ءداستۇرلى دالا وركەنيەتىنىڭ ءدارىپتى عىلىمي شەجىرەسى

كەز كەلگەن ەتنولوگيالىق تولىمدى ەڭبەكتىڭ تاريحشى, مادەنيەتتانۋشى, ءتىل ماماندارى, البەتتە, ادەبيەت پەن فولك­لورلىق مۇرانى زەرتتەۋشىلەر تارا­پىنان ەرەكشە ىنتا تۋعىزاتىنى سون­دىقتان. وسى رەتتە اششى دا بولسا, اقيقاتىن اشىق ايتۋعا تۋرا كەلىپ تۇر­عان بىرەر جايت جونىندە. سوڭعى كەزدە ەڭ­بەكتەرىن زەردەلى زەرتتەۋشىلەر ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن كورنەكتى قازاق ەتنوگراف-عالىمدارى ح.ارعىنباەۆ, م.س.مۇقانوۆ, ە.ا.ماسانوۆ, ۆ.ف.شاحماتوۆ, سونداي-اق ەتنوگرافيالىق ماسەلەلەرمەن تىكەلەي اينالىسپاسا دا, ءىس جۇزىندە حالقىمىزدىڭ ەتنيكالىق بىرەگەيلىگىن ءار قىرىنان ايگى­لە­گەن س.ە.تولىبەكوۆ, س.ز.زيمانوۆ, ا.ەرەنوۆ, ب.س.سۇلەيمەنوۆ سىندى جانە تاعى دا باسقا قازاقتانۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ءبىرتۋار عالىمداردىڭ ءدا­رىپ­تى ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ قاتارى سۇيىلىپ كەتكەندەي كورىنەدى. راس, قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ ماسەلەلەرىن ءارتۇرلى دەڭگەيدە زەردەلەۋشىلەردىڭ كوڭىلدەن شىعار ەڭبەكتەرى دە بارشىلىق. اڭگىمە ۇلان-عايىر جەرىمىزدە ەجەلدەن ورنىعىپ, قازان توڭكەرىسىنە دەيىن جاساپ كەلگەن قازاق تىرشىلىگىنىڭ تابيعي-تاريحي بولمىسى مەن ءبىتىمىن ءتولتۋما ەت­نيكالىق ەرەكشەلىكتەرى جاعىنان زەرت­تەگەن ەڭبەكتەردىڭ ءالى دە بولسا جە­تىسپەي تۇرعاندىعى جونىندە بولىپ وتىر (ەڭ كورنەكى مىسال رەتىندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوي شارۋاشىلىعى جونىندە ءاليحان بوكەيحاننىڭ 1904 جىلى جارىق كورگەن كولەمدى ماقالاسىنان كەيىن بىردە-ءبىر ىرگەلى ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋدىڭ جاسالماعاندىعىن ايتۋعا بولادى).

