حالىق قالاسا, اكىم ورنىن بوساتا ما؟

بۇگىندە قالاعا قا­تىستى ماقتاۋ ەمەس سىن كوپ ايتىلادى. وبلىس ورتا­لىعىنا جاقىنداعان قالانىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, جاي­قالا تۇسۋگە ءتيىس بولاتىن. بۇل ماقساتتاعى جوسپارلار دا بار. دەگەنمەن قالا تۇرعىندارىنىڭ ارىز-شاعىمدارى مەن وي-پىكىرلەرى كەن­تاۋدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتار ىستەردى ۇيلەستىرىپ, ۇيىمداستىرار ىسكەر دە جاناشىر باسشىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى.

قالا اكىمىنىڭ ءوزى دە قىزمەتىنەن بوساتۋدى ءوتىنىپ, ارىز جازىپتى. بىراق... رەتىمەن بايانداساق. كەنتاۋ قالاسىندا كوپقاباتتى ۇيلەردى ساپالى جىلۋمەن قامتۋ سوڭعى جىلدارى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. قىستىگۇنى دىردەك قاققان تۇرعىندار پاتەرلەردىڭ سۋىقتىعىنان قابات-قابات كيىنىپ جۇرەتىندەرىن, ءجيى اۋىراتىندارىن ايتىپ شاعىم­دان­ادى. امالى تاۋسىلعان كەن­تاۋ­لىق­تار ءار بولمەدە ەلەكتر پەشىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. بۇل, ارينە ءتيىمسىز.

«بىزگە بەرىلمەگەن جىلۋعا ءار ايدا تۇبىرتەك كەلەدى. «تولە» دەيدى, ءبىز ونى نەگە تولەيمىز؟ توققا تولەيمىز بە, جىلۋعا تولەيمىز بە, مۇزداي ۇيگە تولەيمىز بە؟», دەيدى تۇرعىندار. كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىندارىنىڭ بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەنىنە دە ءۇش اي بولىپتى. جىلۋعا جاۋاپتى ماماندار اۋەلدە بىرەر كۇندە ماسەلە شەشىلەدى دەگەن. كەيىن جىلۋ باتارەياسىنداعى اۋانى شىعارا الماعان تۇرعىنداردى كىنالاعان. بىراق جاۋراعان جۇرت قۇبىرداعى اۋانى كۇنىنە بىرنەشە مارتە شىعاراتىنىن ايتادى. «كەنتاۋ قالاسى بويىنشا جىلۋ ماۋسىمى پروبلەما بولىپ تۇر. اكىم دە, ونىڭ ورىنباسارى دا حاباردار, تەتس-ءتىڭ باستىعى دا بىلەدى. بىراق ەشقانداي شەشىم جوق. ءبىزدى ەستىپ جاتقان جوق», دەيدى قالا تۇرعىنى ءاليا كەنجەباەۆا.

تۇرعىنداردىڭ جينالىپ اكىم­دىككە بارماق بولعانىن ەستىپ, كەزدەسۋگە كەلگەن جىلىتۋ ورتا­لى­عىنداعىلاردىڭ دا جاۋابى ناقتى ەمەس. ء«بىزدىڭ جۇمىسىمىز ۇيلەردىڭ جەرتولەسىنە دەيىن جىلۋ اكەلۋ» دەگەن ولار ءۇيدىڭ استىن­داعى جىلى قۇبىرلاردى كور­سەتكەن. بىراق پاتەرلەردىڭ ۇستىندە نەلىكتەن جىلۋ جوق دەگەندى سول كۇيى تۇسىندىرە الماپتى. اشۋعا مىنگەن تۇرعىندار اكىمدىككە ەمەس, قالا اكىمىنىڭ ۇيىنە باراتىن­دا­رىن ايتقان سوڭ, جىلىتۋ ورتا­لى­عى­نىڭ ديرەكتورى دا بوي كور­سەتتى. «كەنتاۋ-سەرۆيس» مە­كە­مەسىنىڭ ديرەكتورى اسحات ابدراسيلوۆ ور­تالىق جۇيەگە جەر ۇيلەر مەن كوممەرتسيالىق نىساندار كوپتەپ قوسىلىپ, سونىڭ سالدارىنان كوپقاباتتى ۇيلەرگە قىسىم جەتپەي جاتقانىن ايتادى. بۇل ماسەلەنى بىرەر كۇندە شەشۋگە تاعى دا ۋادە بەرگەن. ال­داعى ۋاقىتتا كوپقاباتتى ۇي­لەردە تۇراتىندار ءۇشىن جەر ۇي­لەر­دەگى تۇرعىنداردى جىلۋسىز قالدىرامىز دەگەن باسشىلار قو­سىمشا قوياتىن سورعىلارعا اقشا قاراستىرىپ جاتىر ەكەن. بىراق جىلىتۋ ماۋسىمى باستالاردا تاجىريبە رەتىندە كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىنە سونداي سورعى قويعانىمەن ناتيجە بەرمەپتى. سوندىقتان كەنتاۋلىقتار قون­دىر­عى قوي­عان­نان ۇيلەردىڭ جىلىپ كەتەرىنە مۇلدەم سەنبەيدى.

