«ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا» دەگەن تاقىرىپپەن گازەتتە جۋىقتا عانا جارىق كورگەن ماقالالار توپتاماسىندا جۇمىسسىزدىقتىڭ تابيعاتى, ونىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرى مەن اپارىپ سوعار سالدارلارىنا ءبىراز توقتالعان ەدىك. ءتىپتى حالىقارالىق ساراپشىلار تۇجىرىمدارىنا سۇيەنە وتىرىپ, جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىنىڭ الەمدە قالايشا شەشىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە, وعان قانداي وزگەرىستەردىڭ اسەر ەتەتىندىگىنە بولجامدار دا جاساپ كورگەنبىز. ال, «دۇنيە جانە داعدارىس» ايدارىمەن جارىق كورىپ وتىرعان بۇل جەكە ماقالامىزدا جۇمىسسىزدىقتىڭ ءدال قازىرگى جاعدايىنا توقتالماقپىز.
ەۋروايماق جاعدايى الى وڭالعان جوق
جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى قازىرگى كۇنى, اسىرەسە, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىن جان القىمىنان الىپ تۇرعانى بەلگىلى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى دەرەكتەر بويىنشا ەۋروايماقتىڭ 17 ەلىندەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 12 پايىزدى قۇراعان. سوڭعى ايلاردان بەرى ەۋروايماق ەلدەرىندە داعدارىستىڭ قالىڭ بۇلتى ءبىرشاما كەيىن سەرپىلىپ, كۇن كوزى ءسال دە بولسا اشىلعانداي كورىنىس بەرىپ ەدى. بىراق سوعان قاراماستان ەكونوميكاداعى بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن كەرى ىعىستىرىپ اكەتە الماعاندىعى سەزىلەدى. ويتكەنى, 12 پايىزدىق جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى ونىڭ ەڭ اسقىنعان رەكوردتىق كەزەڭى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى كورسەتكىشتەن بار بولعانى 0,1 پايىز عانا تومەندەگەن.
ارينە, بۇل پروبلەما ەۋرووداقتىڭ بارلىق ەلدەرىندە بىردەي اسقىنىپ وتىرعان جوق. اۆستريا, گەرمانيا, ليۋكسەمبۋرگتە جاعداي ءبىرشاما ءتاۋىر. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداقتىڭ ستاتيستيكالىق باسقارماسىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى بويىنشا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اۆستريادا 4,9 پايىزدى, گەرمانيادا 5,1 پايىزدى, ليۋكسەمبۋرگتە 6,2 پايىزدى قۇراعان. مىنە, جەكەلەگەن ەلدەردىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرى ناتيجەسىندە وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ەۋروايماقتاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ونىڭ الدىنداعى ايمەن سالىستىرعاندا 129 مىڭ ادامعا, ال ەۋروپالىق وداق بويىنشا 162 مىڭ ادامعا ازايا تۇسكەن.
بىراق سوعان قاراماستان ەۋروايماقتىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىنىڭ جاعدايى بۇرىنعىسىنشا اۋىر قالپىندا قالىپ وتىر. ماسەلەن, يسپانيا ەكونوميكاسىنداعى بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا بايلانىستى وسى ەلدەگى ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعداي ءبىرشاما جاقساردى دەپ ەسەپتەلگەنىنە قاراماستان مۇنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 25,8 پايىزدى قۇراعان. ال گرەكيادا وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 27,8 پايىزعا جەتتى. ەلدەگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ اسقىنۋىنا بايلانىستى گرەك ۇكىمەتى سوڭعى ايلاردا بۇل جونىندەگى ءمالىمەتتەردى جاريالاۋدى قاجەت دەپ تە تاپپايتىن سەكىلدى. ويتكەنى, قازان ايىنىڭ كورسەتكىشى مۇنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى جونىندەگى سوڭعى كورسەتكىش بولىپ وتىر.
