ۇمبەتالى اقىندى ون ءۇش جاسىمدا تۇڭعىش رەت ۇلكەنسازدا وتكەن اقىندار ايتىسىندا كوردىم. جۇك ماشينانىڭ قورابىن اشىپ تاستاپ, ۇستىنە كىلەم توسەپ, سوندا جامبىل اۋدانىنىڭ اقىندارىن وتىرعىزىپ, ايتىس وتكىزدى.
قاقپاتاستىڭ استىندا جايلاۋدا وتىرعان قويشى اكەم مەنى ارەڭ جىبەردى. شەشەم ەرتوقىمعا جاڭا اتكورپە سالىپ, ۇستىمە بار جاڭاسىن كيگىزىپ, قۋانا-قۋانا شىعارىپ سالدى.
ول كەزدە ماشينا قات, ەلدىڭ ءبارى اتپەن كەلگەن. كولىكتەرىن ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇيىسقانىنا بايلاپ, قاڭتارىپ قويعان جۇرت اۆتودۇكەن ارالاپ ءجۇر. ءبىرلى-جارىم وگىز, تانا مىنگەندەر دە بار.
بالا كوڭىل الىپ ۇشىپ ايتىسقا ىنتىقپىن, اقىنداردى كورگىم كەلەدى. ولەڭ شىعارعاندار – اسپانداعى پەرىشتەدەي, ۇلكەن-ۇلكە-ە-ەن عۇلاما سىندى دەپ ويلايمىن. شىنىندا دا تاڭدايىنا ولەڭ-جىردى, ماڭدايىنا اقىندىقتى ءبىر اللا عانا بەرەدى-اۋ.
– بۇگىنگى ايتىستى – قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, جامبىلدىڭ سۇيىكتى شاكىرتى ۇمبەتالى كارىباەۆ اشادى, – دەگەندە بۇكىل ەل دۇركىرەپ قول شاپالاقتادى. قاق توردە وتىرعان ەڭكىش تارتقان تارامىستاي ارىق قاريا ورنىنان سەرپىلە تۇرەگەلىپ, بەرىرەك كەلىپ, مالداسىن قۇرىپ وتىرىپ, قولىنداعى كىشكەنە عانا قارا دومبىراسىن بەزىلدەتە جونەلدى.
كەنەت دومبىرا تارتىسىن توقتاتا قويىپ, وڭ قولىن جوعارى كوتەرە:
– ا-ا-اۋ, جاماعات!- دەپ ايقاي سالدى. داۋىسى ءسال قارلىعىڭقى شىقتى.
– اۋ, اسقار بەلىم – جاماعات!
ەل-جۇرتىم تۇر قاۋمالاپ.
جىردان نوسەر توگەيىن
جاكەڭنەن قالعان امانات.
تاتەمنەن سارقىت امانات.
كەلتىرمەيىن وعان جامانات.
اقىندار كەلدى القالاپ
دومبىراسىن ارقالاپ,
كۇندە مۇنداي بولماس-اۋ
قوشەمەت پەن سالتانات!
توگىلىپ ءبىر كەتتى دەرسىڭ, ءوزى ءبىر ورىندا وتىرا المايدى, ارى-بەرى تەڭسەلىپ, ويناپ, داۋسى مىڭ تۇرلەنە اشىلىپ, جايلاۋ ءتورىن كەرنەپ كەتتى. كىشكەنتاي عانا قارا شاناق دومبىرا دا بايىز تاپپاي بىردە اقىننىڭ وڭ جاعى, بىردە سول جاعى, بىردە توبەسىنە شىعىپ, قىرعىز قاعىسقا ۇقساپ, بەبەۋ قاعادى.
دۋماندا دومبىرانى قولعا الايىن,
تەز ويلاپ, وي ءورىسىن تولعانايىن.
كىربەڭدەپ, كىبىرتىكتەپ وتىرماستان,
نەسىنە, سويلەي بەرمەي, قورعانايىن.
ايتىستى وتىرام با باستاي بەرمەي,
كوسىلتىپ كومەكەيدەن تاستاي بەرمەي.
بارىندا ورالىمنىڭ ورالتايىن,
ولەڭدى نوسەرلەتە سوققان جەلدەي.
بىردەي مە بۇگىنگى مەن ەرتەڭگى ءومىر,
گۇلدەندى بايتاق دالا ولكەلى ءوڭىر.
ەمەس قوي بىلگەن جانعا ولەڭ قيىن,
دەنساۋلىق, شاتتىقپەنەن تۇرسا كوڭىل.
