كەيدە تاڭعى كوفەڭدى ءىشىپ وتىرىپ ويلاناسىڭ: الەم ادەبيەتى مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ اراسى قانشا ايشىلىق جول ەكەن؟ جەر مەن كۇننىڭ اراقاشىقتىعىنداي ما, الدە ودان ءسال جاقىن با؟ جالپى, ءبىرىنىڭ بىرىنە قاتىسى بار ما ءوزى؟ قاتىسى بولسا, مەرەيتويلىق اۋدارمامەن عانا شەكتەلە مە؟ ال قاتىسى جوق دەسەڭىز, الەم ادەبيەتىن نەگە قۇبىلاعا تەڭەيمىز؟ جۇمىس كۇنىنىڭ باسىندا وسىنداي بەيمازا سۇراقتار ويعا قايدان كەلەدى ەكەن...
الەم دەگەن كىم؟ وزىمىزدەن باسقا ادەبيەتتىڭ ءبارىن شەتەل دەپ بىلەمىز. ىرگەدەگى ورىس ادەبيەتى ءبىر توبە بولسا, اعىلشىن, قىتاي, فرانتسۋز, تاعىسىن تاعىلار الەم ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى وكىلدەرى. كەڭەس ۋاقىتىندا مەملەكەتتىك يدەولوگياعا ساي الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن قارقىندى ادەبي-مادەني بايلانىس ورنادى. Cونىڭ ناتيجەسىندە, قازاق ادەبيەتىنىڭ 50-جىلداردان باستاپ 80-جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭىندە الەم ادەبيەتىنەن كوپتەگەن اۋدارما جاسالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سول شىعارمالاردىڭ ءبىر شوعىرى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن «اۋدارما» باسپاسىنان قايتا باسىلدى. وسىلايشا, حاكىم ابايدىڭ جولىمەن, «ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر» دەپ ورىستان ۇيرەنۋ ءۇشىن ادەبيەتىنىڭ جاقسىسىن ءوز تىلىمىزگە اۋداردىق. ۇلكەن ادەبيەتتەردىڭ شىعارماسى قالاي جازىلاتىنىن كورۋ ءۇشىن قازاق وقىرمانىنا الىپ كەلدى. ياعني ەڭ الدىمەن, بۇل بايلانىستىڭ ءوزىمىز ءۇشىن پايداسى كوپ بولدى. ارينە, ەكىجاقتى ادەبي-مادەني بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە قازاق اۆتورلارى دا وزگە تىلدەرگە اۋدارىلىپ, مىڭ-سان دانامەن جاريالاندى. ماسكەۋ جۇرتى اباي مەن اۋەزوۆتى بىلمەسە دە ولجاس سۇلەيمەنوۆتى تانىدى (سودان بەرى سۇلەيمەنوۆتى ورىس ادەبي ورتاسى ۇمىتقان جوق).
بۇگىنگى تاڭدا دا اۋدارما ءىسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءجۇرىپ جاتىر. بىرنەشە جىل بۇرىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازىرگى زامانعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى بۇۇ-نىڭ التى تىلىنە اۋدارىلعان ەدى. بۇدان بولەك «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا اۋدارماشى ماماندار مەن عالىمدار, جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارى بىرلەسە وتىرىپ, ءتۇرلى تاقىرىپتاعى الەمنىڭ 100 وقۋلىعىن قازاق تىلىنە اۋداردى. «فوليانت» باسپاسى دا كەيىنگى جىلدارى كوركەم اۋدارمالار باسىپ شىعارۋدا. سونداي-اق Qasym باسپا ءۇيى قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ جاقسى شىعارمالارى مەن الەم ادەبيەتىنىڭ قازاق تىلىندەگى ءساتتى اۋدارمالارىنان بولەك ءتيىستى قالاماقىسىن تولەپ, ارنايى اۋدارمالار دا جاساتىپ ءجۇر. ماسەلەن, اۋدارماشى كەنجەباي احمەتوۆ م.بۋلگاكوۆتىڭ «يت جۇرەگى», ل.تولستويدىڭ ء«ومىر تۋرالى» شىعارمالارىن اۋداردى. بۇدان بولەك تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ 60-جىلدارى اۋدارعان «كىشكەنتاي حانزاداسى» دا (اۆتورى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري) بار. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ەڭ سوڭعى جازىلعان شىعارماسى «ەرگەجەيلى ەلىنە ساياحات» العاش كىتاپ بولىپ وسى Qasym kitaphanasy سەرياسىمەن جارىق كوردى.