فرانتسياداعى جۇمىسسىزدىق رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى
ەۋروپاداعى كوش باستاۋشى ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى فرانتسيادا 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا عانا 10200 ادام جۇمىسىنان ايىرىلعان بولاتىن. ال, 28 قاڭتار كۇنى بي-بي-سي تەلەارناسى فرانتسيانىڭ ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, وسى ەلدەگى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى رەكوردتىق جوعارى دەڭگەيگە جەتكەندىگىن جاريالادى. مالىمەتكە قاراعاندا, قازىرگى كۇنى 3,3 ميلليون فرانتسۋز رەسمي تۇردە جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن. ءسويتىپ, فرانتسياداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ رەسمي دەڭگەيى 11,1 پايىزعا جەتكەن. بۇل دەڭگەي 2013 جىلعى جالپى كورسەتكىشتەن 5,7 پايىزعا, ال جەلتوقسان ايىنىڭ كورسەتكىشىنەن 0,3 پايىزعا جوعارى.
فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند وتكەن جىلدىڭ باسىندا ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2013 جىلدىڭ سوڭىندا تومەندەيدى دەگەن مالىمدەمە جاساعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل مالىمدەمە ىسكە اسپاعان ءسوز كۇيىندە قالعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. ەندى ف.وللاندتىڭ ءوزى «ەڭبەك رىنوگىنداعى تۇراقتاندىرۋ ءىسى ءبىزدىڭ ويلاعانىمىزداي بولمادى» دەپ مۇنى مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى.
فرانسۋا وللاند ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان باعدارلامالىق سوزىندە 2013 جىلدىڭ باستى باسىم باعىتى دەپ جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىمەن كۇرەس ماسەلەسىن اتاعان ەدى. بۇل كۇرەستە بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الماعاندىقتان ەل باسشىسىنىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلىنىڭ دە تومەندەي تۇسكەنى سەزىلەدى. مۇنى رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ حالىقپەن جۇرگىزگەن ساۋالدامالارىنىڭ قورىتىندىلارى كورسەتىپ وتىر. وسى جاعدايعا وراي فرانتسيانىڭ ەڭبەك مينيسترلىگى قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى ازداپ تا بولسىن جۇمسارتا كورسەتۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبىندە بىرقاتار جاعىمدى دەرەكتەردى العا تارتپاق بولعان كورىنەدى. سونداعى تابان تىرەپ وتىرعان باستى دەرەك – 2013 جىلى جۇمىسىنان ايىرىلعاندار سانىنىڭ 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا از دا بولسا ازايعاندىعى. مينيسترلىكتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, 2012 جىلى 283 800 ادام جۇمىسىنان ايىرىلسا, 2013 جىلى بۇل كورسەتكىش 177 800 ادامدى قۇراعان. بىراق ەلدىڭ بىرقاتار بەدەلدى ساراپشىلارى بۇل دەرەكتىڭ ءوزىن مۇلدەم ىسكە العىسىز ەتىپ تاستادى. ويتكەنى, ەلدەگى جۇمىستان قاعىلعانداردىڭ ازايعانىنان گورى, جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ مولايعاندىعىن اتاپ كورسەتىپ جاتسا, بۇل الدەقايدا ورىندى بولعان بولار ەدى.
ماسەلەن, فرانتسۋز ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر وبسەرۆاتورياسىنىڭ ەكونوميسى ەريك حايەردىڭ ايتۋىنشا, 2012 جىلعا قاراعاندا 2013 جىلى جۇمىسىنان ايىرىلعاندار سانىنىڭ ازايۋى ءتىپتى دە ەكونوميكانىڭ قايتا قالپىنا كەلە باستاۋىن كورسەتپەيدى. ويتكەنى, 2013 جىلى قۇرىلعان جۇمىس ورىندارى كوبىنەسە ەل قازىناسىنداعى قارجىنى وسى ىسكە مولىنان جۇمساۋ ناتيجەسىندە, ياعني بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ەسەبىنەن قۇرىلعان بولاتىن. ە.حايەر وسى جاعدايعا بايلانىستى فرانسۋا وللاندتىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشقان ادامدارعا سالىق جەڭىلدىگىن بەرۋ جونىندەگى جوسپارى 2016 جىلعا دەيىن ناتيجە بەرمەيدى دەگەن بولجام جاساعان. دەمەك, ەلدىڭ ەڭبەك رىنوگىنان وڭعا باسقان جەدەل وزگەرىستەر كۇتە قويۋ مۇمكىن ەمەس. «جەكە سەكتوردا جۇمىس ورىندارىن قۇرا باستاۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ جىلدىق ءوسىمى كەم دەگەندە 1 پايىزدان اسۋى قاجەت. ال, ۇكىمەت بولسا بار بولعانى 0,9 پايىز ءوسىمدى جوسپارلاپ وتىر. مۇنداي العا باسۋمەن ۇكىمەتتىڭ جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جوسپارىن ورىنداپ شىعاتىندىعىنا ەشبىر سەنىم جوق», دەپ ەسەپتەيدى فرانتسۋز ەكونوميسى.