ۇمبەتالى اقىن اعىلدى-اۋ ءبىر, توگىلدى-اۋ ءبىر. مەن ءبارىن ۇعىپ السام, كورىپ السام دەپ ەنتەلەي تۇسەمىن, ىنتىعا تۇسەمىن. اقىن جاسارىپ كەتكەندەي, باعاناعى بۇكشيگەن جان ەمەس, جارقىراعان سۇڭقار جىگىتتەي سەكسەن شيراتىلعان, توقسان تارقاتىلعان جىرىن توكتى-اۋ ءبىر. شىرقالعان جىردى ءنوپىر جۇرت قىبىر ەتپەي تىڭدادى, ءتىپتى تەبىسىپ, شۇرقىراي كىسىنەسىپ جاتقان اتتار دا تىپىر ەتپەي قالعانداي ما قالاي؟
ۇمبەتالىدەن كەيىن ساحناعا شىققان ونەر سايىسىندا ەل اۋزىندا اڭىزداي بولىپ كەتكەن جاعداي نادەجدا لۋشنيكوۆا مەن جانىبەك كاربوزيننىڭ ادەمى جاراسقان ازىلدەرى بولدى. ونى ەل جاتتاپ, اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, جۇرت كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى.
ايتىس ءوتىپ جاتقان شاقتا كەنەت قىرعىز جاقتاعى تاۋ باسىنان توقىمداي قارا بۇلت لەزدە كوتەرىلىپ, انە-مىنە دەگەنشە ۇستىمىزگە ءتونىپ كەلىپ, قارا نوسەر توكتى دە كەتتى. ونەر سايىسى توقتاپ, ات باۋىرىنا, ماشينا استىنا تىعىلا ۇرپيىسكەن جۇرت نە ىستەرىن بىلمەي قاتتى ساستى. انە-مىنە دەگەنشە دۇركىرەپ, سارقىراعان نوسەر وتە شىقتى دا, كەمپىرقوساق ويناپ, كۇن شايداي اشىلىپ جۇرە بەردى.
ايتىس قايتا باستالدى. سوڭىن حالىق اقىنى ەسداۋلەت قاندەكوۆ قورىتىندىلادى. ايتىستا ماعان ەرەكشە تاعى ءبىر اسەر ەتكەنى – بايمۇقا نۇرسۇلتانوۆ دەگەننىڭ اقپا اقىندىق تالانتى ەدى. كەيىن ول ايتىستى قويىپ كەتىپتى.
ۇيگە كەلىپ كورگەن-بىلگەنىمدى مايىن تامىزىپ, جىر عىپ ايتىپ بەرگەنىمدە اكەم:
– ول ۇمبەتالى اقىن سەنىڭ جاقىن اتاڭ بولادى. ءبارىمىز ايتەكتەن تارايمىز, – دەگەنى ەسىمدە.
* * *
اۋداندىق گازەتتە ىستەپ جۇرگەنىمدە رەداكتور ابىلعازى توعىزباەۆ دەگەن اعامىز بىردە:
– سەن كيروۆ سوۆحوزىنا بارىپ, جۇگەرىشىلەر زۆەنوسىنىڭ سۇرلەم سالۋ جونىندەگى ءىسى جايلى رەپورتاج جازىپ قايت, – دەپ تاپسىرما بەردى.
سارشا تامىز, كوبەلەك قاناتى كۇيگەن ىستىق كۇننىڭ ءبىرى ەدى. زۆەنو جەتەكشىسى جايلى دەرەكتەردى جازىپ العان سوڭ كيروۆ اۋىلىڭداعى سۋىرىپ سالما, جەز تاڭداي اقىن, ارعى-بەرگىنى كوپ بىلەتىن شەجىرەشى كوكىرەگى داڭعىل جان ءاسىمحان قوسباساروۆ اعاعا باردىم.
ول كىسى ەسىك الدىنداعى كولەڭكەدە شاي ءىشىپ وتىر ەكەن. قوناقجايلىقپەن قابىلداپ, ارعى-بەرگىنى, اتا تەگىمدى سۇرادى. ءبىر مەزەتتە باسىن قالت كوتەرىپ:
– وندا سەن ەكەۋىمىز ۇمبەتالىنىڭ ۇيىنە بارىپ, قارا شاڭىراعىنا قۇران وقىتىپ قايتايىق. وي, ۇمبەكەڭ – ءتۇپسىز مۇحيت قوي. جامبىل اتامنان كەيىنگى ءىرى اقىن سول كىسى. مەن ۇمبەتالىگە شاكىرت بولعانىمدى ماقتان ەتەمىن. ءجۇر قانە, – دەدى. ەكەۋمىز اۋىل ورتاسىنداعى اقىن ۇيىنە كەلدىك. كەمپىرى ەسىك الدىنا سۋ سەۋىپ, سىپىرىپ ءجۇر ەكەن. ماعان كوزىن كولەگەيلەپ قاراپ, تانىماعان ءتۇر كورسەتتى.
