ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار تاراز شاھارىندا كونەنىڭ كوزى سانالاتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەر جەتەرلىك. ءاربىر نىساننىڭ وزىنە ءتان تەرەڭ مازمۇنى مەن ماعىناسى بار. وبلىس ورتالىعىنداعى قاراحان, تەكتۇرماس, داۋىتبەك سياقتى كەسەنەلەر مەن ەرتە يسلام داۋىرىندەگى جەراستى مەشىتى سىندى جادىگەرلەر دە كونە زامانداردان جەتكەن قۇندى مۇرالاردىڭ ءبىرى. مۇنىڭ بارلىعى دا تاريحي شاھاردىڭ شەجىرەسىن جاساپ, مازمۇنىن ارتتىرىپ تۇرعان دۇنيەلەر.
سونداي-اق تاراز قالاسىنداعى حاسان بەكتۇرعانوۆ, الەكساندر پۋشكين, اسانباي اسقاروۆ كوشەلەرىنىڭ بويىنداعى عيماراتتاردى دا تاريحتان تامىر تارتىپ, وتكەن شاقتان سىر شەرتىپ تۇرعان باعا جەتپەس جادىگەرلەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. سالىنعانىنا الدى ءبىر عاسىردان اسقان نىساندار كونە شاھاردىڭ سول كەزدەگى ساۋلەتتىك كەلبەتىن ايشىقتاپ, كوركەم كەڭىستىگىن كوز الدىمىزعا اكەلىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
ماسەلەن, پۋشكين كوشەسىندەگى ەڭ كونە عيمارات 1898 جىلى سالىنعان. بۇل تاريحي نىسان كوپەس گۋبانوۆتىڭ ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى بولعان. حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قوعامدىق عيمارات سيپاتىندا ساقتالعان بىردەن-ءبىر ساۋدا ورنى. بۇگىندە بۇل عيمارات «بۋكينيست» كىتاپ دۇكەنى رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. ال 1907 جىلى اكادەميك ك.ي.سكريابيننىڭ ءۇيى رەتىندە سالىنعان عيمارات تا ءالى بار. اتالعان نىسان كەڭەس كەزىندە ەكسكۋرسيالىق نىسان رەتىندە بۇكىلوداقتىق تۋريستىك مارشرۋتقا ەنگىزىلگەن. بۇل نىسان بۇگىنگى اسقاروۆ كوشەسىندە تۇر. سول سياقتى, قازىرگى پۋشكين كوشەسىندە 1910 جىلى ساۋدا ۇيىمى رەتىندە سالىنعان ءدارىحانا عيماراتى ورنالاسقان. ال اۋليەاتا كەزەڭىندەگى تۇرعىن ءۇي ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ سانالاتىن تاريحي عيمارات سول كەزدەگى «سوۆرەمەننيك» كووپەراتيۆى رەتىندە 1910 جىلى سالىنعان. سونىمەن قاتار بۇل كوشەلەردە 1904 جىلى سالىنعان مال دارىگەرلىك ءدارىحاناسىنىڭ, 1910 جىلى سالىنعان №1 قالالىق مونشانىڭ عيماراتى جانە وزگە دە تاريحي نىساندار بار. اتالعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر نەگىزىنەن «اۋليەاتا» كەزەڭىنە جاتقىزىلادى. بۇگىندە تاراز قالاسىنداعى بەكتۇرعانوۆ, پۋشكين, اسقاروۆ كوشەلەرىندە ورنالاسقان XIX-XX عاسىردىڭ باسىندا سالىنعان وسىنداي 24 مادەني ەسكەرتكىش بار. اتالعان اۋماق «كونە تاراز» قالاشىعى اۋماعىمەن شەكتەسەدى. الايدا قازىرگى كەزدە شاھارداعى بىرقاتار تاريحي نىسانداردىڭ توزىعى جەتىپ تۇر. وسى كۇنگە دەيىن ۋاقىتتىڭ داۋىلى مەن جاۋىنىنا توتەپ بەرگەن عيماراتتاردىڭ سىرتقى سىلاعى ءتۇسىپ, ءىشى وپىرىلىپ, ءتىپتى قۇلاۋعا اينالعان. مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا تۇرعان كەيبىر نىساندار ەندى قازىر قاراۋسىز قالعانداي كۇي كەشىپ تۇر. ماسەلەن, بۇگىنگى بەكتۇرعانوۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ءبىر كەزدەگى كوپەستەر ءۇيى بولعان عيماراتتىڭ توز-توزى شىققان. ءتىپتى بۇل ورىن قاڭعىباستاردىڭ مەكەنىنە اينالىپ ۇلگەرگەن. نىساننىڭ قابىرعاسىندا «اۋليەاتا كەزەڭىندەگى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشى مەملەكەت قورعاۋىندا» دەگەن جازۋ بولعانىمەن, ونىڭ قورعالىپ تۇرعان سىڭايى بايقالمايدى. كوڭىلدەن ۇمىت, كوزدەن تاسا قالعان ەسكەرتكىشتى ەلەپ جاتقان دا ەشكىم جوق.