ايتىلعان قيسىن تۇرعىسىنان قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورتا­لىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, پروفەس­سور نۇرسان ءالىمبايدىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى ارقايسىسى 100 ب.ت.-قا جۋىق بەس تومدىق ۇجىمدىق عىلىمي ەن­­تسيك­­لوپەديانىڭ 2011-2014 جىلدارى جا­رىق كورۋى وتاندىق ەتنولوگيا ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ءبى­لىم سالالارىندا دا ەلەۋلى وقيعا بولدى. ەنتسيك­لوپەديانىڭ بارلىعى 3784 بەت­تەن تۇراتىن وسى ء(بىرىنشى) نۇسقا­سى باسىلىپ شىققان ساتتە-اق قالىڭ كوپشىلىكتىڭ دە, عىلىمي ورتانىڭ دا شىنايى ريزاشىلىعىن تۋعىزىپ ەدى. سوندا دا ەنتسيكلوپەديانىڭ العاشقى باسىلىمىن دايىنداۋ بارىسىندا ۇل­كەن تاجىريبە جيناقتاعان اۆتورلار ۇجى­مى وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنىڭ قارقىنىن استە توقتاتقان جوق. ناتيجەسىندە ەڭبەكتىڭ 2017 جىلى مەتودولوگيالىق تۇرعىدان دا, دەرەكتىك نەگىزى مەن نەگىزدەمەسى جاعىنان دا با­رىنشا وڭدەلىپ, تولىقتىرىلعان ەكىن­شى باسىلىمى وقىرمانداردىڭ قو­لى­نا ءتيدى. ەنتسيكلوپەديانىڭ ءبىرىنشى باسىلىمىنداعىداي قالىپپەن (فورماتپەن) جارىق كورگەن بۇل بەس تومدىق باسىلىم بارلىعى 4208 بەتتەن تۇرادى. ياعني بۇل باسىلىم العاشقى نۇسقامەن سالىس­تىر­عاندا 424 بەتكە ۇلعايدى. سە­بە­بى سوڭعى باسىلىمعا جاڭادان 147 ما­قالا ەنگىزىلدى. ونداعى 700-گە جۋىق ما­قالا مۇلدەم قايتا جازىلدى. تەوريا­لىق-مە­تو­دولوگيالىق تۇرعىدان قايتا وڭ­دەل­گەن 682 ماقالانىڭ دەرەكتىك نەگىزى تىڭ مالىمەتتەرمەن تولىقتىرىلدى. سونداي-اق 527 ماقالا تۇبەگەيلى رەداكتسيا­لاۋدان ءوتتى.

قاراستىرىلىپ وتىرعان ەنتسيكلو­پە­­ديانىڭ ەكىنشى باسىلىمى كولەمدى كىرىسپەدەن (25 بەت), ءاربىر تومعا الفاۆيتتىك رەت­پەن ورنالاسقان بارلىعى 5846 ماقا­لا­دان, قاجەتتى عىلىمي انىقتامالىق بو­لىمنەن تۇرادى. كىرىسپەدە (اۆتورى نۇرسان ءالىمباي) ەنتسيكلوپەديانىڭ باعىت-باعدارى, كونتسەپتسياسى, دەرەكتىك نەگىزى مەن نەگىزدەمەسى, تاريحناماسى, سان الۋان مالىمەتتەردى جيناقتاپ, جۇيەلەۋدىڭ جانە تالداۋدىڭ پرينتسيپتەرى ء(ادىس-تاسىلدەرى) سياقتى ماسەلەلەر بويىنشا تياناقتى اقپارات بەرىلگەن. وسى تۇستا ەڭ­بەكتەگى عىلىمي-انىقتامالىق بولىمدە ەنتسيك­لوپەديانى جاساقتاۋ بارىسىندا پايدالانىلعان زەرتتەۋلەردىڭ جانە دەرەك رەتىندە قولدانىلعان ماتەريالدىڭ مولدىعى مەن الۋاندىعى بىردەن نازار اۋداراتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. 

ەنتسيكلوپەديا تەك قازاقتىڭ تاريحي ەتنوگرافياسىن عانا زەرتتەۋگە ارنالعان. بۇل ونىڭ ەنتسيكلوپەديستيكا سالاسىنداعى ەتنوگرافيالىق (الەۋمەتتىك جانە مادەني انتروپولوگيالىق) باعىتتاعى تۋىندىلاردان تۇبەگەيلى ايىرماشىلىعى بولىپ تابىلادى (وسى قۇرالىپتاس ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەردىڭ كۇللىسى تاريحي-ەتنوگرافيالىق تاقىرىپتارمەن قاتار, قازىرگى كەزەڭدەگى ەتنيكالىق ماسە­لەل­ەردى دە قامتيتىندىعىن قاپەر­گە سالامىز). مۇنداي «سالالىق» ۇستانىم اۆتورلارعا قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى قازاقتىڭ تىرشىلىك قۇرۋ جۇيەسىن كاتە­گوريالىق-ۇعىمدىق (پروبلەمالىق-تاقىرىپتىق) پرينتسيپ بويىنشا بارىنشا مول قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جەردە كاتەگوريالىق-ۇعىمدىق پرينتسيپ زەرتتەۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى رەتىندە انشەيىن ايتىلىپ وتىرعان جوق. ەنتسيكلوپەديادا قاجەتتى دەرەكتەر كورپۋسى عىلىمدا مو­دۋستار, ۋنيۆەرساليلەر نەمەسە كوگني­تيۆتىك تۇزىلىستەر دەپ اتالاتىن ەتنو­گرا­­فيا­لىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋ­لار ارقىلى جۇيەلەنىپ, تالدانى­لادى (بۇل دا قاراستىرىلىپ وتىرعان ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر مەتودولوگيالىق ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى). الايدا بۇلاردىڭ وسى تۇستا – «تازا» عىلىمي كوگنيتيۆتىك تۇزىلىستەر ەمەس, تەك ءداستۇرلى قازاقى ورتادا عانا كۇندەلىكتى قولدانىستا بولعان ءىس-تاجىريبەلىك, پراكتيكالىق ماڭىزى ايرىقشا كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلار جۇيەسى ەكەندىگىن ەرەكشە ەكشەپ ايتقان ءلازىم. 