– بۇل بالا اۋداندىق گازەتتىڭ كوررەسپوندەنتى. ۇمبەكەڭنىڭ جاقىنى, – دەدى جولباسشىم. كەمپىر ۇشەۋمىز داستارقان باسىنا وتىردىق. اسەكەڭ قۇران وقىدى.
– ۇمبەكەڭ اتا-باباسىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – مايبۇلاق, جايلاۋى – كىشىساز. ويحوي, ولەڭمەن قارا ءسوزدى تەرىس اعىزاتىن, ايتقان سايىن پەرىلەنىپ, ىرىلەنەتىن بۋىرقانعان داريا تاسقىن جىردى تاڭنان-تاڭعا ايتاتىن مۇنداي سۇراپىل اقىندى كورگەم دوق. ءسۇيىنبايدىڭ, جامبىلدىڭ, ارعى-بەرگى وتكەن اقىنداردىڭ ايتىستارى مەن جىرلارىن جاتقا سوعاتىن, – دەدى قۇراننان كەيىن ءاسىمحان اعا قۇشىرلانا سويلەپ.
– ءيا, ول كىسى ارابشا, لاتىنشا جاقسى حات تانيتىن. كوپتەگەن جازعاندارىن عىلىم اكادەمياسىنا وتكىزىپ جۇرەتىن. نىسانبەك تورەقۇلوۆ, ساعىنعالي سەيىتوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ جانە باسقا دا اقىن, عالىمدار تالاي كەلىپ, قونا جاتىپ جازىپ الىپ ءجۇردى. ال قاليجان بەكحوجين دەگەن كىسى ارنايى تاپسىرمامەن كەلىپ, ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى اي جاتىپ, ۇمبەكەڭنىڭ بارلىق بىلەتىن جىرلارىن جازىپ الىپ كەتىپ, تاپسىردىم دەگەن ەدى, – دەپ اقىن كەمپىرى دە ءبىراز ءجايتتى ەسىنە الدى.
– سوعىس كەزىندە جامبىل اتام دا وسى ۇيگە كەلىپ, قونىپ كەتتى ەمەس پە! ءسابيت مۇقانوۆ بالا-شاعاسىمەن ءجيى قوناق بولىپ تۇرمادى ما؟! – دەپ ءاسىمحان توردە ءىلۋلى تۇرعان ۇمبەتالىنىڭ دومبىراسىن بارىپ الىپ, تىڭقىلداتىپ تارتا باستادى.
– جارىقتىق ۇمبەكەڭنىڭ وسى قالاقتاي قارا دومبىراسىن بەزەپ, تارتقاندا مىنا شاناقتان شىققان ءۇنى التى قىردىڭ استىنان ەستىلەتىن. قايران ۇمبەكەڭ!.. جىردىڭ قارا داۋىلى ەدى عوي, ولەڭ-جىرىن توككەندە ءبىر ورىندا وتىرا الماي ەكى يىعى بۇلتىلداپ, ەسىكتەن تورگە, توردەن ەسىككە مالداسىن قۇرعان كۇيى جورعالاپ اپ ءجونەلەتىن. مىنا ءماريا جەڭەشەم ەكەۋى جيىندا ايتىسىپ قالىپ, جەڭسەڭ الىپ كەتەسىڭ دەگەن عوي ولەڭمەن. اسىل ءسوزدىڭ قىرعيى عوي ۇمبەكەڭ, مىنا جەڭەشەمدى تاس-تالقان ايتىستا جەڭىپ, اۋىلعا الىپ كەلمەدى مە؟ بۇل سوعىستىڭ الدىندا, ۇمىتپاسام 1939 جىلى. ءماريا جەڭەشەم – قىرعىزدىڭ ۇلبىرەگەن ۇكىدەي وقىعان قىزى, ءماسكەۋدە بولعان, شاشى قانداي, ەكى بۇرىمى توبىعىنا ءسۇزىلىپ تۇسەدى. ۇمبەكەڭنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, قۇلاشىن كەڭگە جايۋىنا وسى جەڭەشەمنىڭ كوپ-كوپ كومەگى ءتيدى.