ارينە, اعىسى قاتتى ادەبيەت ءۇشىن بۇگىنگى ناتيجە ازدىق ەتەتىن بولار. اعىسقا بەتپە-بەت كەلەتىن بولساق, جاقسى شىعارمالاردىڭ جازىلۋى جاعىنان دا, وقىلۋى جاعىنان دا توتەپ بەرە المايتىنىمىز انىق (بىراق كەيدە «بۇل بارشا الەم ادەبيەتىنە ورتاق ماسەلە عوي» دەپ كوڭىل جۇباتامىز). سوندىقتان بار مەن جوققا تاڭبا باسىپ, ايقىنداۋدان ءھام باعا بەرۋدەن اۋلاقپىز.
ال شەت تىلدەرگە اۋدارىلۋ ادەبي ورتادا ارقاشان جازۋشىلىق باستى ماقسات بولىپ كەلگەن. مەرزىمدىك ءھام مەرەيتويلىق اۋدارمالار, ودان بولەك ءوز قاراجاتىمەن جەكە اۆتورلاردىڭ ماقساتتى تۇردە اۋدارىلۋى ناۋقانعا اينالدى. كىم قالاي جازسا دا, ايتەۋىر ءبىر تىلگە اۋدارىلسام ەكەن دەيدى. ۇلى ارمانىنا جەتۋ جولىندا تىنباي ەڭبەك ەتەدى. رەتىن تاۋىپ, كىتابى وزگە تىلدە باسىلىپ شىعىپ جاتسا, جازۋشىلىعىن جارتى الەم مويىنداعانداي كۇي كەشەدى. وسى ومىردە جەتكەن باستى جەتىستىگىم دەيدى (كوڭىلشەك ادام بولسا, كوزىنە جاس الۋى دا مۇمكىن). ياعني شىعارماسى شەت تىلگە اۋدارىلسا, ول ونىڭ جەتىستىگى. ءوزى ءوزى ءۇشىن ءتاۋىر جازۋشى بولعاندا, جەتىستىگىنە دە ءوزى عانا شىن قۋانادى. سۋىق اقىلمەن قاراساق, بۇل مىنەز «جازۋشىلىق ماقتان» دەگەن شىعارماشىلىق اۋرۋعا جاتادى. ال ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان كەلسەك, ارينە, بىرەۋ وقىسىن, وقىماسىن, قۋانسىن, قۋانباسىن – جازعاندارىڭ وزگە تىلگە اۋدارىلىپ جاتسا, نەگە شاتتانباسقا؟! القيسسا.
سونىمەن بايىپپەن الەم ادەبيەتى كىمدەر ەكەنىن انىقتادىق. ال الەم ادەبيەتىنە قازاق ادەبيەتى كىم؟ ءھام قانشالىقتى تانىس؟ ارينە, ەشقانداي ادەبيەتتىڭ ءبىزدى جاتقا وقۋى مىندەتتى ەمەس. ءھام ول ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولماۋى كەرەك. جەر پلانەتاسىنىڭ سوناۋ ءبىر بولىگىندە قازاقستان دەگەن ەلدە قازاق ادەبيەتى ءومىر سۇرسە, وزىنەن الىستاعىلارعا ول دا الەم ادەبيەتى سانالار-دى. ال ول ادەبيەتتىڭ جاعدايى قانداي, شاماسى قالاي؟ دەڭگەيى شە؟ ول – سول ۇلتتىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەسى.
