ءسوز ونەرى بولعان سوڭ قاتىسپايتىن جەرى بار ما ادەبيەتتىڭ؟ «الەم كىتاپقا كىرۋگە ۇمتىلادى» دەگەن ءبىر دانىشپاننىڭ ويىنا باقساق, كەرىسىنشە بولىپ شىعا كەلەدى. كىم دە بولسىن كوركەم ومىرگە تالپىناتىنداي, الەم ادەبيەتكە كىرۋگە قۇمارتىپ تۇرادى. ەسكى ءومىردىڭ جانى مەن رۋحى, دەمى مەن تىنىسى, زامانداردىڭ سىرى مەن سىمباتى, ءانى مەن ءمانى ادەبيەتتە جۇرەدى. ىشىندە تولقىپ ءومىر, جورتىپ تاريح بارا جاتادى. حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان اندەر ەكىباستان سولاي.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ادەبي تۋىندىلاردا كورىنىس تاۋىپ, وقيعاسى تارقاتىلىپ, سۋرەتتەلگەن اندەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – جاياۋ مۇسانىڭ «سۇرشا قىز» ءانى تۋرالى اركىم ءارتۇرلى ايتىپ كەلدى. بىرنەشە ماقالاعا جۇك بولدى. تالاي مۋزىكالىق باعدارلامانىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ءبارىنىڭ تالاساتىنى ءبىر اڭگىمە – «سۇرشا قىز» كىمنىڭ ءانى؟ جاياۋ مۇسانىڭ, بالۋان شولاقتىڭ نەمەسە اراپتىڭ ءانى دەپ تالاسادى. ماحاببات تۋرالى ءاننىڭ شىعۋ توركىنى, تۋ سەبەبى جازۋشى زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا» رومانىندا ەگجەي-تەگجەيلى سۋرەتتەلەدى. عۇلاما الكەي مارعۇلان دا جازادى بۇل ءان تۋرالى. زەيتىن اقىشەۆتىڭ شىعارماسى كوركەم تۋىندى بولعانىمەن, دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى وقيعالار جەلىسى الكەي مارعۇلان دەرەكتەرىمەن سايكەسەدى. ءاننىڭ اۆتورىنان بۇرىن كەيىپكەرىنە توقتالىپ وتسە ارتىق ەتپەيدى.
سۇرشا قىز دەپ وتىرعانى – اقسۋ – ايۋلى ماڭىنداعى قاراكەسەك قويانشى-تاعاي ەلىنىڭ بولىسى بودەنىڭ قىزى كۇنبوپە. تاريحتا بودە-سەرىك دەپ بالاسى ەكەۋىنىڭ اتى قاتار اتالادى. بودەنىڭ اتاقتى بالاسى سەرىك – كۇنبوپەنىڭ اعاسى, زامانىندا وتە ىقپالدى ادامدار بولعانى ايتىلادى. ەسكى دەرەكتەر كۇنبوپە بەت بىتكەننىڭ اجارلىسى, سۇلۋ بولعان دەسەدى. «بەت الپەتى اتقان تاڭداي اپپاق تا ەمەس, جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان كۇن شاپاعىنداي قىزعىلت تا ەمەس, ەكەۋىنىڭ اراسىندا قىزىل-سۇرعىلت ءبىر بولادى عوي, ءدال سونداي, سۇرشا قىز» دەلىنەدى زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇساسىندا».