– و, نەسى-اي! اقىن – اللانىڭ سۇيگەن ارداقتى جاراتىلىسى. اعالارىڭ ماعان بۇيىرىپ تۇر ەكەن دە. جاندوسوۆ ورازبەن بىرگە ۇستالىپ, 37-ءشى جىلى ەكى اي تۇرمەدە قامالىپ شىققان سوڭ, دومبىراسىن ۇستاماي, ولەڭ ايتۋدى ءبىرجولا قويىپ كەتە جازدادى عوي. جەكە ۇيدە وتىرىپ اپ, ەسىكتىڭ كۇرشەگىن ءىلىپ, زارلانىپ, تەرلەپ-تەرشىپ ولەڭدەردى سوعاتىن-اي!.. ەندى مۇحيتىم امان بولسىن!– دەگەندە كەمپىردىڭ كوزىنە شىق ءۇيىرىلدى, داۋسى بۇزىلىپ بارىپ قالدى. ءاسىمحان اقىننىڭ ايتقانىنداي كەزىندەگى تولىقسىپ تۋعان تولعان ايداي جارقىراپ, قارا شاشى تىرسەگىنە وراتىلعان سۇلۋ پەرىشتە – ۇمبەتالى اتامنىڭ جارى – مىنە, بۇكشيگەن ءبىر ۋىس كەمپىر ورامالىنىڭ شەتىمەن كوزىن سۇرتكىشتەي بەرەدى.
كەتەرىمدە اقىن كەمپىرى ماعان ەكى قۇرت بەردى. ونى قانشا قاتتى بولسا دا قاجاپ, تىستەلەپ ءوزىم جەپ تاۋىستىم.
* * *
سول جىلى قىس ەرتە ءتۇسىپ قالدى. 7 قاراشا مەيرامىنان كەيىن شۇمەكتەپ جاۋعان جاۋىن ەكىنشى كۇنگە قىرباق قارعا اينالدى. قار تۇسىسىمەن ءزارلى سۋىق بۋىپ, القام-سالقام جۇرتتى قۋىرىپ, ەسىن الدى.
بۇرسەڭدەپ, بالون پلاششىم دەنەمدى قارىپ, جازدىق ءتۋفليىمنىڭ تابانىنان سۋىق ءوتىپ جۇمىسقا كەلسەم, ەسىك الدىندا تۇرعان مولوكوۆوزدىڭ شوفەرى:
– ناعاشىبەك دەگەن سەنبىسىڭ؟ – دەپ مەنىڭ ءتۇر-پوشىمىما جاقتىرماي, قاراپ تۇردى دا: – ساعان ۇمبەكەڭنىڭ كەمپىرى سروچنو كەلسىن دەپ جاتىر, – دەدى. – ۇقتىڭ با؟
– ءيا, ءيا....
– كەمپىر اۋىرىپ قاپتى. داۆاي بار.
...ۇمبەتالى اقىننىڭ اۋلاسىنىڭ قارى كۇرەلمەپتى, ءىز تۇسپەگەن كۇيى اپپاق بولىپ, جارقىراپ جاتىر. ءبىر جاماناتتىڭ بارىن ءبىلىپ, جانىم تۇرشىكتى. ەسىكتى اشىپ, ۇيگە كىرسەم, ولىمسىرەپ جانعان پەش الدىندا بۇكشيگەن كەمپىر كۇرك-كۇرك جوتەلىپ وتىر.
– ءاي, بالام, كەلدىڭ بە؟ كەلەرىڭدى بىلگەم, – دەپ قولىمنان ءسۇيدى. قارت كىسى دەمىگىپ, كوزىنە جاس الدى.
– كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى, ءبىر كۇن اۋرۋ, ءبىر كۇن ساۋ. ۇمبەتالىنىڭ جازعان-سىزعاندارى مىنا ساندىقتىڭ تۇبىندە جاتۋشى ەدى. مەن ولاي-بۇلاي كوز جۇمىپ كەتسەم بوسقا ءراسۋا بولار. كوزىڭ اشىق بالاسىڭ عوي, وسىنى ساعان امانىمدا تاپسىرايىن دەپ وتىرمىن, ۋھ! – دەپ ورنىنان ارەڭ تۇرىپ, تۇپكى بولمەدەگى ساندىققا قاراي ءجۇردى.
كونە ساندىق – ماعان ەرتەگىلەردەگى ىشىندە قازىنا ءىنجۋ-مارجان تولى قويما سەكىلدى كورىنىپ كەتتى. كەمپىر شاشىنىڭ ۇشىنا ءورىلىپ, جىپكە بايلانعان كىلتپەن ساندىقتىڭ قۇلپىن اشتى. ىشىنەن اق جايماعا ورالعان بۋدانى الىپ, وراۋىن جازدى.
– وسىلار, قاراعىم.
كەمپىر جىلادى. مەنىڭ دە كوزىمنەن جاس توگىلدى.
– ساعان امانات, قاراعىم!.. – دەدى. سودان كوپ كەشىكپەي كەيۋانا قايتىس بولدى. ارۋاعىڭنان اينالايىن ۇمبەتالى اتا مۇراسىن قۇشاقتاپ, سىرىڭكە قوراپ اۆتوبۋسپەن ۇزىناعاشقا قايتقانىم ەسىمدە.
