البەتتە, قالا اۋماعىنداعى قارىس جەر, اسىرەسە, ورتالىق بولىگىنە جاقىن اۋماقتا التىننان قىمبات باعالاناتىنى بەلگىلى. تالاي كومپانيانىڭ كوزقۇرتىنا اينالعان سونداي اۋماقتىڭ ءبىرى – ەلورداداعى تالدىكول كولدەر جۇيەسى. ىلكىدەگى جىلدارى قالدىق سۋلاردى اعىزعان قالانىڭ باتىس بولىگىندەگى تالدىكولدەن ەسكەن جاعىمسىز يىستەن زارداپ شەككەن استانالىق تۇرعىندار سوڭعى جىلدارى وسى سۋ قويماسىمەن جاپسارلاس كىشى تالدىكولدىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە.
اسىرەسە, بيىل اتالعان كولدىڭ تابانىنا قۇرعاتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ اۋىر تەحنيكالارى قوعامدىق ەكولوگيا بەلسەندىلەرى تاراپىنان قاتتى قارسىلىققا تاپ بولدى. بىلتىر كىشى تالدىكولدى قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان SOS Taldykol نەمەسە «كىشى تالدىكولدى ساقتايىق» قوعامدىق قوزعالىسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل تابيعي سۋلى-باتپاقتى كول – ەڭ اۋەلى جانۋارلار مەن قۇستار دۇنيەسىنىڭ مەكەنى. ال تابيعات الەمىنىڭ تىرشىلىك ورتاسىن قالپىن بۇزباي ساقتاۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. قالا تۇرعىندارى ماڭايىنا قۇرىلىس تۇسە باستاعان العاشقى جىلدارى كىشى تالدىكولدە ونداتر مەن قۇندىز دا بولعانىن ايتادى. قازىر 130-داي قۇس ءتۇرى كەزدەسەدى. بالىق تا بار. ءتىپتى تابيعات-انانىڭ ءوزى اراشا تۇسكىسى كەلگەندەي, قيقۋلاعان كوپ قۇستى بىلاي قويعاندا, اققۋلاردىڭ ءجۇزۋى, جىلى جاققا بەت العان قوقيقازداردىڭ ايالداۋى شاھار ىشىندەگى كىشىگىرىم كولدىڭ كوركىن ارتتىرا ءتۇستى. سۇڭقىلداق اققۋ, قىزىلجەمساۋلى قۇمداۋىق سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردى دا وسى ايدىننان كەزدەستىرەسىز.
ەكىنشىدەن, بۇل – قالا ىشىندەگى تاماشا تابيعات ءمۇيىسى رەتىندە دەمالىس اۋماعىن قالىپتاستىرۋعا تاپتىرماس ورىن. مۇندا بۇگىنگە دەيىن اۋەسقوي بالىقشىلار, ورنيتولوگتەر قاۋىمداستىعى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن. ياعني قالانىڭ قىم-قۋىت تىرشىلىگىنەن شارشاعاندا ءبىر ءسات تابيعاتپەن تىلدەسۋگە, جاس ۇرپاقتى تابيعات اياسىمەن تانىستىرۋعا وتە قولايلى. ۇشىنشىدەن, ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان كولدەر ءوزارا سۋاستى اعىندارى ارقىلى بايلانىسىپ تۇتاس ەكوجۇيەنى قۇراعاندىقتان, ءبىر سۋ قويماسىنىڭ قۇرعاتىلۋى ەكىنشىسىنىڭ دە جويىلۋىنا ىقپال ەتپەك. ياعني كەلەشەكتە ەلوردالىقتار استانانىڭ ءىرى تابيعي ساياباعىن سالۋدى كوزدەپ وتىرعان ۇلكەن تالدىكولسىز دە قالۋى ىقتيمال. تورتىنشىدەن, ەكولوگ لاۋرا مالىكوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل سۋلى-باتپاقتى كولدەر – كومىرتەكتىڭ كوزى. جىلدان-جىلعا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, كليماتتىڭ جەدەل وزگەرىسى كەزەڭىندە بۇل كولدەردىڭ قالانى سالقىنداتاتىن تابيعي ورتا ەكەنىن استە ۇمىتۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى مۇنداي كولدەردى ساقتاپ قانا قويماي, جاعالاۋىنداعى جاسىل جەلەگىن كوبەيتە تۇسۋگە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كىشى تالدىكولدىڭ جاعاسىندا ەسكى قورىمدار دا بار. ارحەولوگتەر قازاق حالقى باتپاقتى جەرگە بەيىت قويماعاندىقتان بۇل ارادان ەجەلگى جەرلەۋ ورىندارى تابىلۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ايتىپ ءجۇر. ياعني ەكولوگيالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, تاريحي ماڭىزى دا جوعارى ورىن بولۋى ابدەن مۇمكىن.