سۇرشا قىزدى اراپتىڭ كۇنبوپەسى, ادەبيەتتىڭ كۇنبوپەسى, ءاننىڭ كۇنبوپەسى دەي بەرۋگە بولادى. وسى كۇنبوپەگە كۇندەردىڭ كۇنىندە اراپتىڭ كوزى تۇسەدى عوي. اراپ جاياۋ مۇسانىڭ سەرىگى, شورماننىڭ مۇستافاسىنىڭ «مەن» دەگەن جىگىتى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. سول ۋاقىتتىڭ اتقا مىنگەن سەرىسى. كۇنبوپەمەن نۇرا-تالدىداعى بودە-سەرىكتىڭ اۋىلىنا باياناۋىل جاعىنان كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندە كەزدەسەدى. سوڭعى رەت بودە-سەرىك اۋىلىنا شورماننىڭ مۇستافاسىنىڭ جۇمساۋىمەن جاياۋ مۇسانى ىزدەپ كەلەدى دە, وعان دەيىن سان مارتە كەزدەسىپ, ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن كۇنبوپەنى كوكشەتاۋعا الىپ قاشىپ كەتەدى. ونداعى سەنىپ بارعانى – اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحان ۇلىنىڭ بالاسى جاقىپ تورە, قىزىققانىن قاعىپ تۇسپەي قويمايتىن كورسەقىزار, قياناتشىلدىعىنان جۇرت ونى اندرەي جاقىپ اتاپ كەتكەن. شىڭعىستىڭ تۇسىندا ورىستار اعا سۇلتانعا تاعايىنداعان اندرەي دەگەن كومەكشىسىنىڭ ايارلىعىنا بايلانىستى جاقىپقا دا تەلىنگەن بۇل ەسىم. وسىنداي تورە بالاسىمەن مۇسا شورمان ۇلى جاعىنان ءجيى قاتىناپ جۇرگەن اراپ تا دوس-جار بولادى. اراپ الىپ قاشىپ بارعاندا جاقىپتىڭ كوزى بىردەن كۇنبوپەگە تۇسەدى. قوس عاشىققا جەكە وتاۋ تىگىپ بەرگەنىمەن, بىرەر كۇن وتپەي اراپتىڭ سوڭىنان مۇستافا شورمان ۇلى ارىز ءتۇسىرىپ, كوزىن قۇرت دەپ قۋعىنشى جىبەرەدى. ولاي ەتەتىنى, مۇستافا بولىس اراپتى بودە-سەرىكتىڭ اۋىلىنا جانسىزداپ جاياۋدى ىزدەتتىرىپ جۇمساعان. قىز الىپ قاشسىن دەپ ەمەس. اراپ مۇستافا بولىستىڭ تاپسىرماسىن اياقاستى ەتكەنى بىلاي تۇرسىن, قاشقىلىقتى-قۋعىلىقتى جۇرگەن جاياۋدىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ تۇرىپ, وعان ەلگە جولاماۋىن ەسكەرتىپ, بەتىن باسقا باعىتقا, ءبىرجان سال اۋىلىنا قاراي بۇرىپ جىبەرىپ, ءوزى كۇنبوپەمەن كوكشەتاۋعا قاشادى. مۇنى ەستىگەن مۇستافا جاقىپقا كىسى اتتاندىرادى. ونسىز دا اراپتان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەپ, كۇنبوپەنى الىپ قالۋدىڭ امالىن تاپپاي وتىرعان جاقىپقا مۇستافا بولىستىڭ جازعان حاتى مەن جالاسى جاقسى سىلتاۋ, بۇلتارتپاس سەبەپ ەدى. ءسويتىپ, سەنىسكەن دوسى اراپتى جەر اۋدارتىپ, كۇنبوپەنى الىپ قالعانىمەن, كۇنبوپە وعان دا بۇيىرمايدى. عاشىعى اراپتان ايىرىلعان, جاقىپتىڭ ساتقىندىعىنا توزبەي, ەسى اۋىپ قالعان كۇنبوپە ساندىراقتاپ ءجۇرىپ, اۋىلدان ۇزاپ كەتىپ, يت-قۇسقا جەم بولادى. ال جاياۋ مۇسا بولسا, مۇستافا بولىستىڭ قۇرىعىنان باس ساۋعالاپ قاشىپ, ءبىرجان سال اۋىلىنا تۇسەدى. اراپ پەن كۇنبوپەنىڭ اراسىنداعى وقيعانى جىگىتتەردەن ەستيدى. جاياۋ قاتتى كۇيىنەدى. ءبىرجان اۋىلىندا جاتىپ «سۇرشا قىز» ءانىن اراپتىڭ اتىنان شىعارادى. ءان ەلگە تەز تاراپ, مۇستافا بولىس پەن جاقىپ تورەنىڭ قۇلاعىنا جەتكەن سوڭ ولار جاياۋعا بۇرىنعىدان بەتەر ىزالانىپ, ءتىسىن قايرايدى. زەيتىن اقىشەۆ «جاياۋ مۇسا» رومانىندا «سۇرشا قىز» ءانىنىڭ تۋىنا بايلانىستى وسىلاي سىر شەرتەدى.