راسىندا دا, ەنتسيكلوپەديانىڭ كىرىس­پەسىندە (اۆتور نۇرسان ءالىمباي) اتاپ ايتىلعانداي, كوشپەلىلەر اتا-بابالارىنان بەرىلىپ وتىراتىن وسى كوگ­ني­تيۆتىك تۇزىلىستەر ارقىلى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جانە تابيعي قۇبىلىستاردى زەردەلەيدى. وسىلار ارقىلى وزدە­رىنىڭ سان-سالالى, سان دەڭگەيلى شارۋا­شىلىق-مادەني حارەكەتتەرىن جوس­پارلاپ, جۇزەگە اسىرادى ءارى ۇنەمى تو­­لىق­تىرىپ وتىرادى. سول سەبەپتى اتال­عان كوگنيتيۆتىك تۇزىلىستەردى, كى­رىس­پەنىڭ اۆتورى ايتقانداي, كوشپەلى تىر­­شىلىك كەشكەن قازاق ەتنوسىنىڭ سان عاسىرلىق ءىس-تاجىريبەسى, ءبىلىمى تۇزىلگەن ينتەللەكتۋالدىق «رەزەرۆۋار-قويماسى» دەسە دە بولادى. كوشپەلى ورتادا وسى «رەزەرۆۋار-قويمانىڭ» ءاربىر جاڭا ۇرپاق ءۇشىن اتا-بابالارىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن تەرەڭ يگەرۋدىڭ سارقىلماس باستاۋ-كوزى بولعاندىعى سوندىقتان (15-ب.).

