بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلاعاندى حالىق ۇناتپايدى. جالپى ۇرىنى ەشكىم دە جاقسى كورە قويمايدى. الايدا بيۋدجەت قاراجاتىن جالماپ جاتقانداردى جۇرت جەتىك بىلسە دە, ءۇنسىز جۇرە بەرەدى. «مەنىڭ اقشامدى الىپ جاتقان جوق قوي», دەيدى. وسىلايشا بىرەۋلەر ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قارجىسى قولىنا بيلىك تيگەن الدەبىر پىسىقايلار ءۇشىن عانا التىن قاماۋعا اينالعان سەكىلدى. ايتسە دە سىبايلاسقان جەمقورلاردىڭ بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن جىمقىرۋ ارقىلى كىمنىڭ ەڭبەگىنە جانە كىمنىڭ قالتاسىنا قول سۇعىپ جاتقانىن انىقتاۋ اسا قيىن ەمەس. ماسەلەن, قاي مەملەكەتتە بولماسىن, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قاجەت. بۇل تۋرالى ەلباسى جولداۋلارىندا ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتقانى جانە بەلگىلى. الايدا, امال نە, اسىرەسە ادال قىزمەت ەتكەنگە, وزىق كاسىپكەرلىككە قاشاندا كەدەرگى كوپ. نەلىكتەن؟ ويتكەنى, ەش جاسىراتىنى جوق, ادال كاسىپكەرلەردىڭ ۇستىنەن كۇن كورەتىن ارامتاماقتار كوپ. ماسەلە, كاسىپكەرلەردىڭ جان القىمىنان الىپ, ونىڭ تاپقان تابىسىنا ورتاقتاساتىن, ياعني حالىققا زاڭدى قىزمەت ەت دەپ بەرىلگەن قولىنداعى لاۋازىمىن تەرىس پايدالاناتىن ادامدار تۋرالى بولىپ وتىر.
2010 جىلى جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءۇشىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە كاسىپكەرلىكتى العاش باستاپ جۇرگەن ادامداردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ, زاەمدار بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەلەرىنىڭ بولىگىن سۋبسيديالاۋ, نەسيەلەرگە كەپىلدىك بەرۋ, كاسىپكەرلەردى وقىتۋ جانە بيزنەس جۇرگىزۋدى سەرۆيستىك قولداۋ جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنداي يگىلىگى بار جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن سوڭعى ءۇش جىلدا بيۋدجەتتەن 54 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى, 3,5 مىڭنان استام كاسىپكەرگە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلدى. ءسويتىپ, وسىنداي كەڭ اۋقىمدى شارالاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە كاسىپكەرلىك جاندانىپ, قاي سالادا بولماسىن مولشىلىقتىڭ استىندا قالۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق, كاسىپكەرلىك جاعداي ءبىز ويلاعانداي ەمەس ەكەن. ەلدىڭ, حالىقتىڭ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا ارنالعان قارجىعا سول ەلدىڭ قايسىبىر اتقامىنەرلەرى اۋىز سالادى دەپ كىم ويلاعان؟
سوندىقتان ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, پروكۋراتۋرا ورگاندارى اتالعان باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ كوردى. سويتسە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قۇزىرلى ورگان تەكسەرىس ناتيجەلەرى كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەنىن ايعاقتاپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, بىرقاتار جاعدايلاردا وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرى بيۋدجەت قاراجاتتارىن ءتيىمسىز جۇمساۋعا اكەپ سوقتىرعان شەشىمدەر قابىلدانعان. ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىندا 2010 جىلى وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىمەن قۇرىلىسى باستالماعان تسەمەنت زاۋىتىنا قۇنى 1,1 ملرد. تەڭگە تۇراتىن سىرتقى ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ قۇرىلىسىن سالۋ كەلىسىلگەن, ونىڭ 463 ملن. تەڭگەسى يگەرىلگەن. ال قالعان اقشا قايدا دەسە, ونى تەكسەرۋ كورسەتكەندەي, مەردىگەر 284 ملن. تەڭگەنى قالتاعا باسىپ قالعان. ءدال وسىلايشا جامبىل (325 ملن. تەڭگە) جانە قاراعاندى (623,8 ملن. تەڭگە) وبلىستارىندا ءالى قۇرىلىسى اياقتالماعان وندىرىستىك نىساندارىن جەتىسپەيتىن ينفراقۇرىلىمدارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قارجى بولىنگەن.