تالدىكول كولدەرى جۇيەسىنىڭ قۇرعاتىلۋى جالعىز بۇل ەمەس. قالالىقتار وسى ۋاقىتقا دەيىن سىعاناق (ە-10) كوشەسى ءبولىپ تاستاعان «مەچتا» ساۋدا ءۇيىنىڭ جانىنداعى شاعىن كولشىكتىڭ دە تابانىنا توپىراق توسەلىپ, قۇرىلىس اۋماعىنا اينالىپ كەتكەنىن كورىپ ءجۇر. استانانىڭ باس جوسپارى بويىنشا بۇل ارادا دا سۋ قويماسىن ساقتاي وتىرىپ, ماڭايىنا كىشىگىرىم ساياباق سالۋ كوزدەلگەن بولاتىن. بىراق «كۇشتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادىنىڭ» كەرى مە, قالا ورتالىعىنا جاقىن اۋماقتان جەر تەلىمىن الۋدى كوزدەگەن قۇرىلىس كومپانيالارى ونى مىسە تۇتپاي, كىشى تالدىكولدىڭ اۋماعىنا اۋىز سالدى. مىنە, وسى جوسىقسىز ارەكەتكە اشىنعان تابيعات جاناشىرلارى ءتۇرلى اكتسيالار وتكىزىپ, قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋشىلەردەن كولدى تاباندى تۇردە قورعاۋدا. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى SOS Taldykol پاراقشالارىنا ءۇن قوسقان تۇرعىندار قاتارى دا كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. ايتالىق, جۋىردا ەلوردالىق سۋرەتشىلەر, KADMII QYZYL شىعارماشىلىق توبىنىڭ مۇشەلەرى ءاليا قانىبەكوۆا, گۇلمارال تاتتىباەۆا, ناتاليا ليگاي Artcom قاۋىمداستىعىنىڭ قولداۋىمەن كىشى تالدىكول كولىن قورعاۋ ماقساتىندا Şalqyma پەرفورمانسىن وتكىزدى. ماحاببات پەن سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى, قازاق حالقى ءۇشىن كيەلى قۇس اققۋ كەيپىندە كيىنگەن سۋرەتشىلەر كىشى تالدىكول كولىنە قۇم توسەۋدى دەرەۋ توقتاتىپ, كولدىڭ بيوالۋاندىلىعى مەن ەكوجۇيەسىن قورعاۋعا شاقىردى. ولار ورتاق شاڭىراقتىڭ سيمۆولىنداي اق ماتادان ۇيا جاساپ, تابيعي كولدەر – حالىقتىڭ بايلىعى مەن يگىلىگى ەكەنىن, ورتاق ءۇي مەن بولاشاقتى قورعاۋ ءۇشىن بىرىگۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالدى. ءتىپتى سۋرەتشى ايگەرىم وسپان قوبىزىمەن اققۋدىڭ سۇڭقىلداعان ءۇنىن جەتكىزگەن كۇي تارتىپ, شاماندىق داستۇرگە ساي تابيعاتقا قول سۇقپاۋعا شاقىردى.
«باسقا ەلدەردە مۇنداي ورىنداردى جاساۋعا كوپ قارجى بولىنەدى. ءوزىمىز تۇرىپ جاتقان قالاداعى ەكوجۇيەنى ساقتاي وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ تابيعاتپەن ەتەنە ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز, قورشاعان ورتامەن قوڭسى وتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. بۇل ءداستۇردى كەلەشەك ۇرپاققا دا جەتكىزە ءبىلۋىمىز قاجەت» – دەيدى قوعامدىق بەلسەندىلەر.
راسىندا, تابيعي ساياباقتار كەز كەلگەن قالادا تارتىمدى ورتاعا اينالادى. ماسەلەن, ميگراتسيالىق قۇستاردىڭ جۇزدەگەن ءتۇرى از-كەم ايالداپ ۇشىپ كەتەتىن مۇنداي سۋلى-باتپاقتى كولدەر قىتايدىڭ حاربين قالاسىندا, Weili ساياباعىندا, گونكونگتا بار, سونداي-اق اقش-تىڭ وكالا ۋەتلەند رەچاردج ساياباعى, ەۆەرگلەيدس ۇلتتىق ساياباعى, لوندون زەرتتەۋ ورتالىعى, پولشانىڭ ۋستە ۆارتى ۇلتتىق ساياباعى, سينگاپۋردىڭ حەمپستەد, ۇلىبريتانيانىڭ رەينحەم-مارشەس قورىعى, لاتۆيانىڭ كەمەري ۇلتتىق ساياباعىندا دا تابيعي لاندشافت مەيلىنشە ساقتالعان. ادامدار جۇرەتىن سوقپاقتار مەن جولدار قورشاعان ورتاعا ەش زيان كەلمەيتىندەي جاسالىپ, وتباسىمەن بىرگە سەيىلدەيتىن سايالى مەكەندەرگە اينالعان وسى پاركتەردىڭ ۇلگىسىن پايدالانۋ ارقىلى كىشى تالدىكولدى دە قۇرىلىستىڭ زياندى سالدارىنان قورعاۋعا بولادى.
