قر پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە سويلەگەن ءسوزى

قۇرمەتتى جيىنعا قاتىسۋشىلار, ەلشىلەر!

بۇل باسقوسۋ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيلى بەلەسى قارساڭىندا وتۋدە. وسى تاريحي مەجەگە ءبىز تولاعاي تابىسپەن جەتىپ وتىرمىز. قازاقستان ايماقتىق جانە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەلسەنە قاتىساتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن كاسىبي ديپلوماتيالىق قىزمەت قۇرىلىپ, اۋقىمدى سىرتقى ساياسي مىندەتتەر شەشىمىن تاپتى. اسىرەسە, مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ تولىق بەكىتىلۋى تەڭدەسسىز تاريحي جەتىستىك بولدى جانە مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە ايرىقشا ىقپال ەتكەن شەشىمگە اينالدى.

«كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ» قابىلدانۋى – تاعى ءبىر ايتۋلى جەتىستىك. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن 20 جىل بويى تاباندى جۇمىس اتقارىلدى. كەلىسسوزدەرگە قاتىسقان قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىن ەلىمىز جوعارى باعالايدى. مەن ولاردى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتايتىن بولدىم. شەگەندەلگەن شەكارا – قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ كەپىلى. سونداي-اق ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىمىز – رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دوستىق قاتىناسىمىزدىڭ مىزعىماس نەگىزى. قازاقستان اقش-پەن جانە ەۋروپا وداعى ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق بايلانىس ورناتتى. بۇل مەملەكەتتەر – ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيا جانە ساۋدا سالاسىنداعى ارىپتەستەرىمىز. ءبىز كوپجاقتى, سارابدال ديپلوماتيانى بەرىك ۇستانىپ كەلەمىز.

بيىل – سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل. قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتتى. بۇل شەشۋشى قادام قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا زور ۇلەس قوستى. ەلىمىز جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىس كوشباسشىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ەلباسى ۇسىنىسى بويىنشا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا ارنالعان الەمدىك فورۋمدى ازىرلەۋ قاجەت. كەلەسى جىلى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە 30 جىل تولادى. وسىعان وراي, ەلوردامىزدا وسى فورۋمنىڭ VI ءسامميتى وتەدى. بۇل جيىندى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋى كەرەك. ءبىز بۇل كەڭەستى بىرتىندەپ قۇرلىقتاعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ ۇيىمىنا اينالدىرۋدى كوزدەيمىز. قازاقستان ديپلوماتياسى كوپتەگەن ماسەلەنى, ءتىپتى, اسا كۇردەلى حالىقارالىق تۇيتكىلدەردىڭ ءوزىن مامىلە ارقىلى شەشۋگە مۇددەلى. بۇل تاجىريبە جىلدار بويى قالىپتاسقان جانە وڭ ناتيجە كورسەتكەن. ەلىمىز مەملەكەتارالىق جانە ازاماتتىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بىتىمگەرلىك باستامالار ۇسىنىپ, ارا-اعايىن بولىپ ءجۇر.

سونداي-اق, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزىپ, وركەنيەتتەر ۇندەستىگىن ورناتۋعا كۇش سالۋدا. وسىنىڭ ءبارىن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز جوعارى باعالاپ, جان-جاقتى قولداۋ بىلدىرۋدە. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتتىك. قازاقستان 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولدى. قازاقستان – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كوپجاقتى قۇرىلىمداردىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى.

ەلىمىز تمد, ەۋرازيا ەكونوميكا وداعى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. جاقىندا باۋىرلاس ەلدەرمەن بىرلەسىپ, تۇركى كەڭەسىن تولىققاندى ۇيىمعا اينالدىردىق. وسىلايشا, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماعىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. قازاقستان الىپ قۇرلىقتىڭ ءدال ورتاسىندا تۇر. بۇل – گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى. ءبىزدىڭ توڭىرەگىمىزدە بەيبىتشىلىك بەلدەۋى قالىپتاستى. ەل ىشىندەگى احۋال تۇراقتى. سىرتقى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا بارىنشا اشىقپىز. مۇنىڭ ءبارى – ينۆەستورلار ءۇشىن وتە قولايلى جاعداي.

