اۋا رايى بىرەسە سۋىتىپ, بىرەسە جىلىنىپ, سان قۇبىلعان اتىراۋدا بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر كوكتەمگى بالىق اۋلاۋ ماۋسىمىنا دايىندالىپ جاتىر. اتىراۋلىق بالىقشىلار بالىقتىڭ سان الۋان ءتۇرىن نەگىزىنەن جايىق جانە قيعاش وزەندەرىنەن اۋلايدى. الايدا, رەسەيمەن اراداعى شەكارا سىزىعىمەن اعىپ جاتقان قيعاش وزەنىنەن سۋ مارجانىن سۇزەتىن بالىقشىلاردى قيىندىققا كەزىكتىرىپ وتىرعان بىرنەشە ماسەلە بار. مىسالى, قۇرمانعازى اۋدانىنداعى «كاسپيبالىق» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جۇماجان شاكۋپوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىرىنشىدەن, سوڭعى جىلدارى بالىق اۋلاۋعا بەرىلەتىن ليميت ءار بالىقشىعا بالىق تۇرىنە قاراي ءبولىنىپ بەرىلەدى ەكەن. الايدا, بالىقشىلار پىكىرىنشە, ليميتتە كورسەتىلگەن بالىق تۇرلەرى ءبىر سۋ قويماسىنان عانا اۋلانبايدى. ءتىپتى, ليميتتە كورسەتىلگەن نورمامەن اۋلاۋعا دا مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. بالىقشىلار بالىق اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن بيلەتتەردى مەرزىمى ءبىتىپ قالۋىنا وراي 300 شاقىرىمداي الىستاعى اتىراۋ قالاسىنا 3-4 رەت بارىپ, قايتادان جازدىرىپ اكەلەدى ەكەن.
ەكىنشىدەن, تابيعاتتى پايدالانعانى ءۇشىن, ياعني بالىق اۋلاۋ ليميتىنە تولەنەتىن تولەم جىلدان جىلعا ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشكە بايلانىستى ءوسىپ وتىر. ماسەلەن, تولەم 2006 جىلى 1 كيلو ءىرى بالىق ءۇشىن 15 تەڭگە, ال 1 كيلو ۇساق بالىق ءۇشىن 5 تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەنگەن. قازىر بۇل تولەم وزگەرىپ, ءىرى بالىقتىڭ 1 كيلوسىنا 23 تەڭگە, ۇساق بالىق ءۇشىن 7 تەڭگەدەن تولەنەدى. بالىقتى جەكە تۇلعالار سەكىلدى كيلوگرامداپ ەمەس, توننالاپ اۋلايتىن وندىرىستىك كووپەراتيۆ باسشىلارى تولەم باعاسىنىڭ تۇراقتانعانىن قالايدى. ويتكەنى, تولەم باعاسىنىڭ ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشكە بايلانىستى وسە بەرۋى كووپەراتيۆتەر ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە, نەگىزگى قورىن تولىقتىرۋعا توسقاۋىل بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
ۇشىنشىدەن, قيعاش وزەنى جانە ونىڭ ساعالارىن قالىڭ ءشوپ, نۋ قامىس پەن قوعا باسىپتى. دەمەك, بىرنەشە جىل بويى گيدرولوگيالىق, مەليوراتسيالىق جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلمەگەنىن بايقاتادى. ال بۇل الدىڭعى كەزەكتە قيعاش وزەنىندە, ونىڭ سالالارى مەن ساعالارىندا بالىق تۇرلەرىنىڭ تابيعي جولمەن كوبەيۋىنە, قوزعالىسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. بۇل بالىق اۋلاۋعا دا قيىندىعىن تۋعىزىپ وتىر.
تورتىنشىدەن, قيعاش وزەنىنەن اۋلاناتىن بالىقتىڭ 80 پايىزدان استام ۇلەسى قابادالار (ۆەنتەرلەر) ارقىلى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. مۇنداي ءادىس سوناۋ 70-90-جىلداردان بەرى بار. سول كەزەڭدە ەكى ادامنان قۇرالعان قايىق جاراقتارى 135 دانا قابادامەن جاراقتاندىرىلادى ەكەن. ءدال وسى ادىسپەن جاراقتانعان ءار زۆەنوعا 350-450 تسەنتنەر بالىق اۋلاۋ جوسپارى تاپسىرىلعان.
وسىعان وراي, «كاسپيبالىق» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جۇماجان شاكۋپوۆ ۇكىمەتتىڭ «بالىق رەسۋرستارى مەن باسقا سۋ جانۋارلارىن, ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا شەكتەۋ مەن تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ, ولاردىڭ پايدالانۋ ورىندارى مەن مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا قيعاش وزەنىنىڭ ساعالىق كەڭىستىگىنە كاسىپتىك بالىق اۋلاۋ ءۇشىن 2 ادامنان قۇرالعان 135 دانا قابادا جاراعىمەن ىسكە اسىرۋدى ەنگىزسە» دەگەن ۇسىنىسىن ايتادى.