جىلۋ عانا ەمەس, قالادا اۋىز سۋ ماسەلەسى دە ءجيى كوتەرىلەدى. كەن­تاۋ قالاسىنا قاراستى شاش­توبە اۋىلىنا وسىدان بىرنە­شە جىل بۇرىن اۋىز سۋ تارتىلعان. الايدا تىر­شى­لىك ءنارى بىردە بولسا, بىردە جوق. امالى تاۋسىلعان تۇرعىندار سۋدى ارىقتان ىشە­دى, كەيبىرى بوشكەسىن 5 مىڭ تەڭگە­دەن ساتىپ الادى. اۋىلداعى جا­رىق­تىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. ەسكى ترانسفورماتوردىڭ كۇشى جەت­پەي­دى.

بىلتىر جىلدى وبلىس باس­شى­­سىنا قىزمەتىنەن كەتۋ جونىن­دە ارىز بەرۋمەن باستاعان كەن­تاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋرەن ماحا­جانوۆ جەرگىلىكتى اقپارات قۇرال­­دا­رىندا ءجيى سىنالادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. جو­عا­­رىداعى ايتىلعان ماسەلە­لەر­­مەن قاتار كەنتاۋدىڭ تا­زا­لىعى دا سىن كوتەرمەيدى. سوڭعى جىلدارى لاس قالاعا اينالىپ بارا جاتقانىن, كۇل-قوقىس تاستايتىن كونتەينەرلەردى اكىمدىكتىڭ كوشەگە شىعارىپ تاس­تاعانىن وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءۋاليحان قاينازاروۆ بريفينگتە ءمالىم ەتتى. سول ءۇشىن كەن­تاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋرەن ما­حا­­جانوۆقا 100 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش كولەمىندە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعانى دا سول جيىندا ايتىلدى. «كوگىلدىر وتىننىڭ» جوقتىعىن ايتقان, ەلەكتر قۋاتى, اۋىز سۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن ارىز-شاعىمدار لەگى تولاستاعان ەمەس. قالا تۇرعىندارىنىڭ بىزگە جول­دا­عان شاعىمىندا ناقتى مىسالدار دا كەلتىرىلەدى. مىسالى, بىلتىر كوكتەمدە داۋىلدىڭ سال­دارىنان ەلەكتر باعانالارى قۇلا­دى. جىلۋ ورتالىعىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ بولماۋىنان جىلۋ بە­رۋ توق­تاتىلدى. سودان قۇبىرلار قا­تىپ, تۇرعىندار سۋىق باسپانالارىندا بىرنەشە كۇن جىلۋسىز وتىردى. ياعني قالا اكىمدىگى تو­تەن­شە جاعدايعا دايىن ەمەس بولىپ شىقتى. ءدال وسىنداي جاعداي قاراشادا تاعى قايتالانعان. ال پاي­دا­لا­نۋعا بەرىلگەن 600 پاتەرلىك 10 كوپ­قاباتتى ۇيدە جىلۋ جوق بولىپ شىقتى. اكىمدىك جاڭا تۇر­عىن ۇيلەرگە جىلۋدى گازبەن جۇ­مىس ىستەيتىن اۆتونومدى پەشتەر ارقىلى بەرۋدى جوسپارلاعان كورىنەدى. الايدا «كوگىلدىر وتىن» ىسكە قوسىلماعان. تۇرعىندار اكىم­دىك ءار پاتەر يەسىنە ەكى ەلەكتر جى­لىتقىش قۇرالىن تاراتىپ بەرۋدەن باسقا امال تاپپاعانىن ايتىپ, شاعىمدانعان بولاتىن. وسى­لايشا, كوممۋنالدىق ماسەلەگە قاتىستى ايقاي-شۋى ءجيى شىعاتىن كەنتاۋدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ۇس­تىنەن «اسا ءىرى كولەمدەگى بوتەننىڭ مۇل­كىن تالان-تاراجعا سالۋ» بابى­مەن قىل­­مىستىق ءىس قوزعالدى. وب­لىس­تىق سوت­تىڭ ءباسپاسوز قىز­مەتى حابارلاعانداي جانە اق­پارات قۇرالدارىندا جاريالاعان رەس­مي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ءبولىم باس­شىسىنىڭ قىلمىستىق ءىسى بويىنشا قازىناعا كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ كولەمى 58,8 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. وسى ارادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن باعىنىشتى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ ورنىنان ءتۇسۋ ينس­تيتۋتى ەنگىزىلگەنىن ەسكە سالا كەتەيىك. وسىعان وراي قابىلدانعان زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس, ءبىرىنشى باسشى ونىڭ تىكەلەي باعىنىشتى تۇلعاسىنا قا­تىس­تى سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى كۇشىنە ەنگەننەن سوڭ, كۇنتىزبەلىك 10 كۇن ىشىندە نەمەسە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىل­مىستىق ءىس توقتاتىلعاننان كەيىن وت­س­تاۆ­­­كاعا كەتۋگە مىندەتتى. مىسالى, اۋدان­ اكىمى ءوزىنىڭ ورىنباسارلارىنا, اپ­پا­­رات باسشىسىنا, جەتەكشىلىك ەتەتىن اۋداندىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىنە جاۋاپ بەرەدى. كەنتاۋ قالا­سى­نىڭ اكىمى داۋرەن ماحاجانوۆ جوعارىدا ايتىلعان زاڭسىزدىققا دەيىن دە قىزمەتىنەن بوساتۋ جونىندە وبلىس اكىمىنە ءبىر رەت ارىز جاز­عان بولاتىن. وعان كەنتاۋ قا­لا­سىنا قاراستى ەسكى يقان اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ اكىمى حاسان مۋس­ليموۆتىڭ پارا الدى دەگەن ايىپپەن سوتتالۋى نەگىز بولعان-دى.