ءدال وسى وقيعانى الكەي مارعۇلان دا جازادى, بىراق ءسال وزگەشەلەۋ. سوعان قاراماستان نەگىزگى جەلى, وقيعانىڭ وزەگى ءبىر ەكەندىگى بايقالادى.
«بودە وسىنداي ەرلىك ىستەرىمەن مىقتى كوسەمگە اينالىپ, ويازدان, زالىم بولىستاردان جابىرلىك كورگەن ءانشى, سەرى جىگىتتەر ونىڭ قاسىنا جينالىپ, ويىن-ساۋىق قۇرىپ, ۇلىقتاردى مازاقتايدى. سونىڭ ءبىرى «قىرىق جىگىتتىڭ باسشىسى» دەپ سانالعان اراپ باتىر ەكەن. بىراق بۇلاردىڭ ءىسى ۇزاققا سوزىلمايدى. بولىستاردىڭ قارقارالى ۋەزدىك باسقارماسىنىڭ كورسەتۋى بويىنشا, گەنەرال-گۋبەرناتور بودەنىڭ ءۇيىن كۇيرەتىپ, ونى ءۇرىم-بۇتاعىمەن زايسانعا جەر اۋدارۋعا بۇيىرادى.
بودەنىڭ ۇيىندە سۇرشا قىز دەپ اتالعان اقىلدى ءارى سۇلۋ قىزى بولعان. اراپ ءانشى بودەنىڭ ۇيىنە كەلىسىمەن ول قىزدان كوزىن ايىرمايدى, ەكەۋىنىڭ ماحابباتى كۇن-ءتۇن سايىن ارتا بەرەدى. بىراق ولاردىڭ تىلەگى ورازدى بولا ما, جوق پا, البىرت جۇرەك ونى كەرەك قىلمايدى. الدەن ۋاقىتتا بودەنىڭ كوپ بالاسىن ۇستاۋعا قارقارالىدان پوليتسيا شىقتى دەگەن حابار ساپ ەتە تۇسەدى. ونى ەستىگەن اراپ باتىر ەشبىر بوگەلمەستەن سول كۇنى تۇندە سۇرشا قىزدى الىپ, كوكشەتاۋعا تارتادى. بىراق ءۇمىت پەن سەسكەنۋدىڭ اراسىندا كەلگەن اراپ بۇل جەردە سۇرشا قىزبەن باقىتتى بولىپ تۇرا المايدى. ويتكەنى بۇل جەردىڭ بولىستارىنىڭ ارامزالىعى وزگە جەردىڭ بولىستارىنان كەم تۇسپەيدى», دەپ جازادى ءا.مارعۇلان.