اكىمدەردىڭ ءوڭىردى دامىتۋ تۋرالى ءتۇرلى جيىندارىندا «اۋليەاتا» كەزەڭىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەر تۇرعان اۋماقتى اباتتاندىرۋ جايلى ايتىلعانىمەن, ول ءىس جۇزىندە ورىندالماي كەلەدى. بىلتىر تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ەرجان جىلقىباەۆ ءتيىستى ازاماتتاردى جيناپ, وسى ماسەلەنى كوتەرىپ ەدى. بىراق سودان بەرى ءبىر جىل وتسە دە, قالپىنا كەلگەن نىسان كورىنبەيدى. «بۇل نىسان مەملەكەت تاراپىنان قورعالىپ ەمەس, قورلانىپ تۇر. وسى جايدى قالا اكىمى ەرجان جىلقىباەۆ ارداگەرلەر وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەنىندە ەكس-سەناتور الەكساندر ساۆچەنكو العاش ايتىپ ەدى. ودان بەرى ارادا ون اي ءوتىپتى. وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. «باياعى جارتاس, سول جارتاس» كۇيىندە. ماڭايىنان ارى-بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ, بۇل ءۇيدىڭ قاڭعىباستار باسپاناسىنا اينالىپ ۇلگەرگەنىن, ءتىپتى ىشكى قابىرعاسى تولايىم قۇلاپ قالعانىن بايقادىق. شىنىن ايتقاندا, اكىمنىڭ اقساقالدارمەن اقىلداسۋىن جاقسىلىققا جورىپ, قالانى كوركەيتۋ جولىنداعى بەرەكەلى ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسەتىن-اق شىعار دەپ كۇتكەن ەدىك», دەيدى قالا تۇرعىنى بايماحانبەت احمەت. سول جەردە كەلەلى كەڭەس وتكەنىمەن, كەيىننەن مۇنىڭ سوڭى سايابىرسىپ قالعان. كونە شاھار تورىندەگى تاريحي نىسانداردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى وسىنداي بولىپ تۇر.
جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش داۋرەنبەكوۆ وبلىس ورتالىعىنداعى بۇل نىسانداردىڭ شىن مانىندە تاريحي جادىگەر ەكەنىن ايتىپ, ولاردىڭ وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار اتالعان عيماراتتاردى اباتتاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىم جۇمىستارىنا قالا اكىمدىگى جاۋاپتى ەكەن. وسى ورايدا تاراز قالالىق ارحيتەكتۋرا ءبولىمىنىڭ باسشىسى الماسبەك بوبەەۆ اتالعان ماسەلە جونىندەگى جۇمىستارعا توقتالدى. «تاراز قالاسىندا ارنايى قورعاۋدا تۇرعان 119 مادەنيەت جانە ساۋلەتتىك ەسكەرتكىش بار. وسىعان وراي اتالعان اۋماقتى قايتا قۇرۋ بويىنشا ەسكيزدىك جوباسى ۇسىنىلىپ وتىر. جوبانىڭ جالپى ۇزىندىعى 800 مەتردى قۇرايدى. بەكتۇرعانوۆ كوشەسىندەگى عيماراتتاردى سول باياعى كەزدەگى ۇلگىسىمەن قايتا جوبالاۋ جانە جول جيەگىندەگى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولدارىن كەڭەيتىپ, ۆەلوجولدار سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. پۋشكين كوشەسىنىڭ بىرجاقتى جول بولۋىنا وراي جولدىڭ ءبىر بولىگىن «كونە تاراز» كەشەنى اۋماعىنا دەيىن جالعاستىرۋ ۇسىنىلۋدا. سونىمەن قاتار جوبادا كىشى ارحيتەكتۋرالىق فورمالار, ورىندىقتار, ترەناجەرلىق ەلەمەنتتەر قاراستىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا بۇل قالا تۇرعىندارىنىڭ دەمالىس ورنىنا اينالادى. تاراز قالالىق تۇرعىن جاي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار تاسىمالى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ تاراپىنان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ, الداعى ۋاقىتتا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىلىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن بولادى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
قازىرگى كەزدە تاريحي تاراز قالاسىن اباتتاندىرۋ جونىندە بىرقاتار جوبا قولعا الىنۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كونە شاھاردىڭ تاريحي-مادەني كەڭىستىگىن قايتا جاڭعىرتىپ, تۇتاس گالەرەياسىن جاساۋ جوسپارى تۇر. «اۋليەاتا» كەزەڭىنە جاتاتىن كونە نىسانداردىڭ ەندى وزىنە دە, اۋماعىنا دا اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرسا, تارازدىڭ ساۋلەتى بۇدان دا ارتىپ, كەلبەتى ودان ءارى ايشىقتالا تۇسەتىن ەدى...