پرەزيدەنت فرانسۋا وللاند ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قىزمەتكەرلەردى نەعۇرلىم كوبىرەك جالداعان كومپانيالارعا سالىق جەڭىلدىگى بەرىلەتىندىگىن جاريالاعان ەدى. ە.حايەر پرەزيدەنتتىڭ وسى ارەكەتىنەن ناتيجە شىعاتىندىعىنا كۇدىك كەلتىرەدى.
اۆتوۆاز ارانداپ قالۋى مۇمكىن
رەسەيدىڭ ستاتيستيكالىق ورگانىنىڭ مالىمەتىنشە, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىندەگى جاعداي ءبىزدىڭ كورشىمىزدە دە سونداي ءبىر ماقتانارلىق ەمەس. ارينە, رەسەيدەگى جاعداي داعدارىسپەن ءۇش جىلدان بەرى كۇرەسىپ كەلە جاتقان ەۋروايماق ەلدەرىنە قاراعاندا ءبىرشاما ءتاۋىر. بۇل ەلدە اتالعان دەرت سونشاما اسقىنا قويعان جوق جانە الداعى ۋاقىتتا دا ەڭبەك رىنوگىنىڭ تۇراقتىلىعى ساقتالادى دەپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى, رەسەي ەكونوميكاسى جىلدان-جىلعا كوتەرىلە تۇسۋدە. بىراق جۇمىسسىزدىق اتتى الەمدى كەرنەپ العان قارا پالەدەن ءبىزدىڭ كورشىمىزدىڭ دە تىس قالا المايتىندىعى بەلگىلى بولا تۇسۋدە.
روسستات مالىمەتىنە قاراعاندا, رەسەيدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 5,6 پايىزدى قۇراعان. وسى جەلتوقسان ايىندا بۇل ەلدە 78 مىڭ ادام جۇمىسىنان ايىرىلعان. ءسويتىپ, وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 0,2 پايىزعا وسە تۇسكەن.
بۇل ەلدە جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋى 2013 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنان باستاپ بايقالا باستاعان. ەكونوميست يگور پولياكوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدەگى جۇمىستان قىسقارتۋلار, اسىرەسە, ونەركاسىپتىك كومپانيالارعا ءتان بولىپ وتىر. سونداي-اق, ەلدىڭ ءبىلىم مەن دەنساۋلىق سالالارىنداعى جۇمىسپەن قامتىلعان ادامدار سانى دا قىسقارا تۇسكەندىگى سەزىلەدى.
ەلدەگى ونەركاسىپ سالاسىنداعى اسا ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى اۆتوۆاز 2014 جىلى 7,5 مىڭ ادامدى جۇمىسىنان قىسقارتاتىندىعى جونىندە جوسپارى بار ەكەندىگىن جاريالاعان ەدى. يگور پولياكوۆ وسى دەرەكتى كەلتىرە وتىرىپ, «ەگەر بۇل قىسقارتۋ حالىق تاراپىنان ەرەۋىلسىز, ال ۇكىمەت تاراپىنان ەسكەرتۋسىز قالىپ, بەيتاراپتىلىق كورسەتىلەتىن بولسا, وندا اۆتوۆاز-دىڭ سوڭىنان ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىرعان رەسەيدىڭ باسقا دا ونەركاسىپ الىپتارى ەرەتىن بولادى. ءسويتىپ, ەلدەگى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى ودان ءارى ۋشىعا تۇسەدى», دەگەن قورىتىندى تۇيگەن.
