ورالداعى قازيتۋ عىلىم-ءبىلىم كەشەنىندە ينتەگراتسيالىق باستامالار كوپ
ورال قالاسىنداعى قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ۋنيۆەرسيتەتى (قازيتۋ) ءبىراز جىلداردان بەرى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە باستاماشى بولىپ كەلەدى. اتالعان عىلىم-ءبىلىم كەشەنى ۇجىمى رەسەيدەگى پەنزا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە ينتەللەكتۋالدىق جانە يننوۆاتسيالىق يدەيالار ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرۋدا. سونداي-اق, بۇل جۇمىستاردى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋدە كورشىلەس مەملەكەتتەگى «دۋبنا» حالىقارالىق تابيعات, قوعام جانە ادام ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىرلەسىپ قۇرىلعان «بىرقالىپتى يننوۆاتسيالىق دامۋ» اتتى كونسورتسيۋمدىق جوبانىڭ دا تيگىزگەن ىقپالى مول.
وسىناۋ ينتەگراتسيالىق سيپاتتاعى ءۇردىس قازيتۋ عالىمدارىنا كەدەن وداعىنا كىرەتىن مەملەكەتتەر مەن ەۋروپانىڭ مارتەبەلى عىلىمي ورتالىقتارى مەن يننوۆاتسيالىق كورمەلەرىنە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قولدانبالى عىلىمداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن شەكارالىق ايماق عالىمدارى رەسەي مەن ەۋروپادا وتكىزىلگەن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق كورمەلەردىڭ جەڭىمپازى اتاندى. باتىسقازاقستاندىقتار ۇسىنعان جاڭعىرمالى ەنەرگيا, اۆتوماتتاندىرۋ مەن تەلەمەحانيكا جانە راديوەلەكترونيكا سالالارىن قامتيتىن جوبالارعا رەسەيلىكتەر مەن ەۋروپالىقتار ءۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جوعارى باعا بەردى.
قازيتۋ عىلىم-ءبىلىم كەشەنى بازاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى فيليالى, سونداي-اق, قازاق ەكولوگيا جانە ءومىر قاۋىپسىزدىگى اكادەمياسىنىڭ ايماقتاعى وكىلدىگى ورنالاسقان. بۇعان رەسپۋبليكانىڭ قۇرمەتتى ينجەنەرى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقسەرىك ءايتىموۆ جەتەكشىلىك جاسايدى. اتالعان قۇرىلىم ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىردەگى ينجەنەرلىك عىلىمنىڭ ءورىسىن كوتەرۋگە جانە تەحنوگەندىك نىساندارمەن ەكولوگيا سالاسىنداعى جوبالاردى عىلىمي-ادىستەمەلىك تۇرعىدان شوعىرلاندىرۋعا دەن قويىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ايماقتىق بولىمشە ماماندارى رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن تىزە قوسىپ, عىلىمنىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى سالالارى بويىنشا كوپتەگەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىردى. مۇنىڭ اراسىندا ءىت تەحنولوگياسى مەن عارىشتىق تەحنولوگيالار سالالارى بويىنشا جۇزەگە اسقان ورتاق جوبالاردىڭ ورنى ايرىقشا.
ا.ءايتىموۆ باستاعان عالىمدار توبى بۇدان ءتورت جىل بۇرىن «ەۋرازيالىق وزەن ارالىعى» اتتى حالىقارالىق قوعامدىق قوزعالىستىڭ ءومىرگە كەلۋىنە باستاماشى بولا بىلگەنى دە بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. وسى شەڭبەردە قازيتۋ كەشەنىندە عارىشتىق تەحنولوگيالار مەن اۆتوماتتاندىرۋ جانە راديوەلەكترونيكا مەن سالاارالىق تەحنولوگيالار باعىتتارى بويىنشا عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن كونگرەستەر ۇيىمداستىرۋ ءىسى داستۇرگە اينالىپ وتىر. وسىنداي ينتەللەكتۋالدىق بايلانىس اياسىندا ماسكەۋ مەن دۋبنانىڭ, سامارا مەن ءتولياتتيدىڭ جانە ورىنبور مەن ساراتوۆتىڭ جەتەكشى عالىمدارى قازاقستاننىڭ ورال قالاسىنداعى عىلىم-ءبىلىم كەشەنىنىڭ وقۋ ۇردىسىنە كەڭىنەن تارتىلدى.
