قازىرگى تاڭدا جاستار اراسىندا ورىن العان قىلمىستىڭ الدىن الۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس قاشاندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە, ەل بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەرى ءسوزسىز. دەمەك, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ قىلمىستىڭ بۇرالاڭ جولدارىن تاڭداۋى ءداۋىر قاسىرەتى.
ولار ويلاماعان جەردە شالىس باسىپ, قىلمىس الەمىنىڭ ەسىگىن اشىپ جاتادى. وسىنداي ساتتە ولاردى تاربيە عانا تۇزەپ, وڭ جولعا سالۋى مۇمكىن. تاربيەگە قاتىستى ادەبيەت سىنشىسى, پۋبليتسيست ۆ.بەلينسكي: «تاربيە – ادام تاعدىرىن شەشەتىن ۇلى ءىس» دەپ ۇلكەن باعا بەرگەن. سوندىقتان دا بالانى يناباتتىلىققا تاربيەلەۋ – ءبارىمىزدىڭ ادال بورىشىمىز. وتباسىنداعى اتا-انانىڭ تاربيەسى بالانى سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتەدى. ەندەشە, بالانىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭ ءبىرىنشى وتباسى تاربيەسى تىكەلەي اسەر ەتەدى.
سوندىقتان دا اكە مەن انا تاربيەسى – بالالار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سەبەبى, ونىڭ مىنەز-قۇلقى, وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى, ونەر-ءبىلىمى بالانىڭ كوز الدىنداعى ۇلگى-ونەگە الاتىن, سولارعا قاراپ وسەتىن نىساناسى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر», دەپ ۇلكەن باعا بەرگەن. ءسابي شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ, تال بەسىككە سالىپ, يماندىلىققا تاربيەلەگەن.
ال بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسى قانداي! اتا-انالارىمىز بالا تاربيەسىنە تولىققاندى ۋاقىت ءبولىپ, ولاردىڭ نەمەن شۇعىلداناتىنىنا نازار اۋدارا ما؟ ارينە, ءبىردەن جاۋاپ بەرۋ وتە كۇردەلى ماسەلە. ءجاسوسپىرىمدەردىڭ بويىنان پسيحولوگيالىق اشۋشاڭدىعىن, ۇلكەندەرگە ەلىكتەۋىن جانە قاقتىعىس جاعدايلارعا بەيىمدىلىگى سىندى بىرقاتار ەرەكشەلىكتەردى كورۋگە بولادى. ءارى جاسوسپىرىمدەردىڭ كوپ بولىگىنىڭ جۇمىس ىستەمەيتىندىگى, ۋاقىتىن بوس وتكىزەتىندىگى جانە وقۋ جاعدايىنىڭ جوقتىعى ولاردىڭ قىلمىس جاساۋىنا ءجيى تۇرتكى بولادى.
كوپ جاعدايدا قىلمىستىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرىنە جاسوسپىرىمدەر تاربيەلەنىپ وتىرعان تومەنگى الەۋمەتتىك دەڭگەي جانە وتباسىلاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەت كەمدىگى تىكەلەي ىقپال جاسايدى.
ءار ادامنىڭ تاعدىرى تاربيەگە تىعىز بايلانىستى. جاقسى تاربيە العان ادام بالاسى جاقسى ءومىر سۇرە الادى.تەرىس تاربيە العاندار كۇلدىكومەش ءومىر كەشەدى. اقىل-پاراساتى از, ىشىمدىككە سالىنىپ, ەس-اقىلىنان ايىرىلعان اتا-انادان نە قايىر. اكە-شەشە قۇلدىراسا ق ۇلىقسانالىق جاعىنان بالاعا كەساپاتى ءتيىپ, ونىڭ تىكەلەي پسيحيكاسىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. قىلمىس, قايشىلىقتىڭ الدىن الۋ, قۇقىقتى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلمەيدى.
