اۋعانستانداعى شيەلەنىسكەن جاعدايعا ارقا توسىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن اۋعان جاستارى قاتتى الاڭداپ وتىر. ولار بارىنەن دە ەلدەرىندە قالعان اتا-انالارى مەن اعايىن-تۋىستارىنىڭ اماندىعىن ۋايىمدايدى.
قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋعانستاندىق 14 ستۋدەنت وقيدى ەكەن. سەگىزى بيىل وقۋىن تامامداعان. ايتسە دە, ولاردىڭ تۋعان جەرگە قايتقىلارى جوق. البەتتە, مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ەڭ اۋەلگىسى – بۇلاردى وتانىندا بولىپ جاتقان وقيعالار ابدەن شوشىتىپ تاستاعان. ونىڭ ۇستىنە, اۋعان جاستارى قازاقستاندا قالىپ, وسىندا ءومىر ءسۇرۋدى حوش كورەدى...
شىنىن ايتساق, اۋعاندىق جاستاردىڭ قازىرگى جاعدايى ءماز ەمەس. تامىز ايىنىڭ 31-ءى كۇنى ولاردىڭ ۆيزاسى بىتەدى ەكەن. قازىر اۋعاندىق ستۋدەنتتەر ۋنيۆەرسيتەت جاتاقحاناسىندا ۋاقىتشا تۇرىپ جاتىر. ال جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا, امال جوق, بولمەلەردى بوساتۋعا تۋرا كەلەدى...
وسى ماسەلە بويىنشا حابارلاسقانىمىزدا قارمتۋ-دىڭ پرورەكتورى ميراس قۇتتىباي بىلاي دەپ مالىمدەدى: «قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بيىل بىتىرگەن اۋعانستان ازاماتتارى ەلدەگى دۇربەلەڭگە بايلانىستى, تۋعان جەرىنە قايتا الماي قالدى. 31 تامىز كۇنى ۆيزالارى اياقتالادى ەكەن. ۋنيۆەرسيتەت جاتاقحاناسىندا تۇرۋعا رۇقسات بەرىلدى. ەندىگى ماسەلە – ءىىم كوشى-قون پوليتسياسى ارقىلى ۆيزا پروبلەماسىن شەشۋ».
قاراعاندىداعى 14 ستۋدەنتتىڭ بىرەۋى عانا – قىز. قازىرگى ۋاقىتتا ولار تاماق ونەركاسىبى سالاسىندا ءتۇرلى جۇمىستاردى اتقارىپ, ناپاقا تاۋىپ ءجۇر.
«اۋعاندىق جاستار وتە ءتارتىپتى جانە ەڭبەكقور. وزدەرى بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن, وقۋ-بىلىمگە ىقىلاستى», دەيدى ميراس قۇتتىباي.
اۋعان ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا ايدىن مۇرات ەسىمدى جالعىز ەتنوستىق قازاق بار. اۋعانشا ەسىم-سويى – اينۋددين مۇرادي ەكەن, پاسپورتىندا سولاي جازىلعان. ول ۋنيۆەرسيتەتتى «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» ماماندىعى بويىنشا بيىل ءتامامدادى. جيىرما ەكى جاستاعى بۇل ازاماتپەن ارنايى كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, كوپتەگەن جايتقا قانىق بولدىق.
«قازىر اكە-شەشەم, باۋىرلارىم قۇندىز قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. ءوزىم بەس ۇلدىڭ ورتانشىسىمىن, جالعىز قارىنداسىم بار. قۇندىزداعى جاعداي وتە كۇردەلى. دۇكەنىمىز بار ەدى, قازىر ول جابىلعان. مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرەتىن اعام جۇمىستان شىعىپ قالدى. قازىر ولار ۇيدەن شىقپايدى. ۇرەي ۇستىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر», دەپ تەرەڭ كۇرسىنەدى ايدىن.
