرگەندەر كوپ.
بارلىق ولقىلىق – ءبىزدىڭ زاڭدارىمىزدىڭ حالىق مۇددەسىن ەسكەرمەي جاسالعاندىعىندا. شۋ دەگەندە اۋىلداعىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن جەردى جالعا بەرگەندە پايدالانۋ قۇقىعىن العان ۇلەسكەر, جەر پايدالانۋشى كومپانيا جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جەر باسقارۋ قىزمەتىنىڭ وكىلى اراسىندا ۇشجاقتى كەلىسىمشارت جاسالۋى كەرەك ەدى.
ۇشەۋىنىڭ قۇقىلارى مەن مىندەتتەرى انىقتالىپ, ايقىن كورسەتىلىپ تۇرسا, بۇل قۇجاتتىڭ كۇشى دە, تيىمدىلىگى دە زور بولار ەدى. كەلىسىمشارتتا جەرگىلىكتى بيلىك وكىلىنىڭ قولى بولعان سوڭ جەردى جالعا الۋشى دا ۇلەسكەردىڭ قۇقىن بۇزا الماس ەدى.
وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ جەر كودەكسىن جاساعان زاڭگەرلەرىمىز مۇندايدى زاڭ باپتارىندا ەسكەرمەي, اۋىلدىڭ اڭقاۋ حالقىن قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن, ونىڭ ۇستىنە زاڭگەرى دە, ادۆوكاتى دا جانىندا جۇرەتىن پايدالانۋشى كومپانيامەن جەكە قالدىرعان. ال وندايلار اۋىل تۇرعىندارىن اۋناتىپ جەي بەرەدى. ەڭ سۇمدىعى – حالىقتىڭ پايىن بەرمەۋدە دە ەمەس, جالعا العان جەرلەرىن كەپىلگە قويىپ نەسيە, تۇقىم نەمەسە تەحنيكا ساتىپ الۋدا. وندايلارىنىڭ قۇنىن ۋاقتىلى تولەمەگەن سوڭ نەسيە بەرگەن بانك تۇقىم نەمەسە تەحنيكا ساتقان كومپانيا كەپىلدە تۇرعان جەردى باسقا بىرەۋگە ساتۋ تۋرالى سوت شەشىمىن شىعارتادى. ال ساتىپ العان ادام ۇلەسكەرلەرگە پاي بەرۋدى ءتىپتى ويلامايدى, ويتكەنى ەكەۋىنىڭ اراسىندا ونداي كەلىسىم جوق. ءسويتىپ, اۋىلداعىلار اتاقونىسىنىڭ يگىلىگىنەن تۇپكىلىكتى ايىرىلىپ قالا بەرەدى.
ارينە, بىزدە جەر ساتىلمايدى, اينالىستا جۇرگەن ۇلەسكەرلەرگە جەردى 49 جىلعا پايدالانۋ قۇقى بەرىلگەن. اۋەلدە جالعا العان كومپانيا زاڭ بويىنشا بۇل قۇقىلاردى كەپىلگە قويۋ ءۇشىن ءاربىر ۇلەسكەردىڭ كەلىسىمىن الۋى كەرەك ەدى, بىراق باسقارۋعا قويعان ادام ءوزىن تىڭدايتىن شاعىن توپپەن جينالىس وتكىزىپ, ولاردىڭ كەلىسىمىن سەنىمحاتپەن العان بولادى. وندايدى تاعى ءبىر الاياق نوتاريۋسقا بەكىتتىرىپ الادى. اقىرىندا, اۋىلداعىلار ەسىن جيناعاندا ءوز جەرلەرى وزدەرىنىكى بولماي شىعا كەلەدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءدال وسىنداي ادىسپەن وزدەرىنە تيەسىلى جەرلەرىنەن ايىرىلىپ قالىپ جاتقان اۋىلدار كوپ. سونىڭ ءبىرى – شال اقىن اۋدانىنداعى بالۋان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى. جۋىردا وسى اۋىلدىڭ جەرىن قايتارۋدى داۋلاپ جۇرگەن ءبىر توپ جىگىت «ەگەمەننىڭ» قوسىنىنا كەلدى.