الكەي مارعۇلان اتامىز تازا دەرەككە سۇيەنگەن. اراپتىڭ قىزدى الىپ كوكشەتاۋعا قاشقانى شىندىق بولىپ تۇر. وندا باراتىن سەبەبى, اراپ – مۇسا, مۇستافا شورمانۇلدارىنىڭ جىگىتى, اعا سۇلتان شىڭعىستىڭ جارى زەينەپتىڭ توركىن جۇرتىنىڭ سەنىمدى وكىلى بولعاندىقتان. زەينەپ حانىم ەكەۋىنىڭ باسىنا جەكە وتاۋ تىكتىرىپ بەرگەنى دە ايتىلادى. ءبىر جاعى, ارا اعايىندىقپەن بۇرىننان قاتىناسىپ جۇرگەندىكتەن, شىڭعىس سۇلتاننىڭ بالاسى جاقىپپەن ەرتەدەن دوس-جار بولىپ قالعان. ول ساتقىندىق جاسايدى دەپ ويلاماعان. اراپتى ۇرى اتاندىرىپ, ويازعا ۇستاپ بەرگەنىمەن, كۇنبوپە وعان تيمەگەن. جاقىپ تورەنىڭ زالىمدىعىن بەتىنە باسىپ, وياز ارقىلى باسىن داۋدان اراشالاپ الىپ, كوكشەتاۋدا ءوز ەركىمەن باسقا بىرەۋمەن تۇرمىس قۇرىپ كەتكەنى تاريحي شىندىق. بەرتىنگە دەيىن بالالارى قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنداعى ناعاشىلارىنا كەلىپ تۇرعان كورىنەدى. جوعارىداعى دەرەكتەردى ساراپتاي كەلە الكەي اتامىز بىلاي جازادى:
«سۇرشا قىزدان ايىرىلعان اراپ كوكشەتاۋدان ومبى اباقتىسىنا «ەتاپپەن» بارا جاتىپ, وعان ارناپ ءوزىنىڭ اتاقتى «سۇرشا قىز» دەگەن ءانىن شىعارادى. بۇل ءاننىڭ ءبىرىنشى شۋماعى عاشىق جارىنان ايىرعان ار, ادىلەتتى بىلمەگەن, ارامزا بولىستىڭ قابان جۇرەكتىگىن اشكەرەلەۋگە ارنالعان. بۇل شۋماقتىڭ اراپ شىعارعان ءتۇرى بىلاي:
«شىن جۇرەك تۇرا المايدى
عاشىق جارسىز,
ەر جىگىت كەيدە مالدى,
كەيدە مالسىز.
داريانىڭ جارعا
سوققان تولقىنىنداي,
كوز سالعان كورىنگەنگە
كوڭىل ارسىز».
بۇل سوڭعى سوزبەن اراپ بولىسقا تيىسكەن. ەكىنشى شۋماعى سۇرشا قىزدىڭ ارتىندا قالىپ قويعانىنا وكىنىپ:
«عاشىق بولعان, سۇرشا قىز,
كوكشەتاۋدا قالدىڭ-اي!».
ءۇشىنشى شۋماقتا ۇمىتتەنۋدى اسقار بەل ەتىپ ۇستاعان اراپ الداعى ومىرىنە زور ۇمىتپەن قاراپ, بۇدان دا بوسانارمىن, سۇرشا قىز سەنىمەن تاعى قوسىلارمىن دەپ ءوز كوڭىلىن جۇباتادى.
«نەشە جىل جۇرسەم-داعى
بۇل ايداۋدا,
شىدارمىن, قاجىماسپىن
دەنىم ساۋدا.
ءدام جازىپ وسى جولدان
امان قايتسام,
سۇرشا قىز, كورىسەرمىز بايانتاۋدا».
ءاننىڭ مازمۇنى تەگىسىمەن اراپ باتىر مەن سۇرشا قىزدىڭ ماحابباتىن سۋرەتتەۋگە ارنالعانىن كورەمىز», دەيدى ءا.مارعۇلان.
ءان ءماتىنىن تالداپ كەلىپ جىبەرسە, راسىندا سولاي سىر اقتارىپ شىعا كەلەدى. «شىن جۇرەك تۇرا المايدى عاشىق جارسىز» دەگەنى اراپتىڭ باسىنداعى عاشىق حال دەسەك, «ەر جىگىت كەيدە مالدى, كەيدە مالسىز». بۇل دا سول. اراپ ەل ىشىندە اتقا قونىپ, سەرىلىك قۇرىپ جۇرگەنىمەن, قىزدىڭ قالىڭىنا تولەيتىن مالى جوق. داۋلەت قۇراماعان. عاشىق جارىمەن سەرت بايلاسىپ, سەنىسكەن سەرىگىن ارقا تۇتىپ, ادام ەكەن دەپ بارىپ تۇرعان سەرى كوڭىلى دالادا قالعان سوڭ, «داريانىڭ جارعا سوققان تولقىنىنداي, كوز سالعان كورىنگەنگە كوڭىل ارسىز» دەمەگەندە شە؟ ادامدىق ارەكەتىنە دوسى بولا تۇرا, يتتىكپەن جاۋاپ قاتقانى, الىپ قاشىپ كەلگەن عاشىعىنا كوزى تۇسكەنى ارسىزدىعى ەمەي نەسى بولىستىڭ؟
ء«سويتىپ جۇرگەن سۇرشا قىز,
كوكشەتاۋدا قالدىڭ-اي» دەيدى. بايىبىنا بارعان ادامعا ءبارى قولمەن قويىلعانداي, جۇمباعى شەشىلىپ شىعا كەلەدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقسات الپىسبەس «سۇرشا قىز» ءانى تۋرالى دەرەكتەردى قورىتا كەلە, بىلاي تۇجىرادى.