ايدىن مۇراتتىڭ ايتۋىنشا, بۇلاردىڭ ارعى اتالارى اشارشىلىق كەزىندە قىزىلوردانىڭ شيەلىسىنەن جان ساۋعالاپ, وزبەكستان مەن تاجىكستان ارقىلى اۋعان جەرىنە وتكەن ەكەن. سودان بەرى ءبىر عاسىرداي ۋاقىت سول ەلدەگى حاتۋنقالا ەلدى مەكەنىندە تۇراقتاپ قالعان.
ء«بىز – جەتى اتاسىن ۇمىتپاعان, قازاقتىڭ ءتىلىن, ءداستۇرى مەن سالتىن ساقتاعان اۋلەتپىز. حاتۋنقالادا جاعدايىمىز جامان بولعان جوق. جۇزگە تارتا قوي, تابىنداپ سيىر, ۇيىرلەپ جىلقى ۇستادىق. جەرىمىز بولدى, باۋ-باقشا وسىردىك. دۇكەنىمىز جۇمىس ىستەدى», دەيدى ايدىن.
ءسويتىپ جۇرگەندە, وسىدان ەكى جىلداي بۇرىن «يسلام مەملەكەتى» سودىرلارى ايدىننىڭ اكەسىنە كەلىپ, 300 مىڭ اۋعان اقشاسىن نەمەسە اۆتومات قارۋىن ساتىپ الىپ بەرۋىن تالاپ ەتىپتى.
«اكەم مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتىپ, ولاردىڭ تالابىن ورىنداۋدان باس تارتتى... ءبىر كۇنى اكەم كابۋلعا كەتكەن كەزدە الگى سودىرلار ۇيىمىزگە شابۋىل جاسادى. مەكتەپتە ماتەماتيكا مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن اعامدى ءولىمشى ەتىپ سوققىعا جىقتى. ءبىز بولساق, جان ساۋعالاپ قاشىپ ۇلگەردىك. سودان, ءبارىمىز ءۇي-جايىمىزدى تاستاپ, قۇندىزدى پانالادىق», دەيدى اۋعاندىق قازاق اۋىر كۇرسىنىپ.
اۋعاننىڭ 300 مىڭ اقشاسى دوللارعا شاققاندا, شامامەن 3,5 مىڭ اقش دوللارى بولادى ەكەن. ال جاڭاعى سۇراعان اۆتوماتتىڭ ول جاقتاعى باعاسى بەس مىڭ دوللارداي تۇراتىن كورىنەدى.
بۇلاردىڭ حاتۋنقالاداعى ۇيلەرىن وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن «يسلام مەملەكەتى» سودىرلارىنان تاليبتەر تارتىپ الىپ, وزدەرى تۇرىپ جاتقان كورىنەدى.
«تاياۋدا عانا ءۇي-ىشىمەن حابارلاستىم. اكەم جاعدايدىڭ كۇن ساناپ ناشارلاپ بارا جاتقانىن ايتتى. ۇيدەن شىعا الماي قالىپتى. جيناعان قور دا تۇگەسىلۋگە تاياعان. قازاقستانعا قايتقىلارى كەلەدى, بىراق ەشقانداي كومەك جوق, جول دا جابىلعان. ەلشىلىككە حابارلاسىپ ەدىك, ول جاقتان ماردىمدى جاۋاپ بولمادى», دەيدى ايدىن مۇڭايىپ.
قازىر ايدىن مۇرات قاراعاندىداعى ءNاtige ءسۇت فابريكاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. كاسىپورىن باسشىسى ەرلان ءاشىم تىكەلەي ءوزىنىڭ قامقورلىعىنا الىپ, قانداس باۋىرعا ۇدايى كومەك قولىن سوزىپ جۇرەدى ەكەن.
«ەرلان ءاشىم اعامىزبەن وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن ازاماتتىق الا الماي, قينالىپ جۇرگەنىمدە تانىسقان ەدىم, – دەيدى ايدىن ريزاشىلىقپەن. – سودان بەرى وسى كىسىنىڭ جاقسىلىعىن كورىپ كەلەمىن. العىستان باسقا ايتارىم جوق».