اۋداندىق گازەت رەداكتسياسىندا جۇمىس ىستەپ وتىرعانمىن.
– ناعاشىبەك دەگەن قايسىسىڭ؟ – دەگەن داۋىستان سەلك ەتە قالدىم. قارسى الدىمدا ءمۇسىنىن قولادان سوققانداي ادەمى كەلگەن ەر اعاسى تۇر.
– مەن, – دەدىم.
– جاقسى. قانە, تانىسايىق. ۇمبەتالى كارىباەۆ اتاڭنىڭ كۇيەۋ بالاسى سەيىلباي مۇسابەكوۆ دەگەن جەزدەڭمىن. كازپي-دە دەكانمىن. اقىن باباڭ تۋرالى ەڭبەكتەنۋىمىز كەرەك, باۋىرىم.
وسىلاي دەگەن ول كىسى سول كۇنى مەنى قولدى-اياققا تۇرعىزبادى. ۇزىناعاشتان الماتىداعى گوركي پاركىنىڭ جانىنداعى ۇيىنە اكەلىپ, دامەگۇل اپكەممەن تانىستىردى. ءوزىنىڭ جەكە كابينەتىن ماعان بوساتىپ بەردى. وزدەرى تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى جۇمىسقا كەتەدى. توڭازىتقىشى سىقاسقان نەشە ءتۇرلى تاماققا تولى, ديۆانعا جاتىپ مىزعىپ الامىن دا, ۇستەلگە وتىرامىن. سەيىلباي اعا جيناعان, وزىمدەگى بار دۇنيەنى قاراپ, رەتتەپ تاستاۋعا ءبىر اپتا كەتتى.
– ەندى سەنى ارحيۆكە كىرگىزەمىن, – دەپ ول كىسى عىلىم اكادەمياسىنا ەرتىپ اكەلدى.
سول جەردە ۇمبەتالى جايلى بار پاپكىنى اقتارىپ, ءتورت-بەس كۇن وتىردىم. جەزدەم پىسىق, مەنىڭ دايىنداعان ولەڭدەرىمدى تەز ارادا ماشينكاعا باستىرىپ اكەلەدى. ارابشا, لاتىنشا جازىلعانى بولسا اۋدارتادى. نە كەرەك, جيىرما كۇننىڭ ىشىندە كىتاپ دايىن بولدى. وعان العىسوزدى جازۋعا عالىم سەرىك قيراباەۆ كەلىسىم بەردى.
ول كەزدە كىتاپ شىعارۋ ماشاقات, قيىن. سەيىلباي اعامىزدىڭ ىسكەرلىگى, بەدەلى ارقاسىندا بۇل جيناق 1982 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «ارداقتى ەلىم» دەگەن اتپەن جارىققا شىقتى.
مۋزەيگە العاش باسشى بولىپ بەكىتىلگەن نادەجدا لۋشنيكوۆانىڭ دا كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەرىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. مۋزەيدىڭ ءىشىن ۇكىمەت دايىنداپ بەرگەنىمەن, دالاسى بوس الاڭقاي ەدى. وسى توڭىرەكتى جايقالتىپ نەشە ءتۇرلى گۇل, ءتۇرلى اسەم اعاشتار, باقتار وسىرتكەن, ماپەلەپ كۇتىپ-ۇستاعان وسى نادەجدا اقىن.
اقىن تۋعان, بۇكىل عۇمىرىن وتكىزىپ, تاماشا جىرلارىن بەرگەن ەلدى مەكەن كيروۆ اۋىلى ەدى. 1999 جىلى قىركۇيەكتە وعان ۇمبەتالى ەسىمى بەرىلدى. وسى جەردەگى ورتا مەكتەپ تە ۇمبەتالى ەسىمىمەن اتالادى.
***
ەندى ۇمبەتالى عۇمىرىنا ساياحات جاساپ كورەيىك. ول كىسى 1889 جىلى ەل جايلاۋعا كوشىپ جاتقان شاقتا دۇنيەگە كەلىپتى. سەگىز بالانىڭ ىشىندە مۇقتاجدىق زارىن كوپ كورىپ وسكەن ۇمبەتالى ەرتە ەسەيەدى. تابانىنا شوڭگە كىرىپ, ماڭدايى كۇنگە قاقتالىپ, قارشادايىنان جالشىلىقتا بولىپ, قوزى باعىپ, جىلقى كۇزەتكەن. اكەسى كارىباي مومىن عانا شارۋا ادامى ەكەن دە, شەشەسى بوپەجان توي-تومالاقتا ولەڭ قۇراستىرىپ جىبەرەتىن ءانشى كەلىنشەك اتانىپتى.