بۇگىندە, كوپشىلىك قاۋىم كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى جايىندا از قۇلاعدار. ماسەلەن, كامەلەت جاسقا تولماعان قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ پسيحيكاسى مەن جاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, بۇۇ باس اسسامبلەياسى 1985 جىلى «پەكين ەرەجەسى» دەگەن اتپەن بەلگىلى «كامەلەت جاسقا تولماعاندارعا قاتىستى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەرەجەلەرىن» بەكىتتى. بۇل اتالعان ەرەجە ءاربىر ەلدىڭ زاڭدارىندا ەسكەرىلۋى ءتيىس جانە وسى ساناتتاعى ىستەردى تەرگەۋ جانە سوت تالقىلاۋى بارىسىندا قولدانىلادى. وندا كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنە قوسىمشا كەپىلدىكتەر مازمۇندالعان, سوندىقتان ءىس جۇرگىزۋ ارەكەتتەرىن رەتتەيتىن جالپى نورمالار اۋىستىرىلمايدى, تەك تولىقتىرىلادى. بۇل نورمالار قىلمىس جاساعان ساتتە 18 جاسقا تولماعان ادامداردىڭ ءىستەرىنە قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, تۇلعانىڭ ەركى, ينتەللەكتۋالدىق جانە پسيحيكالىق دامۋ دەڭگەيى; كامەلەت جاسقا تولماعاننىڭ جەكە باسىن زەرتتەۋ بارىسىندا جاستى انىقتاۋمەن قاتار, ونىڭ جالپى دامۋ دەڭگەيىن, ياعني ناقتى جاعدايعا بەيىمدەلۋىن, ءوز تارتىبىنە اقىلمەن باعا بەرۋى مەن ءوز ارەكەتتەرىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور.
ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا» قىلمىستىق قۇقىقتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايتىلعان, ياعني ەڭ الدىمەن اسا قوعامدىق پىكىر تۋدىرمايتىن ادامدارعا (ابايسىزدا قىلمىس جاساعان, كامەلەتتىك جاسقا تولماعان ادامدار, وزگە دە ادامدارعا – جازانى جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلار بار بولعاندا) قاتىستى قىلمىستىق جازالاۋدان بوساتۋدىڭ شارتتارىن كەڭەيتۋ ارقىلى قىلمىستىق قۋعىن-سۇرگىندى قولدانۋ اياسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن قىسقارتۋ مۇمكىندىگىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى دەلىنگەن. تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن باعىتتاردى ورىنداۋ ماقساتىندا 2010 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا «بالالار قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقسان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭمەن باس بوستاندىقتان ايىرۋ جازالارىنىڭ جوعارعى جانە تومەنگى مەرزىمدەرى ازايتىلدى, كەيبىر اۋىر ەمەس قىلمىس جاساعاندارعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جونىندەگى جازالار الىندى, قولدانۋ ءۇشىن باس بوستاندىقتان ايىرمايتىن (بالامالى) جازا تۇرلەرى ەنگىزىلدى.
سوندىقتان دا قىلمىستىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ماڭىزدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. جالپى, ولارعا قولايلى ورتا تۋعىزۋ ءۇشىن, ياعني جەتكىلىكتى ماتەريالدىق جاعداي جاساۋ, ولارمەن جەكە قارىم-قاتىناس جۇرگىزۋ, رۋحاني جانە قۇقىقتىق تۇرعىدان تاربيەلەۋ باستى مىندەت بولىپ سانالادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى ولاردىڭ كۇش-قۋاتىن وڭ ارناعا بۇرۋ. ماسەلەن, قوعامدىق ءىس-شارالارعا, ياعني ءارتۇرلى باعىتتاعى ۇيىرمەلەرگە جانە تەحنيكالىق ساباقتارعا, سونداي-اق, سپورت تۇرلەرىنە باۋلۋ. سوندىقتان دا اتا-انا بالا تاربيەسىن مەكتەپكە عانا جۇكتەمەي, وزدەرى دە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرۋى ءتيىس. قاشاندا «نە ەكسەڭ, سونى ورارسىڭ», دەگەن حالقىمىزدىڭ ويى وزىق ەمەس پە؟ ەندەشە, تاربيە بار جەردە قىلمىس تا سيرەك بولماق.