چۋبايس پەن احونىڭ پىكىرتالاسى
ونەركاسىپ الىپتارى ادامداردى جۇمىستان قىسقارتۋعا نەگە قۇشتار؟ ءبىز مۇنىڭ سەبەبىنە جوعارىدا ايتىپ كەتكەن «ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا» اتتى ماقالالار توپتاماسىندا ءبىرشاما توقتالعان بولاتىنبىز. مۇنداعى باستى سەبەپ, جاڭا تەحنولوگيالار وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, ءوندىرىستىڭ زامان تالابىنا ساي جاراقتاندىرىلۋى كۇشەيگەن سايىن اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇدەي تۇسەتىندىگىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ياعني وندىرىستەگى ادامداردىڭ ورنىن ماشينالار مەن اۆتوماتتار الماستىرىپ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىستان بوساۋشى ادامدار سانى كوبەيە بەرمەك. وسى جاعدايعا بايلانىستى رەسەيدە جۋىقتا بولعان مىنا ءبىر جاعدايدى بايانداي كەتەيىك.
رف پرەزيدەنتى جانىنداعى رەسەيدىڭ حالىق شارۋاشىلىعى جانە مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىندا بولعان گايدار وقۋلارى فورۋمى كەزىندە «روسنانو» باسقارما توراعاسى اناتولي چۋبايس پەن رەسەيدەگى فين ونەركاسىبى وكىلدىگى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان فينليانديانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ەسكو احو پىكىرتالاسقا ءتۇسىپ قالادى. پىكىرتالاس باسىندا ەسكو احو تاياۋداعى 10-20 جىلدىڭ ىشىندە رەسەيدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ جارىم-جارتىسى قىسقارادى دەگەن بولجام ايتقان. ول مۇنداي بولجامدى فينليانديانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ ايتقان.
اتالعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسى كورسەتكەنىندەي, دامىعان ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەردەگى قازىرگى بۇقارالىق ءوندىرىس تۇرلەرى بىرتە-بىرتە كەلمەسكە كەتەتىن بولادى. ويتكەنى, ونداعى ادامداردىڭ ورنىن ەندى روبوتتار مەن كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار ايىرباستايدى. وسىنداي جاعدايعا, ياعني تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ كۇرت دامۋىنا بايلانىستى 2025 جىلعا تامان فينلياندياداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى ۇشتەن ءبىر بولىككە قىسقارا تۇسەتىندىگى انىقتالعان.
– اقش-تا دا وسىنداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, سونىڭ قورىتىندىسىندا جۇمىس ورىندارىنىڭ 50 پايىزعا جۋىق قىسقاراتىندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. وسى ۇدەرىستەن رەسەي دە تىس تۇرا المايدى. مۇنداعى جۇمىس ورىندارى دا تاياۋداعى بولاشاقتا جارىم-جارتىلاي قىسقاراتىن بولادى, – دەيدى مەيمان.
– 50 پايىز – بۇل تىم كۇشەيتىلگەن تسيفر! – دەيدى ونىڭ سوزىنە سەنبەگەن اناتولي چۋبايس.
باسقاراتىن كومپانياسىنىڭ اتاۋىنىڭ سوڭىنا «نانو» دەگەن ءسوز تىركەسىن قوسىپ الىپ, جاڭا سينتەتيكالىق ماتەريالداردى وندىرىسكە ەنگىزۋدى ءوزى دە بەلسەنە ناسيحاتتاپ جۇرگەنىمەن چۋبايس وسى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋى رەسەيدەگى ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعدايعا كۇرت اسەر ەتە قويادى دەپ مۇلدەم ويلاماسا كەرەك, ەسكو احونىڭ سوزىنە سەنىمسىزدىك تانىتىپ باعادى. ونىڭ تۇسىنىگىنشە, باتىستا ەندى عانا پايدا بولىپ جاتقان قايداعى ءبىر 3D پرينتەرلەرى تاياۋ بولاشاقتىڭ وزىندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان فابريكالار مەن زاۋىتتاردى ومىردەن قالايشا ىعىستىرىپ شىعارماق. بۇل, شاماسى, تەك چۋبايسقا عانا ەمەس, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ كەلە جاتقان, زامان وسىنداي جاعىمدى قالپىندا تۇرا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيتىن الپاۋىت كومپانيالار باسشىلارىنىڭ كوپشىلىگىنە ءتان تۇسىنىك بولسا كەرەك.
