ادەبيەت جاناشىرلارى بالالارعا ارنالعان كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋى كەنجەلەپ كەتكەنىن ۇرپاق تاربيەسىندەگى وتكىر دە وزەكتى ماسەلە رەتىندە كوتەرىپ كەلەدى. وعان كىتاپ وقۋدان قول ءۇزىپ بارا جاتقان وقىرمان تاعدىرىن جانە قوسىڭىز. قالاي دەسەك تە, بيىلعى بالالار ادەبيەتى جىلى بۇل تاقىرىپقا از دا بولسا قان جۇگىرتىپ, پەرىشتە كوڭىل وقىرمان ءبىراز ولجاعا كەنەلدى.
كىتاپ – ەڭ ۇلكەن تاربيەشى ەكەنىن ەسكەرسەك, ويى دا, قيالى دا تۇنىق كىشكەنتاي وقىرماننىڭ ارمانىنا قانات بايلايتىن قۇندىلىق قاي كەزدە دە قۇلدىراماۋى كەرەك. دەسە دە بۇگىنگى زامان جازۋشىسىنا قويىلار تالاپ جوعارى. سەبەبى كەشەگى ەرتەگىنى بۇگىنگى ومىردەن كورىپ جۇرگەن تەحنوكراتيا ءداۋىرىنىڭ جەتكىنشەكتەرىن تاڭعالدىرۋ, ولاردى كوركەم ادەبيەتكە باۋراۋ, تالعامىنا تاتيتىن تۋىندى جازۋ كەز كەلگەن تۋىندىگەردىڭ وڭتايىنا كەلە بەرمەيدى.
ويلى وقىرمان بۇگىنگى بالالار ادەبيەتىندە ەسىمى ەرەك اتالاتىن بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ تۋىندىلارىن بالا تابيعاتىن تانىپ, كىشكەنتاي جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن سەزىنۋگە تارتاتىن كەڭ تىنىستى دۇنيەلەردىڭ قاتارىنا جاتقىزادى. قالامگەر ءوز وقىرماندارىمەن تەرەڭ شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتقان. «كىتاپ وقىعان بالانىڭ كوكىرەگىندە وت جانادى» دەگەن جازۋشى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا كەزەكتى رەت بالدىرعاندارمەن جۇزدەستى. اڭگىمەلەرىندەگى وقيعالار ورامدىلىعىمەن وقىرمان جۇرەگىنە توتە جول تاباتىن جازۋشىنىڭ «كەچۋا تايپاسىنىڭ ۇندىستەرى», «بەس عاسىر اتىلماعان ساداق», «قۋانىشتى كۇن», «تەنتەكتەر», «حان شاتىرىنداعى كەزدەسۋ», «كۇننەن كەلگەن ادام» كىتاپتارى بالالاردى ەرتەگىلەر الەمىنە, ەرلىككە, وتانسۇيگىشتىككە, شىنايى دوستىققا جەتەلەيدى. جاڭاشىل جازۋشى بۇل جولى ءوز وقىرمانىن توعىز ءجۇز بەتتەن تۇراتىن «سىرلى الەم» اتتى تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىمەن قۋانتتى. ەكى پوۆەستەن تۇراتىن رومان, ەرتەگىلەر مەن اڭگىمەلەر, ساياحاتناما, ەستەلىكتەر, ەسسەلەر توپتاستىرىلعان جيناق «اسىل كىتاپ» باسپاسىنان دارىگەر-مەتسەنات عاني سماحان ۇلىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر. وسى كىتاپتاعى «حان شاتىردان – كۇن شاتىرعا ساياحات!» تاريحي-تانىمدىق ەرتەگى رومانى اۆتوردىڭ ۇزاق جىلعى شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى تۇساۋىن كەسكەن قۇندى كىتاپ كەزدەسۋ كەشىنە كەلگەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا تەگىن تاراتىلدى. سۇيىكتى جازۋشىسىمەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, ءوز قولىنان كىتاپ العان ورىمدەي وسكىندەر ءدان ريزا. سولاردىڭ ءبىرى الماتىداعى №46 مەكتەپ گيمانازياسىنىڭ 5-ءشى سىنىپ وقۋشىسى الان بولاتوۆ.
«بۇل جەرگە ۇستازىممەن بىرگە كەلدىم. جازۋشى اتامىزدى كورىپ قاتتى قۋاندىم. ماعان تىلەگىن جازىپ, قولىن قويىپ بەردى. ەندى بۇل كىتاپتى تۇگەل وقىپ, دوستارىما, اتا-اناما مازمۇنىن ايتىپ بەرەتىن بولام. وسى ۋاقىتقا دەيىن جيىرماداي كىتاپ وقىپ ءبىتىردىم», دەيدى الان.
