وتەجان اعا قاراپايىم جان ەدى. توڭىرەگىنە ءاردايىم جىميا قاراپ, ك ۇلىمدەي كوز تاستايتىن. ونىڭ جايدارى وڭىنەن ەشقاشان اسىپ-ساسۋدىڭ, اسقاقتاپ تاسۋدىڭ, شىتىرلاعان شىتىرمان اشۋدىڭ, قورقىنىش پەن ۇرەيدىڭ سەسىن سەزبەيتىنسىز. ءاردايىم سابىر ساقتاپ, نە دە بولسا اقىرىن كۇتەتىن. بۇرق-سارق قايناپ جاتاتىن قايبىرىنىڭ دە ءتۇبى ءبىر ساباسىنا تۇسەتىنىن جاقسى بىلەتىن. وسى ءبىر تۇڭعيىق ءتوزىم ونى ءومىردىڭ تالاي تالقىسىنا سالىپ كوردى. تالايىنان امان-ەسەن الىپ تا قالدى.
ءالى ەسىمدە. ءبىر جولى اكادەميك سالىق زيمانوۆ تەلەفون سوقتى: «ونجىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ فورت-شەۆچەنكوعا بارىپ ءبىر-ەكى جىلداي بالا وقىتتىم. جىگىتتەر سونى ەسكەرىپ, كونە مەكتەپتى جوندەپ, ماعان اتىن بەرىپتى. سونى بىرگە بارىپ كورسەك قايتەدى», – دەدى. باردىق. قايتاردا اقتاۋدا ۇلكەن قابىلداۋ جاسالدى. مانادان بەرى تىرپ ەتپەي, جايباراقات تىڭداپ وتىرعان اكادەميك ك ۇلىمدەپ قاراعان اقسارى كىسىنىڭ اتى اتالعاندا ورنىنان ۇشىپ تۇردى. قارسى بارىپ قۇشاقتاپ امانداستى. ولار سول جەردە ون سەگىز جاستارىندا فورت-شەۆچەنكودا تانىسىپتى. ەكەۋى دە ولەڭ جازعان ەكەن. اۋداندىق گازەتتە بىرگە باسىلىپ تۇرعان ەكەن. بۇگىندە – بىرەۋى ايگىلى عالىم. ەكىنشىسى ەلگە ەلەۋلى ازامات, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى.
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا العاشقى مىڭ جارىم اداممەن بىرگە ەكەۋى دە اسكەري كوميسسارياتقا شاقىرتىلىپتى. ساكەڭ مايدانعا الىنىپ, باكۋدەن ساياسي كۋرسقا جىبەرىلىپتى. وتەكەڭ دەنساۋلىعى جاراماي الىس ولكەگە جۇمسالىپتى. ولاي بولاتىن سەبەبى دە بار ەدى. ماڭعىستاۋدىڭ بالا-شاعاسىنا دەيىن تۇگەل بىلەتىن توقسانباي, داڭ, سام, ارتىقباي, ايتۋعان, ق ۇلىش, قوجىق بيلەردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى الشىمبايدىڭ ءسۇت كەنجەسى وتەجان, تۋماي جاتىپ تاعدىردىڭ تالاي وتكەلىنەن ءوتىپ ۇلگەرگەن ەدى. باي-كۋلاكتىڭ بالاسى اتاندى. قۋدالاندى. مال باقتى. قوي تۇنەتتى. ايدالادا ءبۇرىسىپ ۇيىقتاپ جاتقان جەتىم بالانى شايتان ەكەن دەپ قولىنا تەمىر كۇرەك الىپ تاماعىنان ورعالى جاتقاندا جاندارمەن قىرىلداپ, ايقاي سالىپ امان قالادى. جازعىتۇرىم جاراعان بۋرا قۋىپ, ءتوسىنىڭ استىنا ەندى الا بەرگەندە بىرەۋلەر كورىپ قالىپ, ازەر قۇتقارىپ الادى. ەڭ اياعى 1942 جىلى ناۋرىزدا فورتتاعى اسكەري كوميسساريات قايتا شاقىرادى. جاياۋلاتىپ ءجۇرىپ كەتەدى, قالىڭ بوراندا اداسادى. ءبىر ۋاقىتتا اياعىنىڭ استىنا قاراسا ۇشپا قۇزدىڭ باسىندا تۇر ەكەن. ەندى بولماعاندا شىڭنان ۇشىپ كەتە جازداپتى.
بۇل جولى ول ەڭبەك باتالونىنا الىنادى. تۇرىكمەنستان, وزبەكستان قالالارىن باسىپ ءوتىپ, تالدىقورعاندا ءجۇرىپ جاتقان تۇركسىب قۇرىلىسىنا جەتەدى. ەكى جىلداي ىستەگەن سوڭ تاشكەنتكە وقۋعا جىبەرىلەدى. جالالاباد, وش توڭىرەگىندە ءجۇرىپ بەزگەككە ۇشىرايدى. 1945 جىلى ەلگە ورالادى. پارتيا-كەڭەس قىزمەتىندە ىستەيدى. 1947 جىلى الماتىنىڭ جوعارى پارتيا مەكتەبىنە جىبەرىلەدى. مايداننان قايتقان حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆامەن بىرگە وقيدى. سونىڭ قۇرمەتىنە ءسابيىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمىن حيۋاز قويادى.