– وسى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە زياتكەرلىك ينۆەستيتسيالار قۇيىلدى. ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىكتەر جاسالدى. اسىرەسە, س.پ.كورولەۆ اتىنداعى سامارا مەملەكەتتىك اەروعارىش ۋنيۆەرسيتەتىمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتىڭ ورنى تىم ايرىقشا دەپ سانايمىز. وسى كەلىسىم نەگىزىندە ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى عارىشتىق اپپاراتتار تىكۇشاقتارى يوندىق قوزعالتقىشتارىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرى مەن جوبالارىن جاسادى. بۇعان قوسا, تىكۇشاق قوزعالتقىشتارىنىڭ تارتۋ جانە جىلدامدىق سيپاتتامالارىن ارتتىرۋ سونىمەن بىرگە, دىبىستان جوعارى جىلدامدىقتاعى ۇشاقتار كونسترۋكتسيالىق ەلەمەنتەرى توزىمدىلىگىن كوتەرۋگە ارنالعان بىرنەشە عىلىمي جوبالار ومىرگە كەلدى. ونىڭ ءبارى دە ساماراداعى اەروعارىش ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي ۇجىمى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتى كەشەنى ەدىل-جايىق ارالىعىنداعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىنداعى قاۋىمداستىعى قۇرامىنا قابىلداندى,– دەدى گازەت تىلشىسىنە بۇل جونىندە اتالعان عىلىم-ءبىلىم كەشەنىنىڭ باسشىسى ا.ءايتىموۆ.
ءيا, ءدال وسى ارادا ەدىل مەن جايىق ارالىعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا قۇرىلعان قاۋىمداستىق قۇرامىنا بۇدان باسقا تۋپولەۆ اتىنداعى قازان مەملەكەتتىك اۆياتسيالىق زەرتتەۋ, ۋفا مەملەكەتتىك اۆياتسيالىق-تەحنيكالىق جانە ەدىل بويىنىڭ مەملەكەتتىك تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جانە اقپاراتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى ەنگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەدىل مەن جايىق وزەنى ارالىعىن قامتيتىن شەكارالاس ايماقتارداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وزىق تەحنولوگيا سالالارى بويىنشا كوشباسشى بولىپ تابىلادى.
قازيتۋ كەشەنىندەگى ينتەگراتسيالىق بايلانىستار مەن اكادەميالىق ۇتقىرلىق مىسالدارى تەك مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. وسى كەشەن بازاسىندا وتكىزىلىپ جۇرگەن حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق كونگرەستەر ورالعا رەسەيدىڭ ورتالىق عىلىمي مەكەمەلەرى جانە ماسكەۋ مەن دۋبنا ۋنيۆەرسيتەتتەرى عالىمدارى مەن اەروعارىش سالالارى جەتەكشى ماماندارىنىڭ ءجيى ءاتىزىن سالۋىنا ىقپال جاسادى. ولاردىڭ اراسىندا «كازكوسموس» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ماسكەۋ قالاسىنداعى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى, ۇشقىش عارىشكەر, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.پ.ارتسەبارسكي مەن ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۇشقىش-عارىشكەر گ.م.سترەكالوۆتىڭ جۇبايى ل.ا.سترەكالوۆا, ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناستار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ۆ.ي.كارپۋنين, دۋبنا قالاسىنان كەلگەن دەلەگاتسيانىڭ جەتەكشىسى پروفەسسور س.ۆ.كيبالنيكوۆ, ماسكەۋدەگى كەشەندى مۋنيتسيپالدىق زەرتتەۋلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆ.ي.پاترۋشەۆ, قالا تۇرعىزۋ قاۋىمداستىعى جانە قالا تەورياسى باعىتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ پرەزيدەنتى ا.م.لولا, تاعى باسقا دا كورنەكتى عالىمدار بار. سونداي-اق, ولار ورال قالاسىندا ترانسشەكارالىق كونگرەسس جۇمىسىنا قاتىسىپ قانا قويماي, ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار اراسىندا شەبەرلىك-سىنىپتارى دارىستەمەلىك جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ارنايى سەرتيفيكاتتار تاپسىرىپ ءجۇر.