جۋىردا قالا اۋماعىنداعى كولدىڭ قۇرعاتىلۋىنا قارسىلىق تانىتقان ەرىكتىلەر مەن بەلسەندىلەر, قالا تۇرعىندارى كىشى تالدىكولدىڭ ماڭايىندا «كولدى ايالا» اتتى سەنبىلىك وتكىزىپ, قوقىستان تازالادى. تۇرعىندار سەنبىلىكتى ەشقانداي تاپسىرماسىز, ازاماتتىق ۇستانىممەن, تازا تابيعاتقا تىلەكتەستىكپەن اتقارعاندارىن ايتادى. ەكوبەلسەندىلەر وسى شارالار اياسىندا 12 مىڭنان استام داۋىس جيناعاندارىن, ازاماتتاردىڭ قۋاتتاپ قول قويعان وي-پىكىرلەرى جيناقتالعان 1 583 بەتتەن تۇراتىن پەتيتسيا-كىتاپتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە تاپسىرعاندارىن جەتكىزدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ولار ءوز ۇسىنىستارىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنا جەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. بۇل قوزعالىستان بلوگەرلەر دە سىرت قالمادى. بەلگىلى بلوگەر الىشەر ەلىكباەۆ ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا كولدىڭ قۇرعاتىلۋىنا قارسى ەكەنىن جەتكىزىپ, قالا بيلىگىن دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا شاقىردى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق سۋلى-باتپاقتى اۋماقتاردى ساقتاۋ جونىندەگى رامسار كونۆەنتسياسى جانە بۇۇ بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى العانىنا قاراماستان نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ كولدىڭ كەيبىر بولىكتەرىن قۇرعاتۋ جونىندەگى باستاماسىنا نارازىلىق تانىتقان بەلسەندىلەرگە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى دە قولداۋ ءبىلدىرىپ, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قىزمەتى زاڭسىز ەكەنىن راستادى.
ال «تۇيىق سۋدىڭ ءتۇبى قۇرت» دەگەندەي, قالا اكىمدىگىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن توقتاتپاۋعا بايلانىستى ءوز ءۋاجى بار. ەلوردا بيلىگى كىشى تالدىكول سۋىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەسە, بىرەر جىلدىڭ ىشىندە قۇرعاپ قالۋ مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سەبەبى كولدە قۇرعاۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقان كورىنەدى. وتكەن اپتادا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.سولتامبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ەكولوگيالىق كەڭەستە اتالعان رەكرەاتسيالىق اۋماقتى ساقتاۋ جانە قۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىلگەنى حابارلانعان بولاتىن. وندا سۋ اۋماعى كەمىندە 20 گەكتار بولاتىنى ايتىلعان. وسىلايشا, سۋ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى لاي جانە باسقا دا زياندى شوگىندىلەردەن تازارتۋعا, ورتاشا تەرەڭدىكتى ارتتىرۋعا, سۋ بالانسىن ساقتاۋعا جانە ت.ب. مۇمكىندىك بەرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قازىر سۋلى-باتپاقتى نىسانداعى نەگىزگى يونداردىڭ, اۋىر مەتالداردىڭ, بيوگەندىك زاتتاردىڭ قۇرامى نورمادان بىرنەشە ەسە اسادى. تيىسىنشە, كىشى تالدىكولدى زياندى زاتتاردان تازارتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى. تەرەڭدىگى 20 سم-دەن كەم ءارى قاۋىپتى, باتپاقتى كىشى تالدىكول ماڭى قالپىنا كەلتىرىلىپ, اباتتاندىرىلادى. وندا الەۋمەتتىك نىساندار, ياعني تۇرعىن ۇيلەر, مەكتەپتەر, مەديتسينا ورتالىقتارى سالىنادى. كىشى تالدىكولدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اكۆاتوريا قۇرا وتىرىپ, جاعالاۋ سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: بولاشاقتا ەكى جاعالاۋدى جالعايتىن كوپىر سالۋ, قالا تۇرعىندارى ءۇشىن سۋ كولىگىن ىسكە قوسۋ, سونداي-اق فلورا مەن فاۋناسى بار ەكوكليماتتى ساقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. كىشى تالدىكول سۋلى-باتپاقتى نىسانى اعىن سۋلار جينالعان ورىن بولعانىن, ۇلكەن تالدىكول سۋىمەن تابيعي بايلانىسى جوق ءارى جەرۇستى اعىنى مەن جەراستى سۋلارى ارقىلى ءوزارا بايلانىسپايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. تالدىكولدىڭ ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمى بولادى. تالدىكول كولىنىڭ جانىندا قورىق, ورمان-ساياباق ايماعى بار ەلىمىزدەگى العاشقى تابيعي پارك اشىلادى. ال ەكىنشى ەكوپارك – مايبالىق كولىنىڭ ماڭى (اۋەجاي باعىتى بويىنشا وڭتۇستىك-شىعىس جاعى) تارتىمدى ورىنداردىڭ ءبىرى بولماق, دەلىنگەن اكىمدىكتىڭ تۇسىندىرمەسىندە.
