الماتتىڭ الامانى

المات كەبىسباەۆ 1987 جىلدىڭ 12 جەل­توقسانىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ءۇرجار اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. بوزبالا شاعىندا ول استا­ناداعى قاجىمۇقان اتىنداعى سپورت­تاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتتا شەبەرلىگىن شىڭدادى. سول ارالىقتا جاسوسپىرىمدەر مەن جاس­تار بۋىنى اراسىنداعى كوپتەگەن جارىس­تا دارالانىپ ءجۇردى. ءتىپتى ازيا چەمپيونى دەگەن اتاققا دا قول جەتكىزدى. بىرتە-بىرتە ەرەسەكتەر دۋىنا قوسىلعان كەبىسباەۆ 2007 جانە 2008 جىلدارى بولات تۇرلىحانوۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان قازاقستان كۋبوگى جولىنداعى جارىستا توپ جاردى. اتالعان دودانىڭ فينالىندا ول جاستار اراسىنداعى الەم بىرىنشىلىگىندە جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىنىپ, ازيا چەمپيونى اتانعان ەلدار قايراتوۆ پەن الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى ەرمەك كوكەتوۆتى ۇتتى. 2007, 2008 جانە 2009 جىلدارى قاتارىنان ءۇش رەت قازاقستان چەمپيوناتىندا جۇلدەگەر اتاندى. 2008 جىلى گرەكيانىڭ سالونيكي قالاسىندا وتكەن ستۋدەنتتەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىندا 66 كەلى سالماق دارەجەسىندە سىنعا ءتۇسىپ, باس جۇلدەنى ولجالادى. 2009 جىلى تايلاندتىڭ پا­تايا قالاسىندا جالاۋى جەلبىرەگەن ازيا چەمپيو­ناتىندا كۇمىس مەدالدى ەنشىلەدى.

المات ايتادى: مەنىڭ سپورتقا كە­لۋىم­نىڭ ءوزى قىزىق. اكەم قابدراش اۋدان ورتالىعىندا مال دارىگەرى بولىپ قىز­مەت ىستەدى. جاستىق شاعىندا ول ازداپ سپورتپەن اينالىسقان ەكەن. انام ءمارياش مۋزىكا مەكتەبىندە دومبىرادان ساباق بەردى. ول كىسىلەر مەنى ەكى جاققا تارتتى. اكەم سپورتپەن اينالىسۋ قا­جەتتىگى جايىندا اقىل-كەڭەس بەردى. انام مۋزىكا سالاسىنا بەيىم بولعانىمدى قا­لادى. ءاۋ باستا اكە-شەشەمنىڭ كوڭىلىن قالدىرماۋعا تىرىسىپ, «ەكى كەمەنىڭ باسىن ۇستاعان» ەدىم. بىراق تۇبىندە سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم جەڭىپ شىقتى. التىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە اۋداندىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورت مەكتەبىنە قا­بىلداندىم. انامنىڭ تۋعان ءىنىسى مارات سۇلەيمەنوۆ تە كەزىندە ءتاۋىر بالۋان بولعان. اعام مەنى بىلىكتى باپكەر جۇماش يمانباەۆقا تابىس ەتتى. ال ۇرجارداعى كۇرەس مەكتەبىنىڭ داڭقى الىسقا تاراعانى بارشاعا بەلگىلى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ الدىمىزدا عانا وسى ۇيىرمەدە ءبىر شوعىر دارىندى جاستار شەبەرلىكتەرىن شىڭداعان بولاتىن. سولاردىڭ داڭقى الىسقا جايىل­دى. جۇماش اعانىڭ ۇلى اسەت يمانباەۆ ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, ازيا چەمپيونى اتاندى. داۋرەن مەن دارحان باياحمەتوۆتەر, ەربول قوڭىراتوۆ, دانيار الماعامبەتوۆ سىندى بالۋاندار سول كەزدىڭ وزىندە ءبىرشاما بەلەستى باعىندىرىپ, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇراماسى ساپىنا ەندى. اسەت پەن دارحان وليمپيا ويىندارىندا باق سىناۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. ءبىر عانا اۋداننان وسىنشا بالۋاننىڭ شىعۋى كەيىنگى جاستارعا كەرەمەت اسەر ەتتى. سول مىقتىلارعا ەلىكتەگەن بالالاردىڭ قاتارى كۇن ساناپ قالىڭداي ءتۇستى. سولاردىڭ ءبىرى مەن ەدىم.