– 3D پرينتەردىڭ ماعان ابدەن ۇنايتىنداي كوڭىلگە قونىمدى باتەڭكەنى جاساپ شىعارا قوياتىندىعىنا ءبارىبىر سەنگىم كەلمەيدى. سوندا مەن ينتەرنەتكە بارىپ ماعان ءتۇسى قارا, سانگە كيەتىن ادەمى تۋفلي كەرەك دەپ ايتىپ, پرينتەردىڭ كنوپكاسىن باسىپ قالۋىم كەرەك پە؟ – دەيدى چۋبايس.
سول كەزدە وعان سكولكوۆسكي عىلىم ءجانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى الەكسەي پونومارەۆ كومەككە كەلەدى.
– مۇندا تۇسىنبەيتىن نەسى بار! ءسىز سكانەرگە اياعىڭىزدى سالاسىز دا, ميلاندا وتىرعان ديزاينەردى كەڭەسۋگە شاقىراسىز. سونىڭ ناتيجەسىندە ءوزىڭىزدىڭ قالاۋىڭىز بويىنشا دايىن بولعان باتەڭكەنى 3D پرينتەرىنەن شىعارىپ الىپ, اسىقپاي تەكسەرىپ, اينالدىرىپ قارايسىز. ءوزىڭىز ايتقانداي, ەگەر ول ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدەن شىقپاي جاتسا, «جوق, ميلاندىق ديزاينەردىڭ بۇل باتەڭكەسى ماعان ونشاما ۇناماي تۇر, ودان دا مەن يۆانوۆاعا بارايىن» دەيسىز دە, بىزگە كەلەسىز. ءسويتىپ, ءسىزدىڭ قالاعان باتەڭكەڭىزدى ءبىز شىعارىپ بەرەتىن بولامىز, – دەپ قالجىڭدايدى الەكسەي پونومارەۆ. جالپى, بۇل قالجىڭنىڭ استارىندا چۋبايستىڭ كەزىندەگى باتىسشىلدىعىن مەڭزەگەن استار دا بولۋى مۇمكىن.
پونومارەۆتىڭ قالجىڭ-شىنى ارالاس ءسوزى جينالعاندار اراسىندا, اسىرەسە, رەسەيدىڭ ونەركاسىپ ءمينيسترى دەنيس مانتۋروۆقا ابدەن ۇناپ قالسا كەرەك, ول قىزۋ قول شاپالاقتاپ جىبەرەدى. سول كەزدە ۇتقىر ازىلگە مىعىم چۋبايس تا تەك تۇرماي:
– ەندەشە, مانتۋروۆ باسقاراتىن ءبىزدىڭ ونەركاسىپ مينيسترلىگىن بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا 3D مينيسترلىگى دەپ اتاۋ كەرەك ەكەن, – دەپ ازىلگە ازىلمەن جاۋاپ بەرىپ, جوق جەردەن قول شاپالاقتاپ شىعا كەلگەن ءمينيستردى ءبىر قاعىتىپ وتەدى. ءسويتىپ, ءوزى تاپ بولعان ىڭعايسىز جاعدايدان شىعىپ كەتۋگە تىرىسادى.
– بۇل ءتىپتى دە قالجىڭ ەمەس, – دەپ تاقىمداي تۇسەدى چۋبايسپەن پىكىر قاقتىعىسىن ودان ءارى جالعاستىرعىسى كەلگەن ەسكو احو. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تسيفرلىق ءداۋىر شىن مانىندە ءالى دە كەلە قويعان جوق. سوندىقتان, ول تۋرالى تۇسىنىك تە قازىر تاياز بولىپ وتىر. ءبىر كەزدەرى اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ ۇندىستانعا جونەلتەتىن باستى ەكسپورتتىق تاۋارى كادىمگى مۇز بولاتىن. مۇنان كەيىن توڭازىتقىشتار پايدا بولدى دا, ءبارىن دە وزگەرتىپ جىبەردى. احونىڭ سوزىنشە, قازىرگى كۇنى الەمدەگى سمارتفون پايدالانۋشىلاردىڭ 43 پايىزى ونى ويىن ءۇشىن, 20 پايىزى الەۋمەتتىك جەلىلەردە حابارلاسۋ ءۇشىن, 10 پايىزى مۋزىكا تىڭداۋ ءۇشىن قولدانادى ەكەن.