دوستىققا ادال, جولداستىققا بەرىك, حالىققا قىزمەت ەتۋدە قالت باسپاعان وتەجان 1949 جىلى پارتيا مەكتەبىن ۇزدىك بىتىرەدى. تۋعان جەرگە ورالادى. شەۆچەنكو, ماڭعىستاۋ, ماقات, جاڭاوزەندە ۇگىت-ناسيحات, ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى, اۋداندىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى, ەكىنشى حاتشىسى بولىپ ىستەيدى. بۇل, ارينە, قايدا دا ۇزدىك وقىعان, ۇلكەن ەرۋديت, ونەر, ءبىلىم, رۋحانيات دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن وتەكەڭ ءۇشىن ونشا ۇلكەن قىزمەت ەمەس ەدى. الايدا, ءوتىمدى ءسوز, جاعىمدى مىنەز, بيىك پاراسات وتە-موتە قاجەت جەرلەردىڭ بارىنە دە كوپ كوڭىلىنەن شىعا بىلەتىن بىلىكتى قىزمەتكەر وتەجان الشىمباەۆ ۇزبەي جۇمسالىپ وتىرادى. قوعامدىق قىزمەتتەن قول ۇزبەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن 30 جىل بويىنا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ ارداگەرلەر ۇيىمىن باسقارادى.
ماڭعىستاۋ توپىراعىن باسقانداردىڭ ونى بىلمەيتىندەرى جوق. وتەكەڭ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, سەڭگىربايدىڭ مۇرىنىنان, بالتاباستىڭ تۇمەنىنەن, جاڭعابىلدىڭ ساتتىع ۇلىنان حيسسا-جىر, وسكەنبايدىڭ مۇراتىنان, ءيبرايمنىڭ شامىع ۇلىنان كۇي, مەدەت ەڭسەپتەن, توقاباي القاجاننان, شوڭاي الشىن مەن نۇرنيازدان, ابىز باشەننەن اڭگىمە, شەجىرە تىڭداپ وسكەن قۇيما قۇلاق. ونىڭ اسپاي-ساسپاي, توكپەي-شاشپاي ايتاتىن سابىرلى اڭگىمەسى بوز ىنگەننىڭ بۇلكىلىندەي, بالبىراپ تارتقان مايسا كۇيلەرىنە ءتانتى بولماعان بىردە-بىرەۋ جوق. ءبارى دە وتەكەڭ دەسە ايرىقشا ىزەت بىلدىرەتىن. جاستايىنان ماڭعىستاۋعا بارعان ءدارىباي حانگەرەەۆ, تولەسىن اليەۆ, جالاۋ مىڭباەۆ, وراز يساەۆ, احمەت مانەتوۆتەر موينىنا القىزىل گالستۋك بايلاعان ەلگەزەك شاكىرت وتەجان الشىمباەۆ, بەرتىن كەلە ءسابيت مۇقانوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, شارا جيەنقۇلوۆا, روزا باعلانوۆا, ءابدىحاميت سەمباەۆ, ماجىكەن بۋتين, ءتارىباي شاۋكەنباەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, روزا جامانوۆا, عافۋ قايىربەكوۆ, ءشامشى قالداياقوۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ, كامال ورمانتاەۆ, كەنجەعالي ساعاديەۆ, ەستورە ورازاقوۆ, عۇبايدوللا ايداروۆ, شايقى ەركەعۇلوۆ, راحمەت وتەسىنوۆ, يبۋللا ساريەۆ, سالامات شالاباەۆ, قابيبوللا سىديقوۆ, ءامين تۇياقوۆتارمەن دوس, سىيلاس بولىپ, پاراسات پايىمىمەن تاڭعالدىردى. كەيىنگى كەزدە حالقىنىڭ ارداقتى ۇلى بايكەن اشىموۆپەن باس قۇدا بولعانىن ماساتتانا ايتىپ وتىراتىن. التايلىق ورالحاننىڭ, تۇركىستاندىق تەمىرحاننىڭ, اتىراۋلىق دۇيسەنبەك پەن تابىلدىنىڭ, ماڭعىستاۋلىق ەسەنعالي, سابىر, سۆەتقالي, سايىن, ءانۋارلاردىڭ ءبارىن بىردەي كورىپ, سىرتتاي ءسۇيسىنىپ باعالايتىن. ۇلتىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەتىن دە وسىنداي كوڭىل عوي.