حاسان مۋسليموۆ اۋىلداعى ءبىر تۇر­عىن­نىڭ جەرگە قاتىستى ماسەلەسىنە وڭ قورىتىندى بە­رۋ ءۇشىن 4 ملن 150 مىڭ تەڭگە پارا سۇراپ, ونىڭ 2 ملن تەڭگەسىن الۋ بارىسىندا ۇس­تال­دى. سوت ونى 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەستى. ۇكىم كۇشىنە ەنگەن سوڭ داۋرەن ماحاجانوۆ قىزمەتىنەن بوساۋعا ارىز بەرگەنىمەن, سوگىس جازاسىمەن قىزمەتىندە قالدىرىلعان ەدى. ياعني وبلىس باسشىسى وعان سەنىم ارتىپ, مۇمكىندىك بەردى.

وبلىس باسشىلىعىنىڭ سەنىمى اقتال­ماي وتىرعانىن قالا تۇر­عىن­دارىنىڭ الەۋ­­مەتتىك ماسە­لەلەردى ءجيى كوتەرىپ شا­­عىم­دا­ن­ۋى, ءتىپتى اكىمنىڭ ۇيىنە بارىپ تالاپ-تىلەكتەرىن بىلدىرۋگە تالپىنۋى اڭعارتادى. بۇل ورايدا كەنتاۋلىق تۇر­عىن­دار اراسىندا دا اكىمدى جەرگىلىكتى حالىق ءوزى ۇسىنىپ, ءوزى سايلاپ, سەنىمدى اق­تا­ماسا, وزدەرى ورنىنان بوساتاتىن زاڭدى مۇمكىندىك جاسالعانىن قا­لاي­تىندارىن ايتۋشىلار از ەمەس. «حالىق قالاسا, حان تۇ­يەسىن سويا­دى» دەگەنمەن, حالىقتىڭ تالابىن ەسكەرىپ, اكىمنىڭ ازىرگە ورنىن بوساتا قويار نيەتى بايقالمايدى.