ستۋدەنت جاستارعا, اسىرەسە, ل.ا.سترەكالوۆانىڭ جۇبايى ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گ.م.سترەكالوۆتىڭ زەرتتەۋشى رەتىندە بەس مارتە باسقا عارىشكەرلەرمەن بىرگە «سويۋز ت-3», «سويۋز ت-8», «سويۋز ت-11» «سويۋز تم-10» جانە «سويۋز تم-21» عارىشتىق اپپاراتتارىندا جاساعان ساپارلارى ءجونىندەگى اڭگىمەسى ۇلكەن اسەر قالدىردى.
اتالعان كونگرەسكە كەلگەن سامارالىق قالامگەر ۆ.ۆ. پولەتاەۆا بايقوڭىر مەن قىزىلوردانى قازاقستاننىڭ جۇرەگى دەپ نە ءۇشىن اتاعاندىعىنىڭ تاريحىن: «كەڭەس وداعى كەزىندە كسرو ەڭ مىقتى جانە الدىڭعى قاتارلى عارىشتىق دەرجاۆا بولعاندىقتان, عارىشتىق تەحنولوگيالاردى جاساقتاۋدىڭ باسى, ياعني يدەيالىق ورتالىعى ماسكەۋ جانە سوندا ورنالاسقان اەروعارىشتىق زەرتتەۋدىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋروسى بولسا, سول يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن قولى رەتىندە سامارانى ايتقان بولار ەدىم, ال وسى يدەيانى تۇپكىلىكتى ىسكە اسىرىپ ءومىر سىيلاعان, جۇرەگى – بايقوڭىر, ال بايقوڭىر دەگەنىمىز – قازاقستان», دەپ سۋرەتتەگەن ەدى. رەسەيلىك جازۋشى-جۋرناليست ءوزىنىڭ ءومىر بويى شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى بولىگى تەك عارىش تاقىرىبىنا ارنالعاندىعىن ايتا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا «بايقوڭىردىڭ سامارالىق تاريحى» اتتى كىتابىن جازۋدى جوسپارلاپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. ءارى بۇل ەڭبەكتى ءوز ۋاقىتى كەلگەندە قازيتۋ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە قولدانۋعا بولاتىندىعىن ايتىپ بەردى.
سونداي-اق, ورالدا جاستار مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىقتى ناسيحاتتاپ ءوتانسۇيگىشتىكتى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان «بايقوڭىردىڭ جۇلدىزدى جولباستاۋلارى» اتتى ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – عارىش عىلىمى مەن عارىشتىق ساپارلاردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن ەرەكشە ادامداردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن جاستار اراسىنا تاعىلىم, ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىپ, سول ادامداردىڭ تاماشا قاسيەتتەرىن بايانداپ بەرۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى د.ي.مەندەلەەۆ پەن م.ۆ.لومونوسوۆتىڭ ءىسىن پراكتيكادا جالعاستىرۋشى ۆ.ي.ۆەرنادسكيگە ارنالىپ بىلتىر ورال قالاسىندا وتكىزىلگەن حالىقارالىق فورۋم بيىلعى 2014 جىلى ءوز جالعاسىن تاۋىپ, عارىشقا العاش رەت جول سالعان يۋ.ا.گاگاريننىڭ 80 جىلدىعى مەن قازاقستان تىڭى تۇڭعىش رەت يگەرىلە باستاعانىنا 60 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالماق.
مىنە, وسىلايشا قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار ۋنيۆەرسيتەتىندە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر جىل وتكەن سايىن ءوزىنىڭ جاڭا ارناسىن تاۋىپ كەلەدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
ورال.