سونداي-اق قالا بيلىگى «تەحنوپوليس» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس ماماندار كىشى تالدىكولدىڭ كول ەمەس, باتپاق ەكەنىن انىقتاعانىن ايتادى. ال قالالىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.ۇرانحاەۆ 1976 جىلعى عارىشتىق فوتوتۇسىرىلىمدەر دە تالدىكولدىڭ ماڭايىندا ەشتەڭە بولماعانىن دالەلدەيتىنىن جەتكىزدى.
ءبىر قۋانارلىعى, اتالعان ماسەلە Nur Otan پارتياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ەكولوگيالىق كەڭەسىندە قارالىپ, بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا قوعام بەلسەندىلەرى اتقارۋشى ورگاننىڭ ۋادەسىن الدى. اتالعان جيىنعا رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ەكولوگيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.اباقانوۆ, ەكولوگيا ۆيتسە-ءمينيسترى س.قوجانيازوۆ, قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.نۇركەنوۆ قاتىستى. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاعدايدىڭ انىقتالعانىنشا كولگە توپىراق توگۋ جۇمىستارىنىڭ توقتاتىلاتىنىن جەتكىزدى. قالا اكىمدىگى رەسمي سۇراۋ سالۋ ارقىلى جارتى اي ىشىندە بارلىق سۇراتىلعان قۇجاتتاردى ۇسىناتىنىنا ۋادە بەردى. ەكولوگيا مينيسترلىگى كىشى تالدىكولدى ساقتاۋ بويىنشا توپتىڭ ۇستانىمدارىن قولدايدى. قاتىسۋشىلار بۇرىنعى «بيوسفەرا» جشس-ءى جاساعان جوبانىڭ ەسكىرگەنىنە, جاڭادان كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە كوز جەتكىزدى. ەكولوگيا مينيسترلىگىنە كىشى تالدىكولدى سۋ رەسۋرستارى رەەسترىنە قوسۋ جانە تالدىكول كولدەر جۇيەسىنە رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى سۋلى-باتپاقتى جەرلەر مارتەبەسىن بەرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ ۇسىنىلدى. ەلوردا اكىمدىگى باس جوسپارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ تۇراتىنىن, وسى جۇمىستار اياسىندا تالدىكولدى ساقتاي وتىرىپ بالاما نۇسقالار ۇسىنىلعانىن ەسكەرۋ كەرەگىن جەتكىزدى. كەڭەس شەشىمىنىڭ حاتتاماسى ەكوبەلسەندىلەرمەن كەلىسىلدى. تالدىكول كولدەرىندەگى قۇرىلىسقا قاتىستى اكىمدىكتىڭ جاڭارتىلعان جۇمىس توپتارىنا باستاماشىل توپ ساراپشىلارى مىندەتتى تۇردە ەنبەك. اتالعان ماسەلە پارتيانىڭ وڭىرلىك قوعامدىق ەكولوگيالىق كەڭەسىنىڭ الاڭىندا تۇراقتى باقىلاۋدا بولادى.
ءتۇيىن: قازاقتا «كولدىڭ قۇتى كەتسە, كوكقۇتان ءبىر جىل بۇرىن كەتەدى» دەگەن ءتامسىل بار. ال كىشى تالدىكولگە كەرىسىنشە اققۋلار, سىرديعان سۇلۋ قوقيقازدار قونىپ جاتىر. بالكىم, الداعى جىلدارى كىشى تالدىكول ەلوردانىڭ ەڭ ءبىر كوركەم تابيعي مۇيىسىنە اينالار...