قاعاننان قالعان تاس جازۋ

بۇل تاس جازۋدى العاش رەت 1818 جىلى ورىس زەرتتەۋشىسى گ.ي.سپاسسكي قازىرگى بۋرياتيا رەس­پۋب­ليكاسى اۋماعىن كوكتەي اعىپ امۋر دارياسىنا قۇياتىن ەر­گۇنە (ارگۋن) وزەنىنىڭ تۇستىك باتى­سىنداعى قارقارا (كاركيرا) اڭعا­رىنان كورىپ, جاڭالىقتى «سيبير­سكي ۆەستنيك» جۋرنالىنا جاريالايدى. ءسويتىپ, الەم ءامىرشىسىنىڭ كوزىن كورگەن جادىگەر العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگەن ەكەن. جۋرنالدا جاريالانعان دەرەكتە: تاستىڭ بيىكتىگى 202 سم, ەنى 74 سم, قالىڭدىعى 22 سم ەكەندىگى ايقىن كورسەتىلگەن.

وسىدان كەيىن تاس جازۋدى قىزىق­تاۋشى عالىمدار سانى كو­بەيدى. بۇلاردىڭ نازارىن اۋدار­عان دۇنيە – تاس بەتىندەگى 21 تاڭبادان تۇراتىن بەس قاتارعا ءبولىپ جازىلعان جازۋ ءماتىنى ەدى. تاس بەتىندەگى جازۋدىڭ ءبىرىنشى بولىپ دارا تۇرعان جالعىز جولىن 1927 جىلى شىعىستانۋشى ي.ن.كليۋكين «شىڭعىس حان» دەپ وقى­عاندىقتان, بۇل جادىگەر «شىڭ­عىس تاسى» دەگەن مارتەبەگە يە بولىپ, 1932 جىلى پەتەربورعا جەتكىزىلەدى.

وسى ارالىقتا, تاس جادىگەردى ورىس وقىمىستىلارى يا.ي.شميدت, ن.يا.بيچۋرين, جاپون عالىمى س.مۋراياما, فرانتسۋز زەرتتەۋشىسى ل.امبيس, ماجارستاندىق شىعىس­تانۋشى ل.ليگەتي, اۋستراليالىق يگور دە راحەۆيلز باستاتقان بىلگىر ما­ماندار كورىپ كوزايىم بولدى. كەيىن جازۋدىڭ ءبۇتىن نۇس­قا­سىن 1851 جىلى بۋريات-موڭ­عول عالىمى دورجي بانزاروۆ تولىق وقىپ شىقتى.

ناتيجەسىندە, بۇل تاس جازۋ شىڭعىس قاعاننىڭ ارتىنان ەرگەن جالعىز ءىنىسى قاسىردىڭ ۇلكەن ۇلى ەسۇنگە مەرگەنگە (1190-1270) تيەسىلى مۇرا بولىپ شىعادى. ءارى قاراي تاپسىرلەپ ايتار بولساق, 1225 جىلى شىڭعىس قاعان حو­رەزمدى تولىق باعىندارعان سوڭ بۇ­عىلى-شاشاق (بۋگا-سۋچيگاە) دەگەن جەردە ۇلان-اسىر توي جاساپ, ات جەتەر جەردەگى مەرگەندەردى شا­قىرىپ, سايىس وتكىزگەنى تۋرالى تاريحي جازبالاردا ايتىلادى. وسى سايىستا ەسۇنگە مەرگەن 335 قۇ­لاش جەردەگى نىساناعا ساداق وعىن ءدال تيگىزىپ, باس مەرگەن اتا­نىپ­تى. ءبىر قۇلاشتى شامامەن 1,6 مەتر دەپ ەسەپتەسەك, ەسەي مەر­گەن 536 مەتر, ياعني جارتى شاقى­رىمنان استام جەردەن اتقان وعىن ءدال تيگىزگەن. بۇل تاس وسى مەر­گەن­نىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەكەن.

ال ەندى تاس بەتىندەگى جازۋعا كەلەر بولساق, جازۋدىڭ ءتىلى موڭ­عولشا ەكەنىنە داۋ جوق. تاس­تاعى ءسوزدىڭ تولىق ءماتىنى: «چينگيس-حاني سارتاگۋل يرگەن تاۋليدجۋ باگۋدجۋ حامۋك مونگول ۋلۋسۋن ارات-ي بۋگا-سۋچيگاي حۋريكسان-دۋر يسۋنكە حونگودور-ۋن گۋربان دزاگۋن گۋچين تابۋن التاك تۋر وندۋلاگا» دەپ تۇر.

جوعارىداعى تىركەستى دورجي بانزاروۆ «كوگدا چينگيس-حان پوس­لە ناشەستۆيا نا گورود سارتاگۋل (حيۆينتسەۆ), ۆوزۆراتيلسيا, ي ليۋدي ۆسەح مونگولسكيح پوكولەني سوبرا­ليس ۆ بۋگا-سۋچيگاە, تو يسۋن­كە پولۋچيل ۆ ۋدەل تريستا تريد­­­تسات پيات ۆوينوۆ حوندوگورسكيح» دەپ ورىسشالاعان ەكەن.

وسى بانزاروۆ ۆەرسياسىن قا­زاقشالاساق: «شىڭعىس حان سار­تاۋىل حالقىن (مۇسىلمانداردى) شاۋىپ قايتقاندا, مۇڭعىل حال­قىنىڭ ءبارى بۋگا سۋچيگاي دەگەن جەردە جي­نالىپ, ەسۋنحە ۇلەسىنە حونگودور جا­ۋىنگەرلەردەن 335 نوكەر ءتيىپ ەدى» دەپ تاپسىرلەۋگە بولادى.

بىراق موڭعول ءتىلى مەن جازۋى­نىڭ بىلگىرى جۇكەل قاماي ۇلى تۇپنۇسقا ءماتىندى باسشىلىققا الا وتىرىپ, تاستاعى ءماتىندى جول­ما-جول رەتىمەن بىلاي دەپ اۋدا­رىپتى:

شىڭعىس حان-دى سارتاعۇ-ل ەلىڭ اعالاپ با­عىن­دىرىپ قامۇق موڭعول ۇلى­سىنىڭ نويان-ى بۇقا وچۇقاي-دا قۇ­رىل­تاي /قۇرعاندا/ يەسۇنكە ونتۇدۇر-ۇن ءۇش ءجۇز وتىز بەس قۇلاش- قا وق قادادى /وق تيگىزدى/