ەلدىڭ رۋحىن سەرپىلتىپ, ەڭسەسىن كوتەرگەن, ەلدىگىمىزدىڭ ەرەن ۇلگىسىن الەمگە پاش ەتكەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسقانى بارشاعا ءمالىم.
ناقتى ايتار بولساق, وسىدان 18 جىل بۇرىن ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاريا ەتىپ, سۇرىپتالعان تۇجىرىمداما بويىنشا ايقىندالعان باسىم باعىتتاردى تولىق اتقارىپ شىعۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرعان بولاتىن. وسى ىسكە نەگىز بولعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – الەمدiك عىلىمي وي-سانانىڭ, مادەنيەت پەن ادەبيەتتiڭ تاڭداۋلى جەتiستiكتەرi نەگiزiندە گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋدiڭ مەملەكەتتiك تiلدەگi تولىققاندى قورىن قۇرۋ ەدى.
بۇل ورايدا, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي الەمدىك وي جەتىستىكتەرىن اۋدارۋ ارقىلى قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋەتىن ارتتىرا وتىرىپ, تاريحي ءمانى زور ۇلتتىق مادەني مۇرا قاتارىنا جاتاتىن سيرەك كەزدەسەتىن وتاندىق قولجازبالار مەن قۇندى كىتاپتاردى جارىققا شىعارۋ ناتيجەسىندە, ەلىمىز تاريحىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى ايقىندالدى.
اتاپ وتەر بولساق, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى ەكى جىلىندا 218 اتالىم كىتاپ ازىرلەنىپ, جارىققا شىقتى. وسىنىڭ ىشىندە: «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» 10 تومدىعىنىڭ 9 تومى جارىق كورىپ, «الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا 34 توم كىتاپ قازاق تىلىندە, «الەمدىك مادەنيەتتانۋ وي-ساناسى», «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا», «باتىس دەرەككوزدەرىندەگى قازاقستان تاريحى» جوبالارىنىڭ ءاربىرىنىڭ 10 تومدىعى, «قازاقتار قۇقىعىنىڭ ەجەلگى الەمى» سەرياسىنىڭ 8 تومى جارىق كوردى. ۇلت تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي وراسان باي, رۋحاني قازىنا جارىق كورگەن جوق.
2007 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن كەزدەسكەن ەلباسى ن.نازارباەۆ, جوعارىدا اتقارىلعان رۋحاني جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتتەرگە قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە باعا بەرىپ, سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىن ساقتاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋدا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى.
وسىلاي تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىنا يە بولعان رۋحاني-مادەني اعارتۋشىلىق جۇمىسى باعدارلامانىڭ ءارى قاراي جالعاسىن تاۋىپ, ورىس, اعىلشىن جانە قازاق تىلىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى, «سينونيمدەر سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپيالىق سوزدىگى», «قازاقستان ارحەولوگياسى», «قازاقستاننىڭ ورتا عاسىرداعى قالالارى» قاتارلى كىتاپ-البومدار كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل تۋىندىلارعا باعدارلاما لوگوتيپى قويىلىپ, بىرتەكتى ديزاينمەن بەزەندىرىلىپ, كوركەمدىك, تەحنيكالىق جانە پوليگرافيالىق جاعىنان جوعارى دارەجەدە جاسالدى.
باعدارلاما اياسىندا اسا ءمان بەرىلگەن باعىتتىڭ ءبىرى – «الەم ادەبيەتىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا: دجورج بايروننىڭ «چايلد گارولدتىڭ ساپارى. قابىل. تەڭىز كوكجالى», ونورە دە بالزاكتىڭ «شەگىرەن بىلعارىسى», مۋلۋد ماممەريدىڭ «اپيىم مەن تاياعى», ۋيليام شەكسپيردىڭ «تراگەديالار مەن سونەتتەرى», گەتەنىڭ «فاۋستى», ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «قوش بول, مايدانى», فەدور دوستوەۆسكيدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتارى», ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ «ماشەنكا» جانە «لۋجين قورعانىسى» اتتى الەمدىك جاۋھارلار قازاق وقىرماندارىمەن قاۋىشسا, «قازاقستان تاريحى» سەرياسى بويىنشا كوپتەگەن قۇندى جازبا دەرەكتەر اراب, پارسى, تۇركى, قىتاي, مانجۋر, شاعاتاي, موڭعول, كونە سلاۆيان جانە باتىس تىلدەرىنەن اۋدارىلدى.