سونداي-اق, باعدارلامانى ءىسكە اسىرۋ كەزەڭىنەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ارەكەت ەتپەيتىن نەمەسە پايدالانۋعا بەرىلمەگەن نىسانداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاساۋعا 380 ملن. تەڭگەدەن استام قاراجات بەرىلىپتى. ماسەلەن, 2011 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شەمونايحا قالاسىندا شەكارالىق ءارىپتەستىككە ارنالعان لوگيستيكالىق ورتالىققا قۇنى 157,6 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلگەن. الايدا, ورتالىق ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانۋعا بەرىلمەگەن.
جالپى, ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن دەپ بولىنگەن قارجىعا قول سۇعۋشىلار بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋعا تىرىسادى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە كاسىپكەرلەرگە كەڭەس بەرۋ ءۇشىن بولىنگەن قارجىنى سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ ۇرلاۋ دەرەكتەرى دە انىقتالعان. اتاپ ايتقاندا, «نەيستون» جشس (استانا قالاسى) 160 جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ جونىندە جالعان ەسەپتەر جاساي وتىرىپ, 14,9 ملن. تەڭگەنى يەلەنىپ كەتكەن. بىراق ەلدىڭ قارعىسى قويا ما, پروكۋراتۋرا الاياقتىق بەلگىلەرى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, اتالعان كومپانيانىڭ باسشىسى سوتتالدى.
ءدال وسىنداي قىلمىستىق ىستەر الماتى قالاسى, اقمولا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى بويىنشا دا قوزعالدى. مۇنداي زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرمەن مەملەكەتكە 80 ملن. تەڭگەدەن استام شىعىن كەلتىرىلدى. ەندى ونىڭ ورنىن كىم تولتىرادى؟ ۇيىمداسقاندار الارىن الدى, جەگەنىن جەدى. سوندا بايقاساڭىز, الگى تەكسەرۋ بارىسى كورسەتكەندەي, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قارجىلاندىرۋ جونىندە ءوتىنىش بىلدىرگەن كەزدە ولاردىڭ ءوتىنىمدەرىن قاناعاتتاندىرۋدان زاڭسىز باس تارتۋ نەمەسە ولاردى قاراۋ كەزىندە سوزبۇيداعا سالۋ سەكىلدى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا وتە كوپ جول بەرىلگەن. بۇل ورايدا باس پروكۋراتۋرا باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن تالداۋ بارىسىندا ەلدىڭ التى ايماعىندا كاسىپكەرلەردىڭ اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىپتى, ونىڭ ناتيجەسى سۇراۋ سالىنعانداردىڭ جارتىسىنان كوبى مەملەكەت كورسەتەتىن كومەك جونىندە بىلمەيتىندىكتەرىن ايقىنداپ بەرگەن.
كاسىپكەرلەردىڭ باعدارلاما ءجونىندە بىلمەۋى اتالعان باعدارلامانىڭ بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى, سونداي-اق ماقساتتى توپتار اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىستارىن جەتكىلىكسىز جۇرگىزەتىندىگىن دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان وسى تەكسەرۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا باس پروكۋراتۋرا پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا زاڭدىلىقتى بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى, وعان سايكەس ۇكىمەت باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءجانە قارجىلاندىرۋدى الۋعا كاسىپكەرلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن وڭايلاتۋ ماقساتىندا شارالار قابىلداماق. وسىلايشا حالىقتىڭ, ياعني مەملەكەتتىڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا سالۋعا توسقاۋىل قويۋعا العى شارتتار جاسالادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».