ايتىلعان جايتقا بايلانىستى اتال­عان كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلار ءارتۇرلى تاريحي-ەتنوگرافيالىق ماسەلەلەردى پروبلەمالىق-تاقىرىپتىق پرينتسيپ بويىنشا جۇيەلەپ, زەرتتەۋدىڭ دە مەيلىنشە ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرى دە بولىپ شىقتى. عىلىمدا كوگنيتيۆتىك ءتاسىل دەپ اتالاتىن وسى ۇستانىمعا ساي­كەس, ەڭبەككە قاجەتتى سان الۋان تا­ري­حي-ەتنوگرافيالىق ماسەلەلەردى «تۇگەندەپ», جۇيەلەۋ, سونداي-اق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن عالىمداردىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن ءارتۇرلى اسپەكتىلەردى ىز­دەس­تىرۋ جانە جيناقتاۋ الدىن الا جا­سالعان اتالعان كاتەگوريالىق-ۇعىم­دىق (تەرمينولوگيالىق) رەەستر بويىنشا جۇرگىزىلدى. وسى رەتتە بۇعان دەيىن عىلىمدا بەيمالىم بولىپ كەلگەن ءارتۇرلى ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلار ۇزاق جىلدار بويى ەل اراسىنان اۆتورلاردىڭ وزدەرى جي­ناعان مالىمەتتەرى نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرىلگەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن بىرگە بەلگىسىز جانە قولدانىستان شىعىپ قالعان كوپتەگەن كوگنيتيۆتىك ءتۇزىلىس-بىرلىكتەر سان الۋان ارحيۆتىك, ءباسپاسوز, تاريحنامالىق, فولكلورلىق, سونداي-اق قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى رەسەي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى اقپاراتتاردان تىرنەكتەپ «تەرىلىپ», جيناقتالدى. ءسويتىپ, ءتىپتى «قازاق ءتىلىنىڭ ادەبي سوزدىگى» (الماتى: ارىس, 2006-2013) اتتى ون بەس تومدىق ايگىلى ەڭبەككە كىرمەگەن 4000-نان استام ەتنو­گرا­فيالىق ءماندى كوگنيتيۆتىك ءتۇزىلىس-بىرلىكتەر عىلىمي اينالىسقا تۇڭعىش رەت ەنگىزىلىپ وتىر. ياعني بۇرىن وتاندىق ەتنولوگيادا مۇلدەم قاۋزالماعان وسىنشاما ماسەلەلەر عىلىمي ەنتسيك­لو­پەديالىق فورماتتا زەرتتەلىندى. وسى­لاي­شا كوگنيتيۆتىك تاسىلمەن «ينۆەن­تاريزاتسيالانعان» ءداستۇرلى قازاقى ور­تانىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسىنداعى ەتنو­گرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلار ەنتسيكلوپەدياداعى بارلىق ماقالالاردىڭ ءتيىستى اتاۋلارىنا اينالدى. بۇل ۇرىمتال مەتودولوگيالىق شەشىمنىڭ قابىلدانۋىن ونىڭ اۆتورى نۇرسان ءالىمبايدىڭ دايەكتى پىكىرىنشە, اۆتورلار باسشىلىققا العان كوگنيتيۆتىك ۇستانىم-كونتسەپتسيانىڭ قيسىنىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.

وسىلايشا قىرۋار تاريحي-ەتنوگرا­فيالىق ماسەلەلەردىڭ «بار-جوعىن» ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بايىرعى ءتول اتاۋى ارقىلى «قۋالاپ» ىزدەستىرۋ, تۇگەندەۋ, جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ جانە زەردەلەۋ ءتاسىلى ءوزىنىڭ ەرەكشە تيىمدىلىگىن ايعاقتادى. بۇل ءتاسىل, ەڭ الدىمەن, اۆتورلارعا جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردىڭ قاتارىن بارىنشا ۇلعايتىپ, مول قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى ايتىلعاننىڭ بىرەر كورنەكى مىسالى رەتىندە ەنتسيكلوپەديانىڭ 3-تو­مىنداعى كولەمدى دە مازمۇندى «كىلەم» اتتى ماقالانى كەلتىرۋگە بولادى (اۆتورلارى نۇرسان ءالىمباي, رۇستەم شويبەكوۆ). وسى بۇيىمنىڭ كومپوزيتسياسىنا, ەستەتيكاسىنا, تۇرلەرىنە, ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ونى دايىنداۋعا قاجەتتى شيكىزاتتارعا, قۇ­رال-جابدىقتارعا, تەحنولوگياعا, قول­دا­نىسىنا, تىرشىلىكقامى فۋنكتسياسىنا بايلانىستى اتاۋلاردى «قۋالاپ», ىزدەستىرىپ, جيناقتاعاندا ولاردىڭ ۇزىن سانى 100-گە جۋىقتايدى ەكەن! وسى رەتتە مۇنداي ءتاسىلدىڭ ەڭبەكتەگى ما­قا­لالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە قولدانىلعاندىعىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ەنتسيكلوپەديانىڭ تاقىرىپتىق-پروبلەمالىق دياپازونى ءوزىنىڭ ايرىقشا اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگى سون­دىقتان. ەڭبەكتە بارلىعى 5 846 ما­قالادا ءارتۇرلى ەتنوگرافيالىق تا­قى­رىپتاردىڭ عانا ەمەس, سولاردىڭ ءبىرازىنىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى اسپەك­تى­لەردىڭ دە ءداستۇرلى اتاۋلارى بولىپ تابىلاتىن ۇزىن سانى 10 000-نان استام ەتنوگرافيالىق كوگنيتيۆتىك تۇزىلىستەر قام­­تىلدى. ياعني وسىنشاما ەتنو­گرا­فيالىق ماڭىزدى ماسەلەلەر زەرتتەپ-زەردەلەنىپ وتىر.