«سۇرشا قىز» – بىرەۋ, ويتكەنى ول ناقتى تاريحي كەيىپكەر. ولەڭ مازمۇنى ماعىنالى, عيبراتتى, تاريحي شىن نۇسقاسى دا سول. ءاجۋا, كەلەكە ەتىپ, مىسقىلمەن ايتىلاتىن «سۇرشا قىز» ءانىنىڭ نۇسقاسىن اراپ باتىردىڭ ءوزى شىعاردى دەپ ايتۋ قيىن. «اۋپىلدەك» ءانىنىڭ نەگىزىن جاساۋشىسى بولىپ ساتماعامبەت, ەرماعامبەت انشىلەر ءاننىڭ اۋەنىن الىپ, ونىڭ ءسوزىن ءوز كۇيىنە جاقىنداتىپ وزگەرتكەنىندەي, اراپ باتىردىڭ «سۇرشا قىز» ءانىن جاياۋ مۇسا نەمەسە بالۋان شولاق وزگەرتكەن بولۋى مۇمكىن. حالىق اندەرىن جيناۋشىلاردىڭ قورىنا سونداي ەكى-ءۇش ءتۇرلى نۇسقادا تۇسكەن. «سۇرشا قىز, ءبىر كەلگەندە كوكتەم دەدىڭ» دەگەن ولەڭ نۇسقاسىن اراپ باتىردىڭ ءوزى دە قىزعا ايتىلعان ناز رەتىندە شىعارۋى عاجاپ ەمەس. الايدا ءوزى زورلىق كورىپ, ايداۋعا ۇرىنعان ادام مۇنداي ناز ايتۋى نەعايبىل. عاشىق نازى بىرگە, قوسىلىپ, جۇپتاسىپ بولعان سوڭ سۇيىكتى اراپ باتىرىنا «كۇز كەلسىن, كوكتەم ءوتسىن» دەپ مەرزىم بەلگىلەي مە؟! ەكىنشى نۇسقاداعى ولەڭنىڭ جاساندىلىعى انىق كورىنىپ تۇر. قالاي بولعاندا دا, ولەڭنىڭ قايىرماسى ەشبىر وزگەرىسسىز قالا بەرۋى, بۇل ءان ناقتى ءبىر اۆتوردىڭ شىعارماسى ەكەنىن انىق بايقاتادى. قايىرماسى:
ء«اندىر, ءاندىر, ءاندىر-اي,
ءىشىمدى وتتاي جاندىردى-اي,
عاشىق بولىپ قوسىلىپ,
قۇمارىمدى قاندىردى-اي.
ءسويتىپ جۇرگەن سۇرشا قىز,
كوكشەتاۋدا قالدىردى-اي.
احاۋ, سۇرشا قىز, ەندى ەسەن بول!».
«سۇرشا قىز» اراپ باتىردىڭ ءانى. جاياۋ مۇسا, بالۋان شولاق ورىنداۋىنداعى ونىڭ وزگەرگەن نۇسقاسى. ولەڭدى اۋەنىمەن قوسا اراپ بايدالى ۇلى شىعارعان. شىندىعى وسى», دەيدى.
ءار جاعى پاتشا كوڭىلدى وقىرماننىڭ تارازىسىندا.