بالا – تاۋ بۇلاعىنداي تۇنىق الەم. ولاردىڭ جۇرەگىنە جول تابۋ ءۇشىن جازۋشىعا جان تازالىعى كەرەك. قالامگەردىڭ بالالار ادەبيەتىنە ادالدىعىن قالامداس-قاناتتاستارى ايرىقشا باعالايدى. بۇل تۇرعىدا قوعام قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجاننىڭ: «بالانىڭ جان دۇنيەسى قانداي بولسا, جەتپىسكە كەلسە دە الەمگە بالا كوزبەن قارايتىن ءبىر قالامگەر بار. ول – بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ. جازۋشى, جۋرناليست, جيھانگەز, باسپاگەر سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى ەكۆاتور بەلدەۋىن ەكى رەت كەسىپ وتكەن. ونىڭ بىرقاتار كىتاپتارى سەكسەنىنشى-توقسانىنشى جىلدارداعى ناعىز بەستسەللەرگە اينالدى. تانىم مەن تالعام, رۋحاني جاڭعىرۋ بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆتىڭ ءوزىنىڭ دە جان تازالىعىن تازالاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ جەمىسى – «حان شاتىردان – كۇن شاتىرعا ساياحات!» ەرتەگى رومانى» دەگەن پىكىرىن العا تارتار ەدىك.
– ءومىردى ءسۇيۋ – بالالارعا قامقورلىق جاساۋدان باستالۋى كەرەك. قانداي قيىن زامان بولسا دا بالا تاربيەسىن ۇمىتپايىق. ۇلكەندەردى ورتا قولدى دۇنيەلەرمەن الداي سالۋعا بولادى. ال بالالاردى الداپ كور. كونبەيدى. بۇگىنگى جەتكىنشەكتىڭ تالابى بيىك, تالعامى جوعارى. وسى ورايدا, بالالارعا ۇسىنىلعان ءاربىر تۋىندى – جازىلعان كىتاپ, شىعارىلعان انيماتسيالىق فيلم, كوركەم فيلم, قويىلىمدار اسا جوعارى دەڭگەيدە دايىندالۋى شارت. ءبىز ءجۇز جىل بويى قۋىرشاق تەاترىندا بۇلدىرشىندەرگە ء«ۇش توراي» قويىلىمىن قويعانىمىزعا ءمازبىز. وعان جىلاۋ كەرەك! جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ءار تۋىندىعا ەڭ مىقتى, تالانتتى دەگەن ماماندار تارتىلۋعا ءتيىس. ال «بالالار ادەبيەتى» جىلى اياسىندا اتقارىلار جۇمىستار كوپ. ءبىز, ەڭ الدىمەن, جاڭا باعىتتاعى بالالار ادەبيەتىن جازۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن قالامگەرلەردىڭ مارتەبەسى كوتەرىلسە يگى. ۇكىمەت جەتكىلىكتى مولشەردە قارجى بولمەي بۇل ماسەلە شەشىلمەيدى. بالالارعا شىنداپ كوڭىل بولەر ۋاقىت جەتتى. ولار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ەكەنىن ۇمىتپايىق, – دەيدى بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 258 بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 241-ءى بالالارعا, 11-ءى جاستارعا, التاۋى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان. بىزدە بالالار ادەبيەتىنە دەگەن كوزقاراس قالىپتاسپاي كەلەدى دەگەن پىكىر قوعامدا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان دەيىن جاقسى كىتاپتار شىعارىپ, قازىرگى نارىقتى مەڭگەرە باستاعان باسپالاردىڭ باسىم بولىگى شەتەلدىك اۆتورلاردى قازاقشاعا اۋدارۋمەن شەكتەلىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شىعارمالار بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسارى انىق.
– بالالار ادەبيەتىن ورىستەتۋ بولاشاققا جاسالعان بايىپتى قادام. بالا ەلدىڭ بولاشاعى دەگەندى كوپ ايتامىز. بۇل ءسوز جاي عانا ۇرانعا اينالماي, ادەبيەت پەن مادەنيەتتە, ۇرپاق تاربيەسىندە كورىنىس تابۋعا ءتيىس قۇندىلىق. بالالار مەن جەتكىنشەكتەردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋ, ولارعا ارناپ ومىرشەڭ تۋىندىلار جازۋ ۇلكەن جاۋاپتى ءىس. بۇل باعىتتا بەيسەنباي اعانىڭ بالالار ادەبيەتىنە جاساعان ەڭبەگى وراسان. ءبىز ارقاشان ۇلتتىق قاسيەت-قالىبىمىزدى ۇرپاق جادىنا سىڭىرۋگە باعىتتالعان شىعارمالاردى قولداۋعا ءازىرمىز, – دەيدى دارىگەر-مەتسەنات عاني سماحان ۇلى.
بالالار ادەبيەتىن قولداۋ جىلى اياسىندا عانا ەمەس, بۇلدىرشىندەر الەمىن باۋرايتىن شىعارمالار قورجىنى جىل سايىن تارتىمدى تۋىندىلارمەن تولىعا بەرسە يگى. ۇلتتىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى ءۇشىن بالالارعا بۇدان ۇلكەن بازارلىق جوق...
الماتى