المات كەبىسباەۆ قالىڭ جانكۇيەردىڭ نازارىنا 2010 جىلى ىلىكتى. ول رەسەيدىڭ تيۋمەن قالاسىندا يۆان پوددۋبنىيدى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان تۋرنيردە باق سىنادى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى «كىشى الەم چەم­پيوناتىنا» بالانعان جارىستا قازاق­ستاننىڭ بالۋاندارى اراسىنان كەزىندە يۋري مەلنيچەنكو, ۆالەري ماتۆيەنكو, گەورگي تسۋرتسۋميا جانە ەربول قوڭىراتوۆ توپ جارعان. سول جارىستا اتوي سالۋ باقىتى الماتقا دا بۇيىردى. جارىس بارىسىندا ول بەس مارتە بوزكىلەمگە شىقتى. ءۇش رەت رەسەي بالۋاندارىن ۇتىپ, ەكى رەت اقش قۇراما كومانداسىنىڭ مۇشەلەرىن جولىنان ىعىستىردى. وسىلايشا, كەبىسباەۆ باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى.

ءدال سول جىلدىڭ كۇزىندە ماسكەۋدە وتەتىن الەم چەمپيوناتىندا الماتتىڭ سالماعىندا وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى نۇرباقىت تەڭىزباەۆ كۇرەسۋ كەرەك ەدى. بىراق باكۋ­دەگى «التىن گران-پري» تۋرنيرىندە ول اياعىن جاراقاتتاپ الدى. سودان تاڭداۋ كەبىس­باەۆقا ءتۇستى. ءار بەلدەسۋدە المات بارىن سالدى. العاشقىدا شۆەيتساريالىق پاتريك ستادەلمان مەن ۇندىستاندىق ستيۆ راۆيندەردەن ايلاسىن اسىردى. ءۇشىنشى اينالىمدا وزبەكستاننىڭ اتاقتى بالۋان­ى ديلشود اريپوۆپەن كۇش سىناستى. ول وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن الەم چەمپيونى اتانىپ, 2009 جىلى اتالعان جارىستا كۇمىس مەدالدى يەلەنگەن ساقا سپورتشى ەدى. ەكەۋى ءبىراز تىرەستى. دەگەنمەن دە كەبىسباەۆ شەشۋشى تۇستا وڭتايلى ءادىسىن جۇزەگە اسىرىپ, ءاريپوۆتى سان سوقتىردى. جارتىلاي فينالدا ازەربايجاندىق حاسان اليەۆ­پەن بەلدەستى. تورەشى بەل­گى بەرگەن بەت­­تە المات قارسىلا­سى­نىڭ وسال تۇسىن تاۋىپ, ەكى ۇپايعا يەلىك ەت­كەنىمەن, كوپ ۇزاماي اليەۆ تارازى باسىن تەڭەستىردى. ءبى­رىنشى كەزەڭ 2:2 ەسەبىمەن اياقتالدى. ەرەجە بو­يىن­­شا سو­ڭعى ءادىستى كىم جاساسا, جەڭىس سونىڭ ەنشى­سى­نە جازىلادى. ءسويتىپ, العاشقى كەزەڭ ازەربايجاندىقتىڭ پايداسىنا شەشىلدى. ۇزىلىستەن كەيىن دە ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن الا المادى. باسەكە بەل ورتادان اۋعاندا تور­ە­شىلەر كەبىسباەۆتى تورتتاعانداتتى. ول كەبىس­باەۆتى ورنىنان قوزعالتا الماي ءبىراز الەك­كە ءتۇستى. ەندى التى-جەتى سەكۋند شىداسا, بۇل كەزەڭ قازاق بالۋانىنىڭ ەنشى­سىنە جازىلاتىن ەدى. الايدا سول ساناۋلى سە­كۋندتىڭ ءوزى حاسان اليەۆتىڭ جەڭىسكە جەتۋى ءۇشىن جەتكىلىكتى بولدى.

باس جۇلدە ءۇشىن تالاسۋ مۇمكىندىگىنەن ايى­رىلعاننان كەيىن المات قالاي دا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋدى ماقسات تۇتتى. بولگاريالىق يۆو انگەلوۆقا قارسى ول «بەس قارۋىن اسىنىپ شىقتى». ءبىرىنشى كەزەڭدە ونى ۇپاي سانىمەن ۇتسا, ەكىنشى كەزەڭدە جاۋىرىنىمەن جەرگە قادادى. ءسويتىپ, الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا مەدالى ونىڭ ۋىسىنا ءتۇستى.