ايدىن قازىر قولىنا تيگەن ەڭبەكاقىسىنىڭ از عانا بولىگىن الىپ قالىپ, قالعانىن ۇيىنە سالىپ وتىرادى ەكەن.
«تەڭگەنى وسى جاقتا دوللارعا ايىرباستايمىن دا, تۇركياداعى تانىستارعا بانك ارقىلى جىبەرەمىن. ول جاقتاعىلار ءار 100 دوللاردان ەكى دوللار ۇستاپ قالىپ, اۋعانستانعا سالىپ وتىرادى.
ۇيدەگىلەر اقشانى دۇكەن ارقىلى اۋدارىپ الادى», دەيدى ايدىن اقشا جونەلتۋدىڭ وزدەرى ويلاپ تاپقان وپەراتسياسىن ءتۇسىندىرىپ.
ايدىن دا, قاراعاندىدا وقىپ جۇرگەن اۋعاندىق باسقا ستۋدەنتتەر دە قازاقستاندا قالىپ, تاعدىرلارىن وسى ەلمەن بايلانىستىرعىسى كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ماگيستراتۋراعا ءتۇسىپ, وقۋىمىزدى جالعاستىرساق دەگەن ويلارى ازىرگە جۇزەگە اسپاي تۇر. نەگە دەسەڭىز, ۇيدەن كەلەر كومەك-قاراجاتتىڭ جولى كەسىلگەن...
«اۋعانستاندا ادامدار ەرتەڭگى كۇنىم قالاي بولار ەكەن دەپ ۇنەمى ۇرەيمەن ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان بولار, ول جاقتاعى 60 جاستاعى ادامعا 70-80 جاس بەرەسىز. مەنىڭ اكەمنىڭ ەسىمى – كاماليددين. سۋرەتىنە قاراساڭىز, الپىس جاستا دەپ ايتپايسىز. بەينەتتى كوپ كورىپ, قورقىنىشپەن ءومىر سۇرگەننەن كەيىن, ونداعى ادامدار تەز قارتايادى...», دەيدى ءجۇزىن مۇڭ تورلاعان ايدىن مۇرات.
ايدىندار ءۇشىن اتامەكەنگە ورالۋ – ءبىرتالاي جىلدان بەرى كەلە جاتقان اسىل ارمان ەكەن.
«مەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قاراعاندى وبلىستىق فيليالىنا ءوتىنىش جاساپ, اتامەكەنگە ورالۋ تۋرالى ماسەلەنى قوزعادىم. مۇنى ۇيىمنىڭ باسشىسى مەرۋەرت باشاي راستاپ بەرە الادى. كابۋلداعى قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىنە دە تەلەفون ارقىلى بىرنەشە رەت حابارلاستىم. بىراق ەش ناتيجە شىقپادى...», دەيدى شاراسىزدىقتان شارشاعان ايدىن.
ول ءوزى قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ, بەيبىت ءومىردىڭ بەسىگىندە تەربەلگەن قازاق جەرىندە جۇرگەنىمەن, بار ويى اۋعانستاندا ەكەن. كۇندىز-ءتۇنى ۋايىمدايتىنى – ءۇي-ءىشىنىڭ اماندىعى. ەگەر مۇمكىن بولسا, مەنىڭ وتباسىمدى كوشىرىپ اكەلۋ جونىندەگى ءوتىنىشىمدى قازاقستان باسشىلىعىنا جەتكىزسەڭىزدەر ەكەن دەگەن تىلەك ءبىلدىردى ول قوشتاساردا.
ايتپاقشى, كوڭىلدى از دا بولسا جۇباتاتىن ءبىر جاعىمدى جاڭالىق بار: اۋعاندىق ستۋدەنت ايدىن مۇرات جاتاقحانادان شىققان كۇننىڭ وزىندە دالادا قالمايدى ەكەن. قايىرىمدى كاسىپكەر ەرلان ءاشىم مىرزا باسپاناسىز قالدىرمايمىن دەپ ۋادە ەتكەن كورىنەدى...
قاراعاندى
سۋرەتتە: قارمتۋ-داعى اۋعان ستۋدەنتتەرى