بۇگىندە ورتالىق ازياداعى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ 75 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىز وڭىردەگى ەكونوميكالىق كوشباسشىعا اينالدى. ۇكىمەتتىڭ جانە ديپلوماتتاردىڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەت – ايماقتىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ودان ءارى نىعايتۋ. وسى جۇمىستىڭ قارقىنىن باسەڭدەتۋگە بولمايدى. بۇكىل الەمدى پاندەميا جايلاعانىنا ەكى جىلعا جۋىقتادى. ونىڭ سالدارى قازاقستانعا دا وڭاي تيگەن جوق.

ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋس وسى كۇردەلى كەزەڭدە جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت ەتتى. شەتەلدەگى مىڭداعان ازاماتىمىزعا كومەك كورسەتتى. سىرتتا قالىپ قويعان وتانداستارىمىزدى ەلگە الىپ كەلۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىس اتقاردى. ديپلوماتتارىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزىلدى. ءبىز دە بىرقاتار مەملەكەتتەرگە قولداۋ كورسەتتىك. «ۆاكتسينالىق ديپلوماتيانىڭ» ارقاسىندا ورتالىق ازياداعى ىندەتكە بايلانىستى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا ۇلەس قوستىق. ءتۇرلى قيىندىققا قاراماستان, سىزدەر الدىمىزدا تۇرعان ستراتەگيالىق مىندەتتەردى ورىنداپ كەلەسىزدەر. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىز ەكوسوس-قا جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنە سايلاندى. بيىل تەڭىزگە تىكەلەي شىعا المايتىن ەلدەر توبىنا توراعالىق ەتىپ وتىرمىز. باسقا دا ماڭىزدى باستامالارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى شارالار قولعا الىپ جاتىر. بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋ ءۇشىن جۇمىستى جانداندىرۋ كەرەك. اۋعانستانداعى كۇردەلى گۋمانيتارلىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ جاتىرمىز. بۇل – ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ جاسامپازدىق سيپاتىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

قۇرمەتتى ديپلوماتتار!

مەن بىلتىر «2020-2030 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىن» بەكىتتىم. بۇل قۇجات ارقىلى حالىقارالىق ستراتەگيامىزدىڭ قاعيداتتارى جانە باعىت-باعدارى وزگەرمەيتىنىن ناقتىلادىق. سونداي-اق, قازاقستان ءۇشىن رەسەي, قىتاي, اقش, ورتالىق ازيا جانە ەۋروپا وداعى مەملەكەتتەرىمەن ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن تاعى دا قۋاتتاي تۇستىك. ءبىز ازيا, ورتا جانە تاياۋ شىعىس, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكا, افريكا ەلدەرىمەن بايلانىستى كەڭەيتە بەرەمىز. جالپى, سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ اۋقىمى كەڭ بولۋى كەرەك.

كوك بايراعىمىزدى الەمنىڭ نەگىزگى ايماقتارىندا ورناتۋ قاجەت. بۇل ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەدى. سونىمەن قاتار ءبىز ەلىمىزدىڭ ەۋرازيانىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جۇيەسىندەگى جوعارى مارتەبەسىن ودان ءارى نىعايتۋعا مۇددەلىمىز. ىندەت باستالعاننان بەرى الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكا تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراۋدا. جاھاندىق شيەلەنىستەر ءورشىپ كەلە جاتىر. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭ. الدىمىزدا ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەر تۇر. ءبىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ساقتاپ, الەمدىك ارەناداعى ءرولىن كۇشەيتۋگە ءتيىسپىز. وسىعان وراي سىرتقى ساياسي جۇمىس تاسىلدەرىن قايتا سارالاپ, جۇيەلى شارالار ازىرلەۋىمىز كەرەك. بۇل مىندەتتى تابىستى ورىنداساق, ۇلتتىق ديپلوماتيا ۋاقىت تالابىنا جانە ازاماتتارىمىزدىڭ سۇرانىسىنا ساي بولادى. ەڭ الدىمەن, مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەسىن لايىقتى قورعاي الامىز. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وسىنداي اۋقىمدى باسقوسۋى سوڭعى التى جىلدا العاش رەت وتكىزىلىپ وتىر. سوندىقتان, ءبىز قوردالانعان تۇيتكىلدىڭ ءبارىن مۇقيات تالداپ, اقىلداسۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا, مىناداي ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت.