ەنتسيكلوپەدياداعى قاۋزالعان ماسە­لە­لەردىڭ مولدىعى سونشالىقتى, ولاردى اتاپ شىعۋدىڭ ءوزى 200-گە جۋىق بەتتى الادى ەكەن! جوعارىدا ايتىلعان كوگنيتيۆتىك تۇزىلىستەر ارقىلى زەرتتەلگەن كوپ ماسەلەلەردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىن عانا اتاپ وتەلىك: قازاقتىڭ ءداستۇرلى تىرشىلىگىنىڭ تابيعي ورتاسى, ونىڭ ءشوپ جانە سۋ رەسۋرستارىن ۇقساتىپ يگەرۋدىڭ كوشپەلى ورتادا ەجەلدەن ورنىققان ءىس-تاجىريبەسى, بايىرعى ەكولوگيالىق مادەنيەت, حالىقتىق بىلىمدەر جۇيەسى, ءداستۇرلى كوسموگونيالىق, ەتنوگونيالىق, استرونوميالىق, گەوگرافيالىق جانە ت.ب. تۇسىنىكتەر, شارۋاشىلىق-مادەني حارەكەت, ونىڭ باعىتتارى, كاسىپشىلىك تۇرلەرى, تىرشىلىكقامى مادەنيەتى, كوش­پەلى سوتسيۋمنىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى مەن قۇرىلىمى ءھام باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ينس­تيتۋتتارى, ينستيتۋتسيونالدىق, سونىڭ ىشىندە, ادەتتىك قۇقىق قاتىناستار جۇيەسى جانە ونىڭ مەحانيزمدەرى, ءجۇز, تايپا, رۋ, ءبىراتا, وتباسى سىندى قۇرىلىمدار, تۋىستىق جۇيە جانە تۋىستىق قاتىناستار, تىرشىلىك تسيكلىنە بايلانىستى عۇرىپتىق-سالتتىق ءىس-ارە­كەتتەر سىندى جانە باسقا دا تولىپ جاتقان تاقىرىپتار قاراستىرىلىپ وتىرعان ەڭبەكتىڭ مازمۇنىن قۇرايدى.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالعان ەنتسيكلو­پەديانىڭ تەوريالىق جاعىنان ساپالى ەكەندىگىن, ونىڭ دەرەكتىك نەگىزى مەن نەگىزدەمەسىنىڭ دايەكتىلىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءارتۇرلى عىلىمي باسىلىمداردا جانە ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان بەلگىلى عالىمداردىڭ رەتسەنزيالارىنىڭ سانى 20-عا جۋىقتاپتى. وسى رەتتە, اسىرەسە, Scopus جانە Web of Science بازاسىنا كىرەتىن «Milli Folklor» (2015 Yil 27. Sayi 105. S. 155-158) مەن Cumhuriyet Tarihi Arastirmalari Dergisi (2019. Sayi 30. S. 417-423) اتتى تۇركيانىڭ بەدەلدى عىلىمي باسىلىمدارىندا تۇرىك عالىمدارىنىڭ ەنتسيكلوپەديانى جوعارى باعالاعاندىقتارى نازار اۋدارادى.

قازاقتىڭ تاريحي ەتنوگرافياسىنىڭ شىن مانىندەگى ءدارىپتى عىلىمي شەجىرەسى ىسپەتتەس وسىناۋ ىرگەلى ەڭبەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەم­لە­كەت­تىك سىيلىعىن الۋعا ابدەن لايىق دەپ ەسەپتەيمىن.

سەيىت قاسقاباسوۆ,

ۇعا اكادەميگى