قازىرگى ۋاقىتتا تەحنولوگيا عىلىمى قارقىندى تۇردە دامىدى. باسىم جاعدايدا كوپ وتباسىندا عالامتور جەلىسى جانە وزگە دە اقپارات كوزدەرى ىسكە قوسىلعان. ال ونداعى كەيبىر مادەنيەتتىك تالعامى وتە تومەن, اقىلعا سىيىمسىز, ادەپسىز سۋرەتتەر مەن اقپاراتتار بالا ساناسىنان تىسقارى قالۋى مۇمكىن ەمەس.
بۇل قوعامدىق ءومىردىڭ كەلەڭسىز جاقتارى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ تومەن ەكەنىن نەمەسە وتباسى تاربيەسىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن اڭعارتادى. ماسەلەن, قازاقستاندا 2013 جىلدىڭ 6 ايىندا كامەلەت جاسقا تولماعان 2736 تۇلعاعا (2012 جىلى 3395 تۇلعا) قاتىستى قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن, ياعني 5,6% (2012 جىلى 6,6%) قۇرايدى. ءوتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 19,4% كەمىگەن. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىنىڭ كورسەتكىشىن تارازىلاساق, استانا, اتىراۋ, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستاندا اتالعان قىلمىس ءتۇرلەرىنىڭ كورسەتكىشى تومەندەگەن, كەرىسىنشە الماتى وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش ارتقان. وسى تومەندەگەن كورسەتكىشتىڭ ۇلەسى 12-17 جاس شاماسىنداعى بالالارعا تيەسىلى ەكەن, ياعني 1996-2001 جىلى تۋىلعان بالالار. سونىمەن قاتار, اعىمداعى جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل اتالعان ىستەردىڭ سانى ارتقان. قالا تۇرعىندارىنىڭ 10 مىڭ حالقىنا شاققاندا ونىڭ 12-17 جاس ارالىعىنداعى قىلمىس جاساعانداردىڭ سانى 35-كە جەتىپ وتىر. ال قوستاناي مەن اقمولادا 30 ءىس تىركەلگەن.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە زەر سالساق, قىلمىستىڭ ادام ءولتىرۋ جانە دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋ تۇرلەرى ەلەۋلى ارتقان. سونىڭ ىشىندە جەكە ادامعا قارسى جاسالعان قىلمىستاردىڭ سانى 152 (139 وتكەن جىلى وسى كەزەڭدە), ياعني 9,4 % قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە قىلمىس ساناتتارىنا قاراي اسا اۋىر قىلمىستار سانى 2 ەسە ارتقان.
جاستارىمىزدىڭ ومىرىنە بالتا شاباتىن تاعى ءبىر كەسەل – ناشاقورلىق. بۇل تەك جاھاندىق ماسەلە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ناشاقورلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ اراسىندا بالالار مەن كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ دەۆيانتتى ءتۇرى رەتىندە, ءبىرىنشى ورىندا الەۋمەتتىك فاكتورلار, ياعني بوس ۋاقىتقا ارنالعان باعدارلامالاردىڭ بولماۋى, ۋاقىتىن بوس وتكىزۋ, الەۋمەتتىك دارەجەنىڭ بىردەن وزگەرۋى – قوعامداعى بولىنۋلەر, ادامي, ومىرلىك قۇندىلىقتاردىڭ توقىراۋى, پسيحولوگيالىق بەلسەندىرگىش زاتتاردىڭ كوپتىگى جانە ولاردىڭ جەڭىل قولجەتىمدىلىگى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار, قوعامىمىزدىڭ ەڭ اۋىر دەرتىنە اينالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – جاس بۋىن جەتكىنشەكتەردىڭ ءوز ەركىمەن ءومىرىن قيۋى. «شىندىعىندا, ءبىر عانا فيلوسوفيالىق ماڭىزدى ماسەلە بار, ول – ادامنىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ ماسەلەسى», – دەپ فيلوسوف البەر كاميۋدىڭ ايتقانى بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ بۇل تەرىس جولدى تاڭداۋى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. اسىرەسە, ولار قالىپتاسۋ كەزەڭىندە كوپ قيىندىقتارعا توزبەي دۇرىس جولدان اداسادى. ولاردىڭ وزدەرىنە قول جۇمساۋدىڭ باستى سەبەپتەرى ءار-ءتۇرلى جاعدايلارمەن ۇشتاسادى.