سونداي-اق «قازاقستاننىڭ تاريح جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى» سەرياسى بويىنشا جۇزدەگەن تيراجبەن 442 اتالىم كىتاپ جارىق كوردى. بۇل تۋىندىلارعا جەكە-جەكە توقتالار بولساق, «الەمدىك تاريحي وي سانا» 10 توم, «قازاقستان تاريحى ەجەلگى دۇنيە شىعارمالارىندا» 2 توم, «قازاقستان تاريحى ءىح-ءحVىى عاسىرلارداعى اراب دەرەككوزدەرىندە» 3 توم, «قازاقستان تاريحى V-ءحVىى عاسىرلارداعى يران-پارسى دەرەككوزدەرىندە» 5 توم, «قازاقستان تاريحى حV-حح عاسىرلارداعى تۇركىتىلدى دەرەككوزدەردە» 5 توم, «قازاقستان تاريحى قىتاي دەرەككوزدەرىندە» 5 توم, «قازاقستان تاريحى موڭعول دەرەككوزدەرىندە» 3 توم, «قازاقستان تاريحى ءحVى-حح عاسىرلارداعى ورىس دەرەككوزدەرىندە» 10 توم, «قازاقستان تاريحى ءحىى-حح عاسىرلارداعى باتىس دەرەككوزدەرىندە» 10 توم, «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا» 20 توم, «الەمدىك مادەنيەتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم, «الەمدىك الەۋمەتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم, «الەمدىك ساياساتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم, «ەكونوميكالىق كلاسسيكا» 10 توم, «الەمدىك پسيحولوگيا» 10 توم, «الەمدىك پسيحولوگيا وي-ساناسى» 10 توم, «ەرتە دۇنيەدەن بۇگىنگە دەيىنگى قازاقتىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى» 20 توم, «باتىس فيلوسوفياسى», «شىعىس فيلوسوفياسى», «انتيكا ءداۋىرى فيلوسوفيا ۇلگىلەرىنىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارما مۇراسى», ء«حىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىرداعى باتىس جانە قازاقستان كاسىبي فيلوسوفياسى», «ورتا عاسىرلىق يسلام-تۇرىك جانە جاڭا داۋىردەگى باتىس فيلوسوفياسى», «قازاقستان ءحىح عاسىر سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارىندا», «قازاقستان مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيىنىڭ ارحەولوگيالىق كوللەكتسياسى: ساقتار مەن ۇيسىندەر مادەنيەتى», «قازاقستان مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى قورىنداعى بىرەگەي قولجازبالار مەن باسىلىمدار», «قازاق التايىنىڭ كونە قازىناسى», «ەسىك قورعانى مۇرالارى» قاتارلى قۇندى ەڭبەكتەر ارقايسىسى ءبىر-ءبىر توم بولىپ شىقسا, «قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» قازاق جانە ورىس تىلىندە 2 توم, «الەمدىك ونەرتانۋ تاريحى» جانە «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» ارقايسىسى 3 توم, «قازاقستان ارحيتەكتۋراسى» 8 توم, «پسيحولوگيا» 5 توم, «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» 8 توم, «الەمدىك ادەبيەتتانۋ», «الەمدىك ونەرتانۋ», «الەم فولكلوريستيكاسى» ءاربىرى 3 توم بولىپ باسپادان شىقتى.
سونىمەن قاتار «قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» سوزدىگىن دايىنداۋ جۇمىسى دا قولعا الىندى. وسى ماقساتتا, ۇيلەنۋ ادەت-عۇرپى; بالا تاربيەلەۋ ءداسۇرى تۋرالى; ءدىني ادەت-عۇرىپتار مەن مەرەكەلەر; قازاقتاردىڭ نانىمدارى مەن تانىمدارى; وتباسىلىق, شارۋاشىلىق, وندىرىستىك جانە قولونەر, ت.ب. تاقىرىپتاردا عىلىمي ادەبيەتتەر زەردەلەنىپ, قاجەت ماتەريالدار جينالسا, الماتى قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجاي «قازاق حالقىنىڭ تاريحي انتروپولوگياسى» اتتى مونوگرافيانى باسپادان شىعاردى. بۇل ەڭبەكتە قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە قازىرگى تۇرعىندارىنا جۇرگىزىلگەن كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر نەگىزىندە ەجەلگى قونىستانۋشىلار مەن قازىرگى قازاقتار اراسىندا 40 عاسىرعا سوزىلعان انتروپولوگيالىق دامۋ مەن گەنەتيكالىق تۇقىم قۋالاۋشىلىق ءۇردىسى العاش رەت عىلىمي دالەلىن تاپتى.
