جاقىندا رەسەيلىك سايتتاردا قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندى جادىگەر جاريالاندى. تاقىرىبى «ابدوللا حاننىڭ كۇمىس كىركەسى» دەلىنگەن ەكەن. وسى ورايدا «كىركە دەگەن نە؟» دەيتىن سۇراق تۋارى انىق. بۇل اتاۋدى ورىسشا – پايتسزا, موڭعولشا – گەرەگە دەيدى ەكەن. ال قازاقشاسى – كىركە.
ەجەلگى كوك تۇرىكتەر ءداۋىرىن زەرتتەۋشى عالىم ق.سارتقوجانىڭ پايىمداۋىنشا «كىركە» ۇعىمى كونە تۇركىلەردەن بەرى كەلە جاتقان ريتۋال («تاستا قالعان تاڭبالار». الماتى. 2017, - 179-ب). تۇركىلەر ءوز ەلشىلەرىنە نەمەسە ۇلىس تىرەگى شادتار مەن بەكتەرگە ءھام, سونداي-اق وردا ءىسىن باسقارۋشى ۋازىرلەرگە دارگەي-دەڭگەيلەرىنە قاتىستى «كىركە» (كىرەگە) تاعايىندايتىن بولعان.
بۇل ءتاسىلدى كەيىن شىڭعىس قاعان قۇرعان موڭعول يمپەرياسى بۇزباي-سىزباي مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىنا ەنگىزگەن. ايتالىق, ورتا عاسىردا ەۋروپالىقتار تاراپىنان العاشقى بولىپ موڭعول ۇستىرتىنە ات باسىن تىرەپ, ەكى-ءۇش جىل (1248-1252) قاراقورىمدا تۇرىپ, «يستوريا مونگولوۆ يمەنۋەمنىح نامي تاتارامي» اتتى كىتاپ جازعان جيوۆانني دەل پلانو كارپينيدىڭ (1182-1251) ەڭبەگىندە, سونداي-اق 1253 جىلى فرانتسيا كورولى ءىح ليۋدوۆيكتىڭ تاپسىرماسىمەن موڭعول يمپەرياسىنىڭ ءتورتىنشى حانى موڭكەنىڭ ورداسