قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى – ەكونوميكانىڭ قىر-سىرلارى كوپ, ماعىناسى تەرەڭ. ەكونوميكا دەگەنىمىز بۇگىنگى تاڭدا – الەم دامۋىنىڭ نەگىزى. جەر بەتىندە قانشا مەملەكەت بولسا, سونىڭ ءبارىنىڭ دە قالىپتاسۋى, وركەندەۋى تىكەلەي ولاردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى. بارلىق ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى, تۇپتەپ كەلگەندە, جاھاندىق ەكونوميكانى قۇرايدى. 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى جولداۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋ كەزەڭدەرىنىڭ قانداي باعىتتاردى قامتيتىنىن, ولاردىڭ ناقتى-ناقتى قاعيداتتارىن ايقىنداپ بەردى.
ەلباسى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىندا ەكى كەزەڭگە بولىنەتىن جۇمىستاردى اتقارۋىمىز قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىرىنشى كەزەڭ XXI عاسىرداعى «مۇمكىندىكتەر كوزىن» پايدالانا وتىرىپ, جاڭعىرۋ سەرپىلىسىن جاساۋ قاجەت بولاتىن 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىسا, ەكىنشى كەزەڭ 2030-2050 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي قامتىمدى جانە جاسىل ەكونوميكا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى.
جالپى, ەكونوميكانىڭ نەگىزى, ءبىر جاعىنان العاندا, فيلوسوفيامەن ۇشتاسىپ جاتادى. ءويتكەنى, ءومىردىڭ ءوزى – فيلوسوفيا. ال ەكونوميكا ءومىردىڭ كورسەتكىشتەرىن جان-جاقتى دالەلدەيدى. ياعني قوعامنىڭ العا قويعان ماقساتىن, تىنىس-تىرشىلىگىن, باي-قۋاتتىلىعىن, قازىرگى نارىق زامانىندا باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ايقىنداپ بەرەدى. ەكونوميكانىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسىدان كەلىپ ەكونوميكاعا دەگەن كوزقاراس قالىپتاسادى. جالپى, كولەمى مەن اۋقىمى جاعىنان العاندا, بۇل – ۇلكەن دۇنيە. مەملەكەتتىڭ بارلىق ماسەلەسىن شەشىپ بەرەتىن, الەمدىك جاعدايعا اسا زور ىقپال ەتىپ وتىراتىن, ومىرگە دەگەن جولدى اشىپ وتىراتىن قوعامدىق قاتىناستىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى.
ەكونوميكانى تالداپ, زەرتتەمەي, ونى تەرەڭ تۇسىنبەي تۇرىپ, قوعامدى العا باستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق, قايتا ورالىپ كەلىپ تۇراتىن قارجى داعدارىسىن جەڭىپ شىعۋ دا مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا ەلىمىزدە قانشاما حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدار ءوتىپ جاتىر؟ وسىنداي جاھاندىق ويلار ورتاعا سالىناتىن جيىنداردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ناقتى-ناقتى ۇسىنىستارى مەن كوزقاراسىن ايتىپ, جاھاندىق ەكونوميكاداعى ەلىمىزدىڭ الاتىن ورنىن, الداعى كوزدەگەن ماقساتتارىن مالىمدەپ كەلەدى. سونىڭ بارلىعى نە ءۇشىن جاسالىپ جاتىر دەسەك, تابيعي بايلىعىمىزدى يگەرۋدە جانە قوعامدى دامىتۋدا تەك قانا ءوز كۇشىمىزدى پايدالانۋمەن شەكتەلمەي, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءۇردىسى قالىپتاسقان, الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى شەتەلدەردىڭ بىلىكتى ينۆەستورلارىن تارتۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلۋدا. سول ارقىلى ءوزىمىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدى رەتتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە.
ال ەكىنشى ماسەلە – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ بارىسىندا ماماندارىمىزدى كەڭ اۋقىمدى تۇردە جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى يگەرۋگە جان-جاقتى بەيىمدەپ, سول ارقىلى ەكونوميكانى ىلگەرى باستىرۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, ادامزات بالاسى قاي قوعامدا ءومىر سۇرسە, سول قوعامنىڭ تۇراقتى بولعانىن قالايدى. دامۋ ۇردىسىندە تۇراقتىلىعى, ءوزارا كەلىسىمى, قالىپتاسقان مادەنيەتى بار قوعامنىڭ بولاشاعى دا زور بولماق. بۇل قۇندىلىقتار دا ەكونوميكانىڭ ءبىر ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. وسى فاكتورلاردى ەسەپكە الا وتىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلدە ءارتۇرلى باعىتتاعى بىرنەشە ماڭىزدى جوبالار قولعا الىنۋدا. سونىڭ ىشىندە نەگىزى ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ باعىت-باعدارى ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەزەڭىن قامتىعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى ستراتەگيالىق جولداۋىندا كورىنىس تاپقان.
ەلباسى ءوز سوزىندە: «ءبىزدىڭ ەلىمىز بىرقاتار ارتىقشىلىقتارعا يە. جاراتقان بىزگە كوپ تابيعي بايلىق سىيلاعان. باسقا ەلدەر مەن حالىقتارعا ءبىزدىڭ رەسۋرستارىمىز قاجەت بولادى. بىزگە ءوز تابيعي بايلىقتارىمىزعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ قاعيداتتى ماڭىزى بار. ءبىز ولاردى ساتۋدان قازىنامىزعا كىرىس قۇيا وتىرىپ, ولاردى دۇرىس باسقارۋدى, ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ورنىقتى ەكونوميكالىق وسۋگە بارىنشا ءتيىمدى كىرىكتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن.
جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تابيعي قازبا بايلىقتار بار, بىراق ولاردىڭ كوزدەرى دە ءبىر كەزدەرى سارقىلۋى مۇمكىن. ال ءبىزدىڭ ۇلان-عايىر جەرىمىز بار. جەر كولەمى بويىنشا قازاقستان الەمدە توعىزىنشى ورىندى الادى. مىسالى, الداعى كەزەڭدەردە حالىق سانى وسەدى, الايدا, جەردىڭ كولەمى وسپەيدى. سوندىقتان وسى ەكى بايلىقتى – جەرىمىز بەن ادامي كاپيتالىمىزدىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكامىزدى وركەندەتۋ باستى ماقساتىمىزعا اينالۋدا.
ءبىز جەر قويناۋىنداعى بايلىعىمىزدى ساقتاپ, بولاشاق ۇرپاققا قالدىرۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. ەلباسى وسىنداي ويلارىن ۇنەمى ايتىپ جۇرگەنى انىق. حالىق وسكەن سوڭ, ازىق-ت ۇلىك قاجەتتىلىگى ارتا تۇسەدى. قازىر الەم بويىنشا 1 ملرد.-قا جۋىق ادام تاماق جەتىسپەۋشىلىكتىڭ زاردابىن شەگىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىكتى ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋدا ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى زور. ەگىن, مال شارۋاشىلىعى, باۋ-باقشا, كوكونىس ءوسىرۋ جانە باسقا دا سالانى زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كۇشىمەن دامىتا بىلسەك, ەكونوميكامىزدى العا باستىرامىز. ەلباسى تەك قانا شيكىزاتقا تاۋەلدى بولىپ قالماي, ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت دەگەن ساياسات ۇستانۋدا. قاشاندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ءوز بەتىنشە دامىمايدى, بىزگە نارىققا ءتوزىمدى, بەيىمدەلگەن ءتيىمدى تەحنولوگيالار كەرەك. ول ءۇشىن قانداي قادامدار جاساۋ كەرەك دەسەك, «بولاشاعى زور ۇلتتىق كلاستەرلەر قالىپتاستىرۋ جونىندە ناقتى جول كارتالارىن ازىرلەۋ اسا ماڭىزدى», – دەدى ەلباسى.
ال ەندى ۇستىمىزدەگى جىلعى جاڭا جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى بۇگىندە وتانىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ءاربىر ازاماتتىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كۇشتى, قۋاتتى مەملەكەتتەر عانا ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋمەن, تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىساتىنىن ايتتى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى بارلىق سالانى قامتيتىن جانە ۇزدىكسىز ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭعىرۋ جولى ەكەنىن مالىمدەي كەلىپ: «ول – ەلدىگىمىز بەن بىرلىگىمىز, ەرلىگىمىز بەن ەڭبەگىمىز سىنالاتىن, سىنالا ءجۇرىپ شىڭدالاتىن ۇلكەن ەمتيحان. ستراتەگيانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, ەمتيحاننان مۇدىرمەي ءوتۋ – ورتاق پارىز, ابىرويلى مىندەت!», دەدى ن.ءا.نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگيالىق جولداۋىندا ەل دامۋىنىڭ جولدارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, ساتى-ساتىسىمەن ايقىن كورسەتىلگەن. ەندى ونى ۇكىمەت, ءبىزدىڭ قوعام, ازاماتتارىمىز ناتيجەلى ىسكە اسىرۋى قاجەت. بولاشاققا نىق قادام جاساپ, كەلەشەك ۇرپاققا ءداستۇرلى, جان-جاقتى نىعايعان, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن مىقتى ەكونوميكانى قالدىرۋعا مىندەتتىمىز. وسى ورايدا, ەلدىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوساتىن ءىرى-ءىرى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرا بىلسەك, ۇتارىمىز كوپ.
قازىر ءبىز ۋاقىتتى ۇنەمدەي بىلۋگە ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, نارىق زامانى كەزىندە ءار مينۋت تا, ءار سەكۋند تا – اقشا! بوسقا جاساعان ءار قادامىمىز – اقشا شىعىنى. سوندىقتان ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانىپ, «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسىپ» جاساعان جۇمىسىمىز تابىس اكەلۋى ءتيىس. ەلىمىزدى كوركەيتۋ ءۇشىن اتسالىسۋ – بارشا ازاماتتىڭ پارىزى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلباسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى جولداۋىندا جاريا ەتىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بارلىق سالادا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ايتالىق, ۇكىمەت ناقتى باعدارلامالاردى ءازىرلەپ, ىسكە قوسۋدا. ال پارلامەنت جولداۋدا كورىنىس تاپقان باعىتتار بويىنشا زاڭداردى جەتىلدىرۋ ءۇستىندە. جولداۋداعى بارلىق سالانى قامتىعان جاڭا باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرىلۋدا. پارلامەنت ەكونوميكالىق دامۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋى ءتيىس.
ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ەكونوميكالىق قاتىناستار دا ۇنەمى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرادى. ال ءومىر مەن ەكونوميكانىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. سوندىقتان وسى ەكى فاكتور وزگەرىپ جاتسا, ارينە, زاڭدار دا وزگەرەدى. زاڭ دا ءبىر قالىپقا قۇيىپ قويعان نە قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت العا باسۋى ءۇشىن ساپالى ءارى ءتيىمدى زاڭ قاجەت. زاڭ بولماسا, قوعامدا ەشتەڭە جاساي المايسىڭ.
ءبىز كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋدە ۋاقىتىمىزدى جوعالتىپ جاتامىز. ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ وسى جەردە دە كەرەك-اق. كەيدە بىزدەر ءبىر زاڭدى قابىلداپ جاتامىز, ارتىنشا ءبىر جىلدان كەيىن وعان وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جاڭادان قابىلداۋعا ءماجبۇر بولامىز. بىزدەر كوپ جىلعا قىزمەت جاسايتىن زاڭداردى قابىلداۋىمىز كەرەك. ناقتى ەكونوميكادا, ناقتى نارىقتا تۇبەگەيلى, ناقتى زاڭ قاجەت. ءبىز قازىر زاڭ جوبالارىمەن جۇمىس ىستەۋدە وسى جاعىنا تەرەڭىرەك ءمان بەرۋدەمىز. زاڭ نەعۇرلىم كوپ جىل جۇمىس جاساسا, سوعۇرلىم ونىڭ قوعامعا تيگىزەتىن پايداسى دا كوپ بولماق. ەكونوميكامىز تۇراقتى, زاڭدارىمىز ساپالى بولسا, سونىڭ ءبارىن ءبىر جۇيەدە دامىتساق, ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىز باي ءارى قۋاتتى بولىپ, ءوزىنىڭ جاعدايىن, الەۋەتىن جاقسارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
ەكونوميكا دامىعان تۇستا, باسقارۋ جۇيەسى دە زامان اعىمىنان قالىپ قويماۋى كەرەك. ونىڭ ناتيجەلى, تۇبەگەيلى وزگەرىپ وتىرۋى, قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدە كەدەرگىلەردى دەر كەزىندە جويىپ, نارىق زامانىنىڭ دامۋىنا سايكەس بولۋى ەڭ باستى فاكتوردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
بيىلعى جولداۋدا ەلباسىمىز: «ەكونوميكادا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمىن 4 پايىزدان كەم ەتپەۋ جوسپارلانۋدا. ينۆەستيتسيا كولەمىن قازىرگى 18 پايىزدان بۇكىل ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك. ەكونوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدى مودەلىن ەنگىزۋ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, تاياۋداعى 10-15 جىلدا عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكالىق بازيس جاساۋ كەرەك ەكەنىن, ونسىز ءبىز الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسىلا المايتىنىمىزدى ەسكەرتتى. مۇنى تەك قانا دامىعان عىلىم ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ايتتى.
ەلباسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قازاقستان 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋعا ءتيىس دەگەن اسقارالى مىندەت قويدى. جانە الداعى ۋاقىتتا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ قاتال بولاتىنىن ەسكەرتتى. وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ما؟ وعان ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز مول. بارلىق بايلىقتارىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ءتيىمدى پايدالانىپ, ادامي كاپيتالىمىزدى دامىتا وتىرىپ, زامان تالابىنا ساي, باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلارىمىزبەن ەلدىڭ ىشكى سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتىپ, سىرتقى نارىققا دا شىعارىپ, كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەردى شەشىپ, الەمگە شىعاتىن جولدى اشىپ, ءبىلىمدى دە ءبىلىكتى عالىمدارىمىزدى تارتا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى يننوۆاتسيالىق جولمەن العا باستىرىپ, ءبىر ەل, بىرلىگى مىقتى حالىق رەتىندە جۇمىس جاساساق, البەتتە, ءبىزدىڭ وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىمىزگە مۇمكىندىگىمىز مول. مەملەكەتىمىز ەۋروپا مەن ازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان. بارلىق ءمۇمكىندىكتەرىمىزدى ءتيىمدى جانە دۇرىس پايدالانا الساق, ەلىمىزدىڭ وتىز ەمەس, ودان دا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەتىن, بيىك مەجەلەرگە قول جەتكىزەتىن, اشىق ساياسات جۇرگىزەتىن, الەم ەلدەرى ساناساتىن, تۇراقتى ەكونوميكاسى بار, مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن ماقتانا الاتىن مەملەكەتكە اينالاتىنىنا سەنىمىم مول.
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.