– مۇنى دا تسيفرلىق ءداۋىر دەپ تۇسىنەمىز بە؟! جوق ولاي ەمەس. بالكىم ءبىز 2020 جىلعا تامان سمارتفونداردى ءبىلىم الۋ, قارجى قىزمەتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءوندىرىس ءۇشىن پايدالاناتىن بولارمىز. مىنە, سول كەزدە بارىپ تسيفرلىق ءداۋىر ورنىعاتىن بولادى, – دەپ بولاشاققا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايتىندىعىن جەتكىزەدى احو.
وسى پىكىرتالاستى تۇيىندەگەن رەسەيدىڭ ونەركاسىپ ءمينيسترى دەنيس مانتۋروۆ فيندەردىڭ جوعارىداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ كۇشەيە تۇسەتىندىگى تۋرالى قاۋپى نەگىزسىز ەمەس ەكەندىگىن ايتادى. «بىزدە قازىر جۇمىسشى ماماندارعا دەگەن تاپشىلىق بار. بىراق ءبىر جاعىنان العاندا, جۇمىسشىلار كوپ سەكىلدى. ويتكەنى, ءبىز ولاردى جۇمىستان قىسقارتىپ جاتىرمىز. ەكىنشى جاعىنان العاندا, ونەركاسىپ ءۇشىن قاجەتتى زامان تالابىنا ساي مامان جۇمىسشىلاردىڭ از ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ بۇل – ادامداردىڭ زامان اعىمىنا, ءومىر وزگەرىستەرىنە ىلەسە الماي كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. سەبەبى, جاڭا تەحنولوگيالار جاساۋ مەن شىعارۋ ءىسى وتە جىلدام قارقىنمەن دامۋدا. بىراق, جالپى حالىق وعان دايىن بولماي شىقتى. ءسويتىپ, ادامدار قولىمەن اتقارىلاتىن كوپتەگەن جۇمىس تۇرلەرى قازىردىڭ وزىندە ءتيىمسىز بولا باستادى», دەيدى ول.
جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق
بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, الەمدەگى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 12,5 پايىزدان اسقان. بۇل – 73 ميلليون قىز بەن جىگىت. ال جاستاردىڭ جۇزەگە اسپاي جاتقان الەۋەتى بۇدان دا جوعارى. ويتكەنى, حالىقارالىق ەڭبەك رىنوگىن زەرتتەپ جۇرگەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى كۇنى الەمدەگى جاستاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى نەمەسە 300 ميلليون ادام وزدەرىنە ۇسىنىلاتىن كەز كەلگەن جۇمىسقا, ءتىپتى ولاردىڭ ءبىلىمى مەن ماماندىعىنا سايكەس كەلمەيتىن جۇمىستارعا بارۋعا ءازىر تۇرعان كورىنەدى.
بۇعان ەندى تۇراقتى جۇمىس ورنى جوق جاستار مەن اگرارلىق سەكتورداعى ماۋسىمدىق جۇمىستارمەن قاناعاتتانىپ وتىرانداردى قوسايىق. سوندا پلانەتا جاستارىنىڭ جارىم-جارتىسى ءوز ومىرلەرىنە قاجەتتى قارجىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىندەي جۇمىسقا ءزارۋ بولىپ وتىرعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
ستاتيستيكا بويىنشا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ ەڭ ءورشۋى سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە كەزدەسەدى. مۇنداعى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 27 پايىزدى قۇرايدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ناق وسى جاعداي «اراب كوكتەمىنىڭ» ويانۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتىپ وتىر. ازيادا جاعداي بۇعان قاراعاندا ءبىرشاما ءتاۋىر بولعانىمەن, بۇل قۇرلىقتاعى جاستاردىڭ العان ءبىلىمى مەن ماماندىقتارى ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعدايمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى.
ال, ەۋروپادا جۇمىس ىزدەگەن جاستار دايىندىعى مەن ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعداي ايىرماشىلىعى بارعان سايىن ۇلعايا تۇسۋدە. ويتكەنى, جاڭا كاسىپتەرگە ساي وقۋ ءۇشىن, جاڭا ءبىلىم الۋ ءۇشىن اقى تولەۋ كەرەك. بىراق, وسىنداي قادامعا بارعان جاستاردىڭ ءوزىنىڭ ەرتەڭگى كۇنى قىزمەتكە ورنالاسىپ كەتەتىندىكتەرىنە, ءبىلىم الۋ ءۇشىن العان نەسيەلەرىن اقتاپ شىعاتىندارىنا سەنىمى سولعىن. ءسويتىپ, 2013 جىلى بۇكىل ەۋروايماق بويىنشا العاندا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تاعى دا 24 پايىزعا وسە تۇسكەن. بۇل رەتتەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەر اۆستريا مەن گەرمانيادا 5 پايىزدى قۇرايدى. ال ەڭ ۇلكەن جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى گرەكيا مەن يسپانيادا قالىپتاسىپ وتىر.