جىل سايىن قوعامدىق كەڭەس نەگىزىندە قۇرىلعان سەكتسيالار جۇمىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ۇسىنىستارىن زەردەلەپ, عىلىمي ورتانىڭ تىلەكتەرىن ەسكەرە كەلە, ء«ال-فارابي شىعارمالارى» 10 توم, «قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى قىتاي ارحيۆتەرىندەگى قۇجاتتار» 2 توم, «ادەبي جادىگەرلەر» 20 توم, «اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ شىعارمالارى» 14 توم, «شوقان ءۋاليحانوۆ شىعارمالارى» 6 توم, «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» 8 توم, «قازاقستان ساۋلەت ونەرىنىڭ تاريحى» 10 توم, اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «قازاق قۇقىقتانۋىنىڭ كونە الەمى» 10 توم, «تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەر جيناعى» 5 توم بولىپ, سونداي-اق قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كلاسسيكتەرى ءابىلحان قاستەەۆ, سەرگەي كالمىكوۆ, ورال تاڭسىقباەۆقا, ونەر تارلاندارى عازيزا جۇبانوۆا جانە ءازىربايجان مامبەتوۆكە ارنالعان جەكە-جەكە البومدار اتالعان باعدارلاما ارقىلى جارىققا شىقتى. سونىمەن قاتار قازاقستان تاريحى ونەرتانۋ, مادەنيەتتانۋ, تاريحي-مادەني اسپەكتىلەرىن قامتيتىن جيناقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ باسپا سەريالارىن ازىرلەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «تۇران مۇراسى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىنا سايكەس «ارال-كاسپيدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى ءبىرىنشى كىتاپ شىعىپ, «سارىارقا – دالا وركەنيەتىنىڭ بەسىگى» اتتى عىلىمي جيناققا ماتەريالدار ازىرلەۋ اياقتالدى. بۇل جيناق «تاريح», «ارحەولوگيا», «ەتنوگرافيا», «ونەر. ساۋلەت. مۋزىكا» اتتى بولىمدەردەن تۇردى.
باعدارلامادا كورسەتىلگەن باسىم باعىتتار قاتارىنا جاتاتىن سالانىڭ ءبىرى عىلىمي ەنتسيكلوپەديالىق تۋىندىلار دەسەك, بۇل ورايدا «قازاقستان عىلىمى» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعى; «يسلام» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى; «قازاق مادەنيەتى» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى; «قازاق ادەبيەتى» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى; «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى; «قازاقستان توپونيميكاسى» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعى; «ەكونوميكا» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعى, ت.ب. قۇندى كىتاپتار جارىق كورىپ, بۇل تۋىندىلاردىڭ كەيبىرى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ شىعارىلدى.
وعان دەيىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە جاڭادان دايىندالعان «قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى» اتتى 10 تومدىق ىرگەلى ەڭبەك جارىق كورىپ, ول بارلىق ەلىمىز كىتاپحانالارىنا, كىتاپ دۇكەندەرىنە تاراتىلدى. كەلەسى كەزەكتە اتالعان ەنتسيكلوپەديانىڭ ىقشامدالعان نۇسقاسىن 5 توم ەتىپ ورىس تىلىندە دايىنداۋ ءىسى ويداعىداي اتقارىلدى.
«العاش باعدارلامانىڭ ءىس-شاراسىنا بەكىتكەن تۇستا جوعارىدا اتاپ وتكەن كىتاپ «قازاق تىلىندە دايىندالسىن» دەگەن پارمەن بولدى. الايدا قولجازبالاردى ازىرلەۋ بارىسىندا ءىشىنارا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ياعني بىرەر سەريالاردى ورىس تىلىندە شىعارۋعا ءماجبۇر بولدىق. ونىڭ دا وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار-تىن. وعان كەيبىر شەت تىلدەرىنەن تىكەلەي قازاقشا اۋداراتىن اۋدارماشى تاپشىلىعى اسەر ەتتى. سونداي-اق باعدارلامانى اتقارۋعا بولىنگەن ۋاقىت شەكتەۋلى بولعاندىقتان, قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كەيبىر سەريالاردى تەزدەتىپ تۇپنۇسقادان ورىسشاعا اۋدارعاندى ءجون سانادىق. ايتەۋىر ورىسشا ءماتىنى دايىن تۇرسا, كەيىن قازاقشالاي جاتارمىز دەپ شەشتىك. ءسوزىمىزدى ءتۇيىپ ايتار بولسام, وسى جىلدار ىشىندە تارالىمى ەكى ميلليونعا جەتەتىن التى ءجۇزدىڭ ۇستىندەگى اتالىم كىتاپ پەن البوم جارىق كوردى», دەيدى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ سول كەزدەگى جاۋاپتى حاتشىسى, تانىمال قالامگەر الىبەك اسقار مىرزا.