المات ايتادى: 2011 جىلى تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيو­ناتىنىڭ تىرناقالدى بەلدەسۋىندە يۆو انگەلوۆقا قايتا تاپ كەلدىم. بۇل بالۋان ماعان جاقسى تانىس. 2010 جىلى ماسكەۋدە ەكەۋمىز قولا مەدال ءۇشىن تالاستىق. وسى جولى دا مەن بولگاريالىقتىڭ وسال تۇسىن تاپتىم. ەكىنشى اينالىمدا رۋسلان تۇمەنباەۆپەن كۇش سىناستىم. بەيجىڭ وليمپياداسىندا قولا مەدالدى ولجالاعان قىرعىز سپورتشىسىن سان سوقتىردىم. ىلە-شالا دانيالىق كارل ەكستوريمدى ۇتىپ, جارتىلاي فينالدا ۆەنەسۋەلالىق لۋيس ليەندوننان باسىم ءتۇستىم. في­نالدا يراندىق وميد نورۋزيمەن بەل­دەستىم. بەلدەسۋ وتە شيەلەنىستى ءوتتى. ءبىرىنشى كەزەڭدى يران بالۋانى ەكى ۇپاي ايىرماشىلىعىمەن ۇتتى. ەكىنشىسىن مەن 4:0 ەسەبىمەن ءوز پايداما شەشتىم. شەشۋشى كەزەڭدى دە شيراق باستاپ, العا شىققان ەدىم. الايدا قارقىنىمدى ءسال باسەڭدەتىپ, ايلاعا جۇگىنۋدىڭ ورنىنا اتويلاپ جەڭۋگە تالپىندىم. الەم چەمپيونى اتانسام دەگەن ارمان مەنى العا جەتەلەدى. اقىرىندا اعاتتىق جىبەردىم. سونىڭ سالدارىنان 5:6 ەسەبىمەن ۇتىلىپ, قولدا تۇرعان التىننان ايىرىلدىم. بۇل رەتتە كىنانى تەك وزىمنەن عانا ىزدەيمىن. سوڭعى سەكۋندقا دەيىن ساق بولۋ قاجەت ەدى. بىراق بۇيىرعانى سول شىعار.

المات ودان كەيىن دە حالىقارالىق ارەنادا قازاق ەلىنىڭ نامىسىن ابىرويمەن قورعادى. 2015 جىلى اقش-تىڭ لاس-ۆەگاس قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيو­ناتىندا قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. 2019 جىلى نۇر-سۇلتان مەن 2021 جىلى وسلودا ءدال سول ناتيجەسىن قايتالادى. وسىلايشا, كەبىسباەۆتىڭ ەسىمى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزدەرى باس قوسقان جارىس­تا بەس رەت جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ شەبەرى رەتىندە سپورت شە­جىرەسىنە جازىلدى. ەگەر تاريحقا جۇ­گىنسەك, قازاقستاننىڭ ورەندەرى اراسىندا الەم چەمپيوناتىندا بەس رەت جۇلدە العان جالعىز عانا بالۋان بار. ول – ۆالەري رەزانتسەۆ. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى قارسى كەلگەندەردى قوعاداي جاپىرعان داڭقتى جەرلەسىمىز بەس رەت باس جۇلدەنى ولجالادى. وسىلايشا, كەبىسباەۆ جەڭىپ العان مەدالىنىڭ سانى جاعىنان اتاعى جەر جارعان رەزانتسەۆپەن تەڭەستى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭگە توقتالساق, بۇعان دەيىن يۋري مەل­ني­چەن­كونىڭ الدىنا ەشكىم تۇسە العان جوق ەدى. توقسانىنشى جىلدارى بوزكىلەمدە جاسىنداي جارقىلداعان ول الەمدىك دودادا ءتورت جۇلدە ولجالادى. ونىڭ ەكەۋى – التىن, ەكەۋى – كۇمىس. ءيا, مەدالداردىڭ ساپاسى جاعىنان مەلنيچەنكو كوشىلگەرى تۇر. الايدا جۇلدەلەرىنىڭ سانى جاعىنان كەبىسباەۆ ايگىلى سپورتشىنىڭ الدىن ورادى.

بورانبەك قوڭىراتوۆتاي بىلىكتى باپكەردەن ءتالىم العان المات كەبىسباەۆ 2014 جىلى ينچحون جانە 2018 جىلى دجاكارتادا الاۋى تۇتانعان ازيا ويىندارىندا جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. وڭتۇستىك كورەياداعى جارىستا ول جاعى سىنعانىنا قاراماستان, بوزكىلەمگە شىعىپ, قولا مەدال ءۇشىن تارتىستا جەڭىستى وزبەك جىگىتىنىڭ ۋىسىنان ج ۇلىپ اكەتكەنى ەسىمىزدە. سول باسەكەدە قازاقتىڭ ۇلى جانكەشتىلىكتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتتى. يندونەزيادا تەك ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى, كورەيالىق ريۋ حان سۋعا عانا ونىڭ ءالى جەتپەي, كۇمىس مەدالدى قاناعات تۇتتى.