ەندەشە, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن حالىقارالىق سۋيتسيدپەن كۇرەس قاۋىمداستىعىنىڭ جاريالاعان مالىمەتتەرىنە كوز سالساق, دۇنيەجۇزىندە ءاربىر 40 سەكۋند سايىن ءبىر ادام ءسۋيتسيدالدى ارەكەتكە بارسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءار ساعات سايىن ءبىر تۇرعىن ءوز ەركىمەن ومىرىمەن قوش ايتىسۋعا بەل بۋادى ەكەن. اتالعان ۇيىمنىڭ مالىمدەمەسىنە سۇيەنسەك, بۇل ارەكەتكە 15-44 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار ءجيى باراتىن كورىنەدى.
ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمدەۋىنشە ءجاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىس الەمىنە بارۋىنا كوپ جاعدايدا وتباسىنداعى جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن العا تارتىپ وتىر. وتباسىندا جانجالدان جاپا شەككەن بالالار, تۇيىققا تىرەلىپ, ونىڭ كۇرمەۋىن تاپپاي, باسىم جاعدايدا ءوز ومىرلەرىنە قول سالادى ەكەن.
وركەنيەتتى ەلدەردە سۋيتسيدكە قارسى شارالار جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, انگليا مەملەكەتىندە وسى iندەتكە قارسى ارنايى زاڭ قابىلدانعان. ال, جاپونيادا پسيحيكاسى ءالسiز بالالارمەن جۇمىس iستەيتiن سۋيتسيودولوگ دەگەن ماماندار بار. تiپتi, ەۋروپادا ءوز-ءوزiن ولiمگە قيماق بولعانداردى قىلمىسكەر رەتiندە تiركەپ, قاماۋعا الىپ, جازاعا تارتادى ەكەن. سوندىقتان دا ءسۋيتسيدتىڭ ادام ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتكە دە زيانى مول. ول حالىق سانىنىڭ ازايۋىنا عانا اكەپ قويماي, مەملەكەتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شىعىنعا دا باتىرادى. وسىنداي پسيحولوگياسى تۇراقسىز جاستارىمىزعا جانە ولاردىڭ اتا-انالارىنا دەر كەزىندە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ءاربىر اۋدانداردا داعدارىس ورتالىقتارى قۇرىلىپ, وندا ارنايى ماماندار كومەك كورسەتسە.
ەكىنشىدەن, مەكتەپتەردە پسيحولوگتار ءار بالامەن جۇمىس جاساپ, ولاردىڭ اتا-انالارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, بۇل دەرتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تاربيەلىك ءمانى بار شارالاردى ءجيى ۇيىمداستىرسا.
سوندىقتان دا جاقىن جاندارىمىزعا, وسىنداي كۇيزەلىسكە ۇشىراعان كەزدەرىن سەزسەك, مەيىرىم-شاپاعاتىمىزدى اياماي, سويلەسىپ, كوڭىلىن جۇباتىپ, وقىس وقيعادان ساقتاۋ قاجەت. بۇگىندە جاستارىمىزدى «سۋيتسيد – تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس», «مەنىڭ تاڭداۋىم – ءومىر», «ءومىر – سەن كەرەمەتسىڭ!» دەگەن ۇراندى بويلارىنا سىڭىرە وتىرىپ تاربيەلەۋ قاجەت.
ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز «مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى» دەپ باستالادى. ەندەشە, سول قىمبات قازىنانى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ەتىپ قورعاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ الدىندا جانە قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلە.
الما تۇسىپبەكوۆا,
جوعارعى سوت ساراپشىسى.