ۇمبەتالى 12 جاسىندا اۋىل مولداسىنان قارا ءبىلىپ, حات تانيتىن حالگە جەتەدى. ءوزى قولدان دومبىرا جاساپ, توي-دۋماندا اقىنمىن دەپ سۋىرىلىپ ولەڭ ايتا باستايدى. اكەسى بۇعان قاتتى نامىستانىپ, قارسىلىق ءبىلدىرىپ, العاشقى جاساعان دومبىراسىن ەكى بۇكتەپ, شارت سىندىرىپ, وتقا جاعىپ جىبەرەدى. قايسار, كەۋدەسىن ونەرگە دەگەن وكتەم قۇلشىنىس بۋعان جەتكىنشەك قايتا دومبىرا جاسايدى. اۋىلدىڭ توي-تومالاعى ونسىز وتپەيدى, جيىن-ساۋىقتىڭ گ ۇلى بولادى. اتاعى كەڭگە تارالىپ, ۇمبەت اقىن اتانادى, جانىنا قىز-بوزبالا جيىلىپ, ساۋىق قۇرىپ, نوكەر ەرتىپ جەتىسۋ ولكەسىن ارالايدى. ونى ۇلكەنساز, بوتاساز, ۇشقوڭىر, مايتوبە, سۋىقتوبە, قوردايداعى بۇكىل ەل-جۇرت كەزەك-كەزەك توي, اسقا شاقىرىپ ايتىسقا تۇسىرەدى.
ۇمبەتالى 1913 جىلى رومانوۆتار تۇقىمىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 300 جىل بولعان وقيعاعا قاتىستى ۆەرنىيدا وتكەن كورمەگە – «وستەپكەگە» كاتىسادى. مۇنداعى وقيعا تۋرالى, جامبىلدىڭ قايسارلىعى ءۇشىن پاتشا اكىمدەرىنىڭ تۇرمەگە جاپقانى جونىندە «ءوز ومىرىمنەن» اتتى تولعاۋىندا كەڭىنەن ايتادى. 1914 جىلدىڭ سارشا تامىزىندا اقىن كورشى كىرعىز ەلىن ارالاۋعا شىعادى. مايدانتال, قۋاقى اسۋلارىنان اسىپ, قوشقارعا دەيىن بارادى. ءوزىنىڭ ونەرىمەن كوزگە تۇسكەن ونەرپاز قازاق جىگىتىن قىرعىز حالقى قاتتى قادىرلەپ بىرىنەن سوڭ ءبىرى شاقىرىپ ءتورت اي بويى جىبەرمەي جىرىن تىڭدايدى, ايتىسقا تۇسىرەدى. وسىدان كەيىن اقىن قارقارا, تەكەس, شۋ, مەركى, نارىنقول, اسى سياقتى الىس جەرلەرگە دە ات ءىزىن سالىپ, ولەڭ-جىرىمەن تىڭداۋشىسىنىڭ مەيىرىن قاندىرادى, تالاي-تالاي اقىن-جىرشى, كۇيشىلەرمەن ديدارلاسادى.
1916 جىلى ول «حالىقتىڭ ىزا-اشۋى» دەگەن ولەڭ شىعارادى. ءسويتىپ, پاتشانىڭ قازاقتان سولدات الۋ جونىندەگى جارلىعىن قاتتى سىنايدى, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلارمەن بىرگە بولادى. جەتىسۋ وڭىرىندەگى اسا ۇلكەن كوتەرىلىستى باسقارۋشى بەكبولات اشەكە ۇلىن جاقسى تانيدى, سونىڭ ساربازى, جىرشىسى بولادى. كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ جاڭا ۇيىسقان ارتەلگە كىرىپ, زامانداستارىنىڭ ءومىرىن شاتتانا ماداقتادى. 1936, 1951, 1962 جىلدارى ولەڭدەرى جەكە جيناق بولىپ باسىلىپ شىقتى. سونداي-اق, «حالىق اقىندارى» (1953), «اقىندار جىرى» (1963), «پەرنەدەگى تەرمەلەر» (1965) سياقتى كىتاپتاردا ولەڭدەرى بەرىلگەن. اقىن 1969 جىلى 29 قاراشادا ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – ۇزىناعاش ىرگەسىندەگى كيروۆ اۋىلىندا قايتىس بولدى.
ۇمبەتالى جامبىلدى 12 جاسىندا كورەدى دە اقىندىعىنا قاتتى ءتانتى بولادى. 18 جاسىندا مايتوبەگە ۇلى جىراۋدى ادەيى ىزدەپ بارىپ تۇرىپ:
جاسىڭنان اقىن جامبىل اتانعانىڭ,
اتاقتى ءسۇيىنبايدان باتا العانىڭ.