ءبىرىنشى. سىرتقى ساياساتتى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا ساي جۇرگىزىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ. قازىر قازاقستاننىڭ سىرتقا باعىتتالعان جۇمىسىندا ءبىرتۇتاس, جالپى مەملەكەتتىك ستراتەگيا جوق دەۋگە بولادى. بۇل – جۇيەلى سيپاتتاعى ماسەلە. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۇكىمەتتە ەرەكشە مارتەبەگە يە بولىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وسىعان وراي, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تىعىز مەكەمەارالىق ۇيلەستىرۋ جۇمىسىن ءتيىمدى اتقارۋى كەرەك. مەملەكەتتىك اپپارات ىشىندەگى بايلانىس, ءوزارا ىقپالداستىق ءالسىز. جەكەلەگەن مەكەمەلەردىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەرىلىپ جاتادى. بۇل – ءبىرازدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان تەرىس ءۇردىس. سونىڭ كەسىرىنەن ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بولىپ جاتادى. وعان قوسا, ۇلتتىق مۇددەنى قورعايتىن كەزدە ءتيىمدى جۇمىس اتقارىلمايدى. مىسالى, قازىر جايىق وزەنى تارتىلىپ بارادى. قازاقستانعا جولدانعان جۇك قىتاي شەكاراسىندا تۇرىپ قالدى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ كورشى ەلدەر نارىعىنداعى مۇددەسى ويداعىداي قورعالماي وتىر. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا جانە كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتەدى.

ەكىنشى. ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى «قايتا جانداندىرۋ». الەمدىك ساياساتتا كليمات پەن تەحنولوگيا ماسەلەلەرى ايرىقشا وزەكتى. پاندەميادان كەيىن ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر اراسىندا شەتەل ينۆەستيتسياسىنا تالاس كۇشەيدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى – ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىراتىن ۋاكىلەتتى ورگان. ءبىز مينيسترلىككە وسىنداي ەرەكشە مارتەبە بەردىك. سوندىقتان, بۇل مۇمكىندىكتى تولىققاندى پايدالانۋ قاجەت. قازاقستان ەكسپورتىن ىلگەرىلەتۋگە بارىنشا قولعابىس ەتۋ – تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت. ەلىمىز شىعىس پەن باتىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى جالعايتىن كۇرە جولداردىڭ بويىنداعى ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالۋعا ءتيىس. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى جانە كورشى ەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق باستامالارى وسىعان نەگىز بولادى. بۇل جۇمىستا مينيسترلىككە ايرىقشا مىندەت جۇكتەلەدى.