المات ايتادى: جالپى, ەلىشىلىك جا­رىس­تاردىڭ وزىندە مەنىڭ سالماعىمدا مىقتى بالۋاندار كوپ بولدى. نۇرباقىت تەڭىزباەۆتىڭ اسقان شەبەر بالۋان ەكەنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. كەزىندە ونىمەن دە ءبىراز تىرەستىم. ەربول قوڭىراتوۆ پەن ەلدار قايراتوۆتىڭ دا قارقىنى كۇشتى بولدى. كەيىننەن ءبىر شوعىر دارىندى جاس شىقتى. وسىنداي مىقتى باسەكەلەستىكتىڭ ارقاسىندا مەنىڭ دە شەبەرلىگىم ءوستى. سپورتتاعى ۇستاز­دارىم دا مىقتى بولدى. العاشقى كەزدەرى جۇماش يمانباەۆ پەن رىسبەك نۇرعازيننىڭ قول استىندا جاتتىقتىم. ول كىسىلەردەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. كەيىننەن كسرو سپورت شەبەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى بورانبەك قوڭىراتوۆتان ءتالىم الدىم. مۇراتبەك قاسىمحانوۆ, باقتيار بايسەيىتوۆ جانە محيتار مانۋكياننان دا كوپ نارسە ۇيرەن­دىم. سونىنمەن قاتار قازاقتىڭ ءبىر­تۋار ازاماتى, وليمپيادانىڭ ەكى دۇركىن جۇلدەگەرى, الەم چەمپيونى, كسرو چەم­پيوناتىنىڭ جەتى دۇركىن جەڭىمپازى داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ مەنىڭ بالۋا­ن رەتىندە قالىپتاسۋىما زور ىقپالى بولعانىن دا ايتا كەتكەنىم ابزال. بۇل رەتتە مەنىڭ كىلەڭ بىلىكتى باپكەرلەرگە جولىعىپ, جولىم بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

قازاق سپورتىندا ايتارلىقتاي ءىز قال­دىرعان المات كەبىسباەۆتىڭ دا «اتتە­گەن-اي» دەيتىندەي كەزدەرى جوق ەمەس. الەم چەمپيوناتىندا بەس جۇلدە العان داڭق­تى بالۋانعا وليمپيادانىڭ بىردە-ءبىر مەدالى بۇيىرمادى. 2012 جىلى لوندوندا قان­داسىمىزدىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كو­تە­رىلۋىنە سىنىق سۇيەم قالعان ەدى. الايدا قولا مەدال ءۇشىن تارتىستا جاپونيالىق ريۋتارو ماتسۋموتوعا جول بەردى. 2016 جىلى ريو-دە-جانەيروداعى جارىستىڭ جۇبانىش باسەكەسىندە وليمپيا ويىن­دارىنىڭ جەڭىمپازى, الەمنىڭ التى دۇركىن چەمپيونى يراندىق حاميد سورياننان 0:7 ەسەبىمەن جەڭىلىپ جاتىپ, اقىرىندا قارسىلاسىن قوس جاۋىرىنىمەن جەرگە قاداعانى دا جادىمىزدا. بىراق ودان كەيىن نورۆەگيالىق ستيگ اندرە بەر­گەگە ەسە جىبەردى. ال 2021 جىلى توكيو وليمپياداسىنا المات بارا المادى.

كەيىپكەرىمىز 34 جاسىندا ۇلكەن سپورتپەن قوشتاسۋعا بەكىندى. ءالى دە ول بىرەر جىل كۇ­رەسسە, وعان ەشكىم دە «قوي» دەمەس ەدى. ويت­كەنى وسىدان ءۇش اي بۇرىن عانا وسلودا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا ول قولا مەدالدى يەلەنىپ, ءوز جانكۇيەرلەرىن تاعى ءبىر قۋانتتى. سول جارىس­تا الماتتان باسقا قازاقستاننىڭ گرەك-ريم كۇرەسى مەن ەركىن كۇرەس شەبەرلەرىنىڭ بىردە-بىرەۋى جۇلدەگەرلەر ساناتىنا قوسىلا المادى. مىنە, وسى جايتتىڭ وزىنەن-اق كەبىسباەۆتىڭ ءالى دە بابىندا ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق 20 جىلدان اسا عۇمىرىن بوز كىلەمدە وتكىزگەن بالۋا­ن ءوز تاڭداۋىن جاسادى. ەندى المات قابدراش ۇلىنا باپكەرلىك كاسىپتە تابىس تىلەيمىز.