ارقاشان الەمگە قۇلاق تۇرەمىز: بار جاڭالىق سوندا. بۋكەر سىيلىعى تابىستالسا, ەلەڭ ەتە قالامىز. نوبەل سىيلىعىن كىم الادى دەپ جاز ورتاسىنان بولجاي باستايمىز. ايتەۋىر, الەمگە كوز سالساڭ, جىلدا ءبىر لاۋرەات, مىڭداعان دوللار. سوندا دا سان-قيلى پىكىرتالاس. ال ءبىزدىڭ جالعىز جاڭالىعىمىز بار – مەملەكەتتىك سىيلىق. ءبىر جاقسىسى, ەشقانداي ادەبي بولجام ءھام زەرتتەۋ جازىلماي-اق وقىرمان كىم نەمەسە كىمدەر الاتىنىن ءبىلىپ وتىرادى. ونىڭ وزىنە الداعى جىلدارى بەرەتىن «لايىقتى» اۆتور تاۋسىلاتىن سياقتى. ءسويتىپ تاڭداۋ بىردەن ورتا بۋىن اقىن-جازۋشىلارىنا ءتۇسىپ كەتىپ, ءوزىمىزدى ءوزىمىز تاڭعالدىرماساق بولدى. ال الاش سىيلىعى قازىر «تىنىشتىقتا» وتەتىن بولعان. كىم الىپ, كىم قويدى – سانىنا جەتە المايسىڭ, و شەتى مەن بۇ شەتى الىس.
سونىمەن بيىلعى نوبەلدى كىم الادى؟ وسى جولى مۋراكاميدىڭ باعى جانا ما ەكەن؟ الدە ۋليتسكايا ما؟ بالكي, ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى اۋعاندىق اۆتورعا نەمەسە سول تاقىرىپقا بەرەر. الەمدەگى ادەبي وقيعالاردىڭ بارلىعى اينەكتىڭ ارعى جاعىندا ءوتىپ جاتقانداي. ارينە, ارامىزدا بيىك-بيىك تاۋلار مەن تەڭىز جاتىر. ستوكگولم مەن نۇر-سۇلتاننىڭ اراسى الىس شىعار... دەگەنمەن, ءار جىل سايىن الەمدەگى ۇلكەندى-كىشىلى ادەبي وقيعالارعا قاراپ وتىرىپ, قازاق ادەبيەتى تىم شالعايدا سياقتى كورىنەدى: ونىڭ ءبارى باسقا ءبىر الەمدە بولىپ جاتقانداي. بالكي, ءبىز باسقا پلانەتادا تۇرىپ جاتقان شىعارمىز...
P.S.: قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە وتكەندى اڭساۋ ءھام قيماۋ سيمپتومى ءالى دە بەلەڭ الىپ تۇرعانىن ايتا كەتەيىك. جۇرەككە سالماق سالىپ قانا قويماي, «بۇقارالىق سانا» قالىپتاستىرعان بۇل ساعىنىشتىڭ باستى سەبەبى, ارينە اۆتوردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى. شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ, سالىستىرمالى تۇردە العاندا, تىم جاقسى ءومىر سۇرگەن كەشەگى داۋرەنى بۇگىنگى اۆتورلاردىڭ ءتاتتى تۇسىنە اينالسا كەرەك.
كەڭەس زامانىنىڭ كوزقاراسىندا ادەبيەت, ەڭ ءبىرىنشى, يدەولوگيانىڭ ناسيحاتشىسى بولدى. سول ءۇشىن دە ادەبيەتكە كوزسىز قوماقتى قارجى ءبولىندى. بۇل ساياساتتان پايدا تاۋىپ, جاقسى ءومىر سۇرگەن جازۋشىلاردىڭ قاراسى كوپ. شەتەلدىك شىعارمالاردىڭ وقتىن-وقتىن قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى دا وسى ساياساتتىڭ يگىلىگىنەن تۋعان ءىس.