رەسەيدە 15 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى ادامداردىڭ 14 پايىزى جۇمىسپەن قامتىلماعان. مۇنىڭ ىشىندە كەشە عانا مەكتەپ قابىرعاسىنان شىققان تۇلەكتەردى ەڭبەكپەن قامتۋ قيىن ماسەلەگە اينالۋدا. بىراق سوعان قاراماستان تمد ەلدەرى مەن كورشى مەملەكەتتەردەن رەسەيگە جۇمىس ىزدەپ كەلىپ جاتقان ميگرانتتاردىڭ قاتارىنىڭ دا سەيىلەتىن ءتۇرى جوق.
وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى الەمدە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق نەعۇرلىم تەز ارادا شەشىلۋگە ءتيىس اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ قاتارىنا قويىلىپ وتىر. ماسەلەن, ەۋرووداقتا وسى ىسكە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن 2015 جىلعا دەيىن 45 ميلليارد ەۋرو جۇمساۋ كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە 25 جاسقا دەيىنگى ەۋرووداقتىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا جۇمىسقا ورنالاساتىندىعى نەمەسە ءوندىرىستىك پراكتيكاعا قابىلداناتىندىعى تۋرالى كەپىلدىك بەرۋ ماسەلەسى قوزعالۋدا.
جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق جىل وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ كەلەدى. كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار وسى پروبلەمانى قالاي شەشەمىز دەپ باس قاتىرۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا داۆوس قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى وسى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى بولعاندىعىن ەسكە سالا كەتسەك, ارتىق بولماس.
يتاليا جاستارى قيىندىق ۇستىندە
يتالياداعى جاستار جۇمىسسىزدىعى – نەعۇرلىم سوڭعى كەزدەردە پايدا بولعان قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. مۇنداعى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۇكىمەت بۇل پروبلەمامەن وسىدان بەس جىل بۇرىن بەتپە-بەت كەزدەستى. سودان بەرى اتالعان پروبلەما شەشىمىن تابۋدىڭ ورنىنا ءورشي تۇسۋدە. قازىرگى رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا ەلدەگى ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جۇمىسسىز وتىر. سوندىقتان يتاليالىق جاستاردىڭ اراسىندا كورشى ەلدەرگە بارىپ جۇمىس ىزدەۋشىلەر قاتارى كوبەيۋ ۇستىندە.
«سوڭعى بەس جىلدان بەرى مەنىڭ ەلىمدە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى. بۇرىن ءبىزدىڭ ەلدە بۇل پروبلەما وسىنشاما اسقىنىپ كورمەپ ەدى. ويتكەنى, ەكونوميكالىق جۇيەمىز جاڭا جۇمىس ورىندارىن تۋىنداتىپ تۇراتىن. بىراق سوڭعى ەكونوميكالىق داعدارىس وسى ىسكە ۇلكەن سوققى جاسادى دا, جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسساق دەگەن ءۇمىتىن كەيىن سەرپىپ تاستادى», دەيدى يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى ەنريكو لەتتا ءوزىنىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
وسى جاعدايعا بايلانىستى ول ءوز قىزمەتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتى رەتىندە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋ ءىسىن العا قويعان. «قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان كورسەتكىش, ياعني ەل ىشىندە جاستاردى 40 پايىزىنىڭ جۇمىسسىز قالۋى توزگىسىز جاعداي دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان دا, بۇل ماسەلەدە قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن ىستەۋىمىز كەرەك. ءوزىم پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنە تاعايىندالا سالىسىمەن جاستاردى جۇمىسقا قابىلدايتىن كومپانيالاردى ىنتالاندىرۋ ءىسىن قولعا الىپ, وسى جونىندە شەشىم قابىلدادىم», دەگەن پرەمەر-مينيستر وسى ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرەتىندىگىن جەتكىزگەن.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».