بەسىنشىدەن, ياعني ەڭ باستى ماسەلە قيعاش وزەنىنەن بالىق اۋلاۋ مەرزىمىنە بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قيعاش وزەنى قازاقستان مەن رەسەيگە ورتاق شەكارا سىزىعىنىڭ بويىمەن اعىپ جاتىر. ياعني, ءبىر وزەننىڭ ۇستىنەن قازاقستان بالىقشىلارى دا, رەسەي بالىقشىلارى دا بالىق اۋلايدى.
الايدا, قيعاشتىڭ بەرگى بەتىندەگى قازاقستاندىق بالىقشىلارعا بالىقتى 1 مامىردان كەيىن اۋلاۋعا رۇقسات جوق. بالىق اۋلاۋ ليميتىندە ءدال وسىلاي كورسەتىلگەن. ال رەسەي بالىقشىلارى قيعاش وزەنىنەن بالىقتى 25 مامىرعا دەيىن الاڭسىز اۋلاي بەرەدى. سوندا قيعاش وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىندا وتىرعان ەكى ەل بالىقشىلارىنا بەرىلگەن ءليميتتىڭ مەرزىمى نەگە ەكى ءتۇرلى؟ بۇل جەردە قازاقستان ۇكىمەتى قيعاشتان بالىق اۋلاۋعا بەرىلەتىن ليميت مەرزىمىن بەلگىلەگەندە نەنى ەسكەرمەدى؟ ال رەسەي ءوز بالىقشىلارىنا قيعاش وزەنىنەن 25 مامىرعا دەيىن بالىق اۋلاۋعا رۇقساتتى نەندەي سەبەپپەن بەرىپ وتىر؟
گازەت ءتىلشىسىنىڭ وسى ساۋالدارىنا وراي پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ بىلايشا تۇسىنىك بەردى:
– بۇل جەردە ءبىر ماسەلە – قيعاش وزەنىندە بالىقتىڭ قاي كەزدە ءجۇرەتىندىگى ەسكەرىلمەي وتىر. مەن جاقىندا رەسەيدىڭ استراحان قالاسىنداعى كاسپي بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (كاسپنيرح) عىلىمي ماماندارىمەن كەڭەستىم. ينستيتۋت عالىمدارى ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قيعاش وزەنىنە بالىقتىڭ كىرۋى ءساۋىردىڭ اياعىندا باستالادى دەگەن تۇجىرىم جاساپ وتىر. ال مامىر ايىنىڭ ورتا تۇسىندا قيعاش وزەنىندە بالىق تىپتەن كوپ جۇرەدى. مىنە, استراحانداعى عىلىمي ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ وسىنداي دايەكتى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى ءوز بالىقشىلارىنا قيعاش وزەنىنەن 25 مامىرعا دەيىن بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرىپ وتىر.
شىندىعىندا, ءبىر وزەننىڭ قوس جاعالاۋىنداعى ەكى ەل بالىقشىلارىنىڭ بالىق اۋلاۋ مەرزىمىندەگى ايىرماشىلىق – 25 كۇن. بۇل سوڭعى ەكى-ءۇش جىل بويى قايتالانىپ كەلەدى. ارينە, ءبىر قاراعاندا تىم كوپ مەرزىم بولماۋى دا مۇمكىن. بىراق, «كوكتەمنىڭ ءار كۇنى جىلعا ازىق» دەگەن قاعيدانى ۇستاناتىن بالىقشىلار ءۇشىن وسىناۋ 25 كۇننىڭ ىشىندە بىرنەشە توننا سۋ مارجانىن ءسۇزىپ الۋعا بولاتىنى ەسكەرىلۋى قاجەت. ايتقانداي, قيعاش وزەنىنەن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتار ەمەس, «قارا بالىق» اتاۋىنا يە بولعان كادۋىلگى جاي بالىقتار عانا اۋلانادى. وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى رەسەي بالىقشىلارى كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسقان اق بالىقتاردى سۋدان ءسۇزىپ الىپ جاتقاندا, بەرگى بەتتەگى قازاقستان بالىقشىلارى ولارعا تەلمىرە قاراپ وتىرادى. ءبىر وزەندەگى تابيعي بايلىقتان رەسەي بالىقشىلارى مول ولجاعا كەنەلىپ جاتىر. ال قازاقستان بالىقشىلارى ودان نەگە قۇر قالۋى كەرەك؟
«وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى», دەيدى قازاق. ەل ۇكىمەتى قيعاش وزەنىنەن سۋ مارجانىن سۇزەتىن 12000-13000 ادامنىڭ وزەگىن تالدىرماۋ ءۇشىن جوعارىدا كەلتىرىلگەن دايەكتەردى ەسكەرۋى ءتيىس. ناقتىسىن ايتقاندا, قيعاش وزەنىنەن بيىلعى بالىق اۋلاۋ مەرزىمىن 25 مامىرعا دەيىن ۇزارتۋعا ءالى دە مۇمكىندىك بار.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى,
قۇرمانعازى اۋدانى.