ءۇشىنشى. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق ورنىن نىعايتۋ. مەن جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت. ءبىز وسى ايماقتا ەرەكشە مارتەبەگە يە ەكەنىمىزدى باتىل مالىمدەي بىلۋگە ءتيىسپىز. بۇعان تولىق نەگىز بار. اتاپ ايتقاندا: - ەكونوميكامىز ورتا ازياداعى باسقا ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا قاراعاندا الدەقايدا قۋاتتى; - ءبىز ەۋرازياداعى باستى كولىك دالىزدەرى توعىسقان گەوستراتەگيالىق ورتالىقتا تۇرمىز; - اۋقىمدى ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق رەفورمالار بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسۋدا; - زياتكەرلىك جانە ادامي رەسۋرسىمىز بار; - حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ الدىنداعى ابىروي-بەدەلىمىز جوعارى. وسىعان وراي, ورتالىق ازيانىڭ تاعدىرى ءۇشىن قازاقستانعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەلەردى ايقىنداپ, ونى شەشۋ كەزىندە ەلىمىز ماڭىزدى ءرول اتقارادى. «سۋ ديپلوماتياسى» بويىنشا كەلىسسوزدى تەزىرەك اياقتاۋ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جانە رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاق مۇددەسىنە ساي كەلەدى دەپ سانايمىن. ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءادىل جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ايماقتا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى كەپىلى بولماق.

ءتورتىنشى. الەمدەگى الپاۋىت ەلدەرمەن جانە وڭىردەگى ىقپالدى مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەلى ءارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ. قازىر گەوساياسي تەكەتىرەس بەلەڭ الۋدا. قازاقستان ەشكىممەن جاۋلاسپايدى, حالىقارالىق داۋلارعا كيلىكپەيدى. ءبىزدىڭ تاڭداعان جولىمىز – ايقىن. پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن سالماقتى ءارى ساليقالى ساياساتتان ەش اينىمايمىز. ءبىز ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى مىندەتتەمەلەردەن باس تارتپايمىز. داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداسا, ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي ۇتىمدى شەشىم تابۋعا ۇمتىلامىز. ءبىز تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىككە, ەلىمىزدىڭ شەكاراسى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ءبىر دە ءبىر كەلىسىمگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, وسى قاسيەتتى قۇندىلىقتار ءبىز ءۇشىن بارىنەن قىمبات. ءبىز, ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ مۇددەلەرىن تاباندىلىقپەن قورعاۋىمىز قاجەت. بەسىنشى. قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ. ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكە تىڭ سەرپىلىس قاجەت. بىلىكتى مامانداردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن كەتۋى ونىڭ كادرلىق الەۋەتىن السىرەتۋدە. بۇل – شىن مانىندە, وزەكتى ماسەلە. مەن وسى مينيسترلىك ەڭ كونسەرۆاتيۆتى قۇرىلىمنىڭ ءبىرى ەكەنىن بىلەمىن. مۇنىڭ جاقسى جاعى دا بار. ءداستۇر ساقتالادى, كاسىبي ديپلوماتتار شوعىرى قالىپتاسادى. دەگەنمەن, جاعىمسىز جاعى دا جوق ەمەس. ءبىلىمدى, بىلىكتى ءارى ەلگە ادال قىزمەت ەتكىسى كەلەتىن جاستار ءۇشىن مينيسترلىككە جۇمىسقا تۇرۋ – «الىنباس قامالداي». بۇل احۋالدى تۇزەپ, كادر ساياساتىن تۇبەگەيلى قايتا قارايتىن كەز كەلدى. ديپلوماتيالىق قىزمەتكە, ەڭ الدىمەن, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, وتانشىل ماماندار قاجەت. قازاقستان اتىنان شەت مەملەكەتتەردە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ديپلوماتتارىمىز شەتەل تىلدەرىن عانا ەمەس, الدىمەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى كەرەك.

قۇرمەتتى جيىنعا قاتىسۋشىلار!

ءسوز سوڭىندا تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى نەگىزگى باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستى تىڭ قارقىنمەن جالعاستىرۋ كەرەك. ياعني, ۋاقىت سىنىنان وتكەن ۇستانىمداردى جاڭا شەشىمدەرمەن ۇشتاستىرۋ قاجەت. وسى ورايدا, ديپلوماتتارىمىز قاشاندا ەل مۇددەسىنە ادال بولادى دەپ سەنەمىن. بارشاڭىزعا اماندىق, قىزمەتتەرىڭىزگە تابىس تىلەيمىن!

راقمەت.