بۇل اۋىل – الىس-جاقىنعا بەلگىلى مەكەن. كەزىندە بۇل جەردەن سەيتەن ساۋىتبەكوۆ سياقتى اتاقتى ۇستاز, اۋدارماشى, جازۋشى شىققان. ول – التى الاشقا اتى شىققان گەرولد بەلگەردىڭ, اقىن كوكەن شاكەەۆتىڭ ۇستازى. حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ جاتقاندا ءوزىنىڭ مەكتەبىن الىپ قالعان ەرجۇرەك ادام. وننان ارتىق كىتابى جارىق كورگەن. زەينەت جاسىنا شىققاننان كەيىن ول الماتىعا قونىس اۋدارىپ, ۇلتتىق كىتاپحاناداعى اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندەگى كونە جازبالاردى قازاق تىلىنە اۋدارعان. سەكەڭە بالۋان مەكتەبىنىڭ اتى بەرىلگەن.
مىنە, وسى كىسىنىڭ كۇيەۋ بالاسى, كوكشەتاۋ قالاسىندا تۇرعان بەلگىلى ىسكەر ازامات, جەكەمەنشىك «كوكشەتاۋ» اتتى ۋنيۆەرسيتەتى بولعان, مەتسەنات جانات قاسىموۆ بالۋان اۋىلىنىڭ مۇشكىل ءحالىن كورگەن سوڭ ونىڭ جەرىن الىپ, «بالۋان سك» دەگەن جشس قۇرىپ, استىق وسىرگەن. بۇل – 2005-2009 جىلدارى بولعان وقيعا. سول جىلدارى ول حالىققا پايلارىن دا, باسقا دا الەۋمەتتىك كومەكتەرىن جاساپ تۇرادى. اۋىلداعى مەكتەپتى دە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ بەرەدى. بىراق جانات جاقىپسەيىت ۇلىنىڭ باسقارۋعا قويعان قايرات تانىباەۆ دەگەن ادامى كوڭىلدەن شىقپاي, ارالارىندا كيكىلجىڭ تۋادى. «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەن ەمەس پە, اۋىلعا قاراجات قۇيىپ وتىرعان ادام ءوزى بولعان سوڭ ج.قاسىموۆ باسقارۋشىسىن ورنىنان الماق بولادى.
بالۋاننىڭ جەرى كۇتىلىپ, ەلى بۇتىندەلىپ تۇرعانىن كورگەن باسقا بىرەۋلەر بۇل اۋىلدىڭ جەرىن الۋعا قىزىعىپ جۇرەدى ەكەن. سوندايدىڭ ءبىرى بۇرىن «بوگۆي» اتتى كومپانيادا قىزمەت ىستەگەن جانات سەرعاليەۆ «بالۋان سك-عا» وكپەسى قارا قازانداي بولىپ جۇرگەن قايرات تانىباەۆتى جانىنا قوسىپ الىپ, بالۋاندىقتاردى جەرلەرىن وزىنە بەرۋگە ۇگىتتەيدى. قارىمى مىقتى ەكەنىن, امەريكالىق تراكتورلارى مەن كومبايندارى بار ەكەنىن ايتىپ, اۋىل ادامدارىنىڭ اۋزىنىڭ سۋىن قۇرتادى. بىراق ارتىنان بەلگىلى بولعانداي, بۇل ادام بالۋان اۋىلىنا كەلگەندە ءالى جشس-نى تىركەۋدەن دە وتكىزبەگەن كورىنەدى. اۋىل ادامدارى ونى قايدان ءبىلسىن, ايتەۋىر كوبىسى جەرلەرىن سونىڭ «كازيپروحەم اگرو» اتتى جشس-نا بەرۋگە كەلىسەدى.
قازىر جەرلەرىن داۋلاپ جۇرگەن ديقان كارىشالوۆ, ەردەن قوجاحمەتوۆ, سامات جاقىپوۆ سياقتى ازاماتتار سول كەزدەگى اۋدان اكىمى ا.ءامرين بالۋان اۋىلىنىڭ جەرىن بۇرىن «بالۋان سك» جشس باسقارۋشىسى بولعان ق.تانىباەۆتىڭ اتىنا تىركەۋ جونىندە 2009 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان قاۋلى شىعاردى دەگەن نارازىلىق ايتادى. ونىڭ حالىقتان العان سەنىمحاتى دا كۇماندى دەسەدى ولار.
ق.تانىباەۆ 2010 جىلدىڭ اقپانىندا ءوزىنىڭ اتىنداعى بالۋان اۋىلىنىڭ جەرىن «كازيپروحەم اگرو» جشس باسقارۋىنا بەرەدى. ال داۋلاسۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇعان ەشكىم كەلىسىم بەرمەگەن. سوندىقتان الدىمەن وسى شەشىم بۇزىلۋى كەرەك دەيدى.