ەل دەپ ەمەشەگى قۇرىپ, ونەر دەپ وزەگىن ۇزگەن وتەجان اعامىز دا و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەلى جىلجىپ جىل ءوتتى. شەتپەدەن حيۋاعا شىعاتىن ۇلى جولدىڭ بويىنداعى قامىسبايداعى قۇداي قوسقان قوساعى اعي قىزى اقزەردىڭ قاسىنا باردى. بۇل ەجەلگى قورىمداعىلاردىڭ بۇرىنعىلارى وتەكەڭنىڭ بابالارىن, كەيبىرەۋلەرى ءوزىن جاقسى ءبىلدى.
اقزەر اپاي دا ايتۋلى جەردىڭ قىزى ەدى. «كۇيكەننەن بەرگى مۇرىننان, ەكى ءجۇز ءجاۋمىت ۇرىنعان. ەرەگىسكەن جاۋ ەدى, ەسەسى كەتىپ بۇرىننان» دەپ باستالاتىن حالىق جىرىن كوپ ادام بىلەدى. سوندا ايتىلاتىن «بايبوز, جانبوز ەكى اۋىل» دەپ كەلەتىن تۇرىكمەندەر الامانىنا تاپ بولاتىن ەكى باي اۋىل ونىڭ توركىندەرى ەدى. سول قىرعىندا تالاۋعا ۇشىرايتىن سەگىزباي, ساربولاتتاردىڭ اۋىلى ونىڭ توركىنى بولسا, مەنىڭ ناعاشىم ەدى.
تۋرا ناعاشىم ساربولات كوكتەم بي الگى وقيعادان كەيىن بايماعانبەتتىڭ ورنىنداعى سۇلتان پراۆيتەلدىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيتىن ابىز تىلەگەنگە بارادى. الاشا دەيتىن رۋدىڭ اراسىندا ارقادا وتىرعان كەزى ەكەن. ون ەكى قانات ءۇي كوتەرىپ, توي جاساپ جاتىر ەكەن. ەسىكتىڭ الدىنا كەلىپ ىڭعايسىزدانىپ تۇرعان كوكتەمدى كورىپ, ورنىنان تۇرىپ تۇرا ۇمتىلىپتى «اۋ, اعا, قايدان ءجۇرسىز؟!» دەپ ومىراۋىن اشىپ, باۋىرىنا باسىپتى. ەكى اۋىلدىڭ شابىلعانىنان حاباردار تىلەگەن مەيمانىن قاق تورگە وتىرعىزادى. «اياعىم شاڭ ەدى» دەپ تارتىنشاقتاعان ەكەن, «قان بولماسا بولدى عوي» دەپ قۇشاقتاپ اپارىپ توسەككە وتىرعىزىپتى.
«جاقسى كورگەن قوناعىڭنىڭ شارۋاسىن الدىمەن سۇرا دەگەن, بۇل جاققا نە بۇيىمتايىڭىز بولىپ كەلىپ ەدىڭىز؟», دەپتى. «شىراعىم, جاڭادان باسپانا كوتەرەيىن دەپ قياتىن تال قاراپ كەلەمىن», دەپتى كوكتەم. «ە, ەندەشە, مەنىڭ مىناۋ جاڭا ءۇيىم اعامنىڭ جاڭا باسپاناسى بولۋعا جارار ما ەكەن؟», دەپ ك ۇلىپتى تىلەگەن. سوندا سوزدەن مۇدىرگەن كوكتەم: «اپىراي, حانعا جاراعاندا, ماعان جاراماي نە بولىپتى, يگىلىككە تىككەن ءۇيىڭ ءۇي-اق ەكەن» دەپتى. «ەندەشە, ءۇي سەنىكى» دەپ تىلەگەن ورنىنان تۇرىپ, ءتوسىن توسىپتى. سول-اق ەكەن, قايران ناعاشىم: «اعايىن الدىما مالىن سالىپ, ءۇيىڭدى تۇزەيمىن دەسە, ەلەك پەن قوبدانىڭ شىبىعىن شارپىپ, تالىن كۇزەيمىن دەپ ماعان نە كورىنىپتى؟», دەپ ورنىنان كوتەرىلىپ ءتوس قاعىسىپتى.
سول ايتقانداي, ءبىرىن-ءبىرى كورگەندە ەگىز تۋعانداي امانداساتىن ەلدەنبىز عوي. ەلىم دەپ ەمىرەنگەن وتەجان اعانىڭ دا دۇنيەدەن وزعانىنا جىل تولىپ قالىپتى. اعايىن-تۋما, قۇدا-جەكجات, ناعاشى-كۇيەۋ بولىپ جامىراسا جولىعىپ ول جاقتا دا مارە-سارە بولىپ جاتقان شىعار, جارىقتىقتار. تيە بەرسىن! جەلەپ-جەبەپ جاتسىن! توپىراقتارى تورقا بولسىن!
ءابىش كەكىلباەۆ.