شاكىرتى ءسۇيىنبايدىڭ بولعاننان سوڭ,
ۇيىڭدە تىنىش قانا جاتا المادىڭ.
ادەيى ات ارىلتىپ ءىنىڭ جەتتى!
قولىڭدى جاي, كەلەدى باتا الماعىم, – دەگەندە:
– قارا تىلگە ۇستا ەكەنسىڭ, قاراعىم, – دەپ جاكەڭ توپ ادامنىڭ كوزىنشە قولىن جايىپ, اق باتاسىن بەرگەن ەكەن. ونەرگە وسىلاي جولداما العان, تۇساۋىن كەسكەن ۇمبەتالىگە جاكەڭ كوپ كومەك كورسەتىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇستازدىق ەتكەن.
بىردە القالى جيىنعا كەلىپ, بار اقىندى جەڭىپ وتىرعان ۇمبەتالىنى جامبىل ايتىسقا شاقىرادى.
– ءسىز مەنىڭ باتا العان ۇستازىمسىز. مەن وزىڭىزبەن ەشقاشان ايتىسپايمىن, – دەپ باس جۇلدەنى ءوز قولىمەن جاكەڭە اپارىپ تاپسىرىپتى.
ۇمبەتالى جاكەڭنىڭ ەڭ سۇيىكتى شاكىرتى, ءارى ءىزباسارى. ماسكەۋدەن وردەن الىپ قايتقاندا:
اسسالاۋماعالەيكۋم!
ارداقتى جامبىل شالىمىز.
شاكىرتىڭ كەلدى الدىڭا
سالەمىن قابىل الىڭىز, – دەپ شىرقاعان ۇمبەكەڭ جىر الىبىنىڭ ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن جانىندا بىرگە بولعان جان. جىراۋدى جەرلەردە مۇحتار, ءسابيت جانە باسقالار: «جاكەڭ اقىننىڭ ءپىرى ەدى, قۇدىرەت ەدى. جىرشىلاردىڭ ىشىندە ءدۇلد ۇلى ەدى. ەندى كىم ونى جوقتاپ ايتادى؟ جوقتايتىن ادامنىڭ جىرى دا جاكەڭ اتىنا لايىق, سوعان بارابار بولسىن», – دەگەندە ۇمبەتالى ورنىنان قارعىپ تۇرىپ, بەيىتتىڭ باسىندا ەرتەدەن تۇسكە دەيىن زارلانىپ جىرىمەن جوقتاپ, بۇكىل ەلدى ەگىلدىرىپ, كوزدەرىنەن مولتىلدەگەن جاس توگىلدىرىپ, ۇلى اقىنعا باعىشتاپ, جوقتاۋ قوش-قوش ايتقان ەكەن.
* * *
سانكت-پەتەربۋرگتان ارنايى كەلگەن زەرتتەۋشى ەتنوگراف س.ە.دميتريەۆ 1912 جىلى بىلاي دەپ جازىپتى: «پىشپەك ۋەزىندە وتكىزىلگەن شابدەن جانتاەۆتىڭ اسىنا 40 مىڭ كىسى شاقىرىلىپ, 2000 اق ءۇي تىگىلدى. اسقا نەبىر تالانتتى اقىندار كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە اتاقتىلارى جامبىل, قالمىرزا, توقتاعۇل, ومىرزاق, كەنجەقارا ەدى. اتتەڭ ولاردىڭ سونداعى ايتقاندارى ەش جەردە جازىلىپ الىنبادى. تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن تاسقىنداي ساپىرىپ, دامىلسىز جىرلاعان اقىن-جىرشىلاردىڭ تابيعاتىنا, بولمىسىنا قايران كالاسىز». (يزۆەستيا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا توم ءحى. 1912 گ.)
وسى ۇلى دۇرمەككە جامبىلدىڭ جانىنا ەرىپ ۇمبەتالى دە بارادى. نەگىزىندە كەنەن مەن ۇمبەتالىنىڭ ناعىز اقىن بولىپ قالىپتاسۋى وسى جيىننان باستالعان.