بىراق ونىڭ قولىندا 2009 جىلى العان سەنىمحاتى بولعان. الايدا بۇل سەنىمحاتتىڭ ءوزىنىڭ زاڭدىلىعى ءشۇبا كەلتىرەدى. وندا كوپتەگەن ادامدى قول قويدى دەپ سىرتىنان تىركەپ جىبەرگەن. مىسالى, نۇرالينا ءنايلا دەگەن ۇلەسكەردىڭ دە سەنىمحاتتا اتى ايتىلادى, بىراق ول 2006 جىلدان بەرى امەريكادا تۇرىپ, تەك بىلتىر عانا كەلىپ كەتىپتى. سوعان قاراماي ۆەرا ۆورونچەنكو دەگەن نوتاريۋس سەنىمحاتقا ونىڭ دا اتىن جازعان. وسىنىڭ وزىنەن-اق سەنىمحاتتى جاساعان كەزدە زاڭ بۇزىلعانى كورىنىپ تۇر.
سول جىلى «كازيپروحەم اگرو» جشس شاعالالى اۋىلىنداعى تاجىريبە ستانساسىنان جەردى كەپىلدىككە قويىپ, 250 توننا جوعارى سۇرىپتى تۇقىم الادى, ال 2010 جىلى اتف بانكتەن 10 ملن 400 مىڭ تەڭگە نەسيە الادى.
2011 جىلى قارىزىن ۋاقتىلى تولەمەگەنى ءۇشىن تاجىريبە ستانساسى «كازيپروحەم اگرونى» سوتقا بەرەدى. ونىڭ شىعىنىن ءوندىرۋ ءۇشىن سوت بالۋان اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن ساتۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. سوت ورىنداۋشى مارات بايتىلەنوۆ اۋىلدىڭ بارلىق جەرىن اۋكتسيوننان سپح «الما» اتتى جشس-عا 25 ملن تەڭگەگە ساتىپ جىبەرەدى. ونىڭ 12 ملن تەڭگەسىن تاجىريبە ستانساسىنىڭ شىعىنىن جابۋعا, ال قالعان 13 ملن تەڭگەسىن ج.سەرعاليەۆتىڭ جەكە اتىنا اۋدارادى. ال اتف بانكتىڭ شىعىنى جابىلمايدى.
جەر داۋلاپ جۇرگەن ازاماتتار ءبىزدىڭ بارلىق جەرىمىز 4 322 گەكتار ەدى, ول جەتى ۋچاستوكتان تۇراتىن. سونىڭ بىرەۋىن ساتسا دا قارىزدى وتەۋگە بولاتىن ەدى, بىراق سۋديا ءبارىن اۋكتسيوننان ساتقىزىپ جىبەردى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدى بارلىق جەرىمىزدەن ايىرۋدىڭ جولى بولدى دەيدى.
«سپح المانىڭ» يەسى بەكىش قاجىمۇقان دەگەن ازامات – ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنىڭ بيزنەسمەنى. ول بالۋان اۋىلى تۇرعىندارىنا پايلارىن كەيدە بەرىپ, كەيدە بەرمەيدى. ارينە, ول تۇرعىندارمەن ەشقانداي كەلىسىم جاساماعاندىقتان جانە ولاردىڭ جەردى پايدالانۋ ۇلەستەرىن اۋكتسيوننان ساتىپ العاندىقتان پايدى بەرمەۋىنە دە بولادى. سوعان قاراماي حالىققا پاي بەرگەنى مارتتىگى شىعار. الايدا ول بارلىق جەر ۋچاسكەسىندەگى 1 500 جايىلىمدىق جەردەن باس تارتىپ, ونى مەملەكەتتىك قورعا قايتارعان سەبەبى كۇدىك تۋدىرادى. بالۋاندىقتاردىڭ بۇگىنگى ماقساتى – ءتۇرلى قيتۇرقىلىقتىڭ سالدارىنان ايىرىلىپ قالعان تيەسىلى جەر ۇلەسىن اۋىلداعىلارعا قايتارۋ. الايدا شىندىقتى جەرىنە جەتكىزىپ دالەلدەي الاتىن, جول بەرىلگەن ءتۇرلى بۇزۋشىلىقتارعا, زاڭسىزدىقتارعا سۋديانى سەندىرە الاتىن بىلىكتى زاڭگەر تابۋ قيىن.