1925 جىلى تاشكەنت كالاسىندا, قازاقستان مەملەكەت باسپاسىنىڭ كۇنشىعىس بولىمشەسى اراب ارپىمەن تاربيە, ءبىلىم, ادەبيەت جايىنداعى ماقالالاردان «تەرمە» دەگەن جيناق باستىرىپ شىعارادى. وندا قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىن جيناۋدا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن تالانتتى قالام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى شامعالي سارىباەۆتىڭ «حالىق ادەبيەتى, ونى جيناۋ جولدارى» دەگەن كولەمدى ماقالاسى جاريالانعان. وسى ەڭبەكتە مىنانداي قىزىقتى دەرەك بار: 1922 جىلى 9 ماۋسىمدا جەتىسۋداعى جاڭادان قۇرىلعان ۋەزدىك كەدەي-باتىراقتار توبىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتىدان 60 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ۇزىناعاش دەگەن جەردە كورنەكتى اقىندار ايتىسى وتكىزىلگەن. وعان جامبىل, كەنەن, ۇمبەتالى سياقتى سول كەزدىڭ وزىندە اتى ەرتە ءمالىم بولعان اتاقتى اقىندار قاتىسقان. شامعالي سارىباەۆ بىلاي دەپ جازادى: «كارىباي ۇلى ۇمبەتالى – تۋعان جىلى جىلان, ەسكىشە وقىعان, داۋىسى ورتا, تۇراتىن جەرى ۇزىن قارعالى بولىسى 1-اۋىل. جاتقا بىلەتىن ولەڭدەرى: كارل ماركستىڭ ءومىرى جونىندەگى داستان, قىزىر دەگەن جەتىم بالا تۋرالى, قارشىعا مەن كەكىلىكتىڭ دوستىعى, تازىنىڭ تۇلكىنى قۋعانى, مۇحاممەد قاناپيا جونىندە, قاناعاتسىزدىق جانە ءوزىنىڭ كەدەيلىك ءومىرى جايىندا ايتقانى».
***
ۇمبەتالى ولەڭدەرى سان قىرلى. ول – ليريك, فيلوسوف, ساتيريك. اقىننىڭ مول مۇراسى جونىندە جەكە-جەكە, ناقتى مىسالدارمەن كەڭەيتىپ اڭگىمەلەۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسى. ماسەلەن «بەتاشار» دەگەن ولەڭىن الىپ قارايىقشى. وسى ءبىر عانا شىعارمادا بۇكىل اۋىلداستارىنىڭ اينىماس پورترەتتەرى, مىنەز-ق ۇلىقتارى, ءىس-ارەكەتتەرى قالاي عاجايىپ بەرىلگەن دەسەڭىزشى؟!
ۇمبەتالى – ءىرى ايتىس اقىنى. ول ءوزى تۇستاس ءسوز شەبەرلەرىنىڭ بارىمەن: كەنەن, ءسايادىل, قالقا, ەسداۋلەت, قايىپ, ومىرزاق, بارماق, وتەپ, ابدىعالي, جارتىباي, ارعىنباي سياقتى اقىندارمەن ايتىسقا تۇسكەن. اسىرەسە, ونىڭ نۇريلامەن ايتىسى قازاق ايتىستارىنىڭ ىشىندەگى اسقار شىڭدارىنىڭ ءبىرى. اقىننىڭ قىرعىز اراسىنداعى ونەر سايىسى, اۋىزەكى شەشەندىك سوزدەرى, ءازىلى ءوز الدىنا جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ۇمبەتالى كارىباەۆتىڭ ولەڭ-جىرلارى قىتاي ەلىندە كوپ جاريالانعان. 1916 جىلعى ۇركىنشىلىكتە وردەگى الباندار قىتايعا اۋا كوشكەندە وراز جاندوسوۆ قاسىنا ۇمبەتالى اقىندى ەرتىپ الىپ, ارعى بەتتەگى قازاقتاردى اتاقونىسىنا قايتا الىپ كەلۋگە ۇگىتتەپ, ەلگە قايتۋىنا كومەكتەسكەن.
***
«ولەڭگە جامبىل جۇيرىك, انگە – كەنەن, سۋ جورعا ۇمبەتالى قارا دونەن», – دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆ باعا بەرگەن جىر تۇلپارى ۇمبەتالى كارىباەۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 125 جىل تولادى. تۋعان ەل-جۇرتى ابىر-سابىر, وسى ۇلكەن مەرەيتويعا جان-جاقتى دايىندىق جاساۋدا. اقىن مۇراسىن زەرتتەۋ, ەكشەلەۋ, بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان زەردەلەۋ – ۋاقىت تالابى. اسقار تاۋلار الىستان ايبىندانىپ كورىنەدى. ۇمبەتالى اتامنىڭ جىرلارىن قايتا ءبىر ءسۇزىپ وقىعانىمدا عاجاپ تەڭەۋ, نەبىر وي مارجاندارىنا كەنەلدىم, عالامات اسەرگە بولەندىم. ءسۇيىنباي, جامبىل, ۇمبەتالى سىندى ءبىرتۋار اقىندار ەلىندە تۋعانىما, سول اتالارىم عاجايىپ-جىرلارىن شىعارعان ولكەدە ءومىر ءسۇرىپ, سولار باسقان توپىراقتى باسىپ جۇرگەنىمە مىڭ دا ءبىر تاۋبە ەتەمىن!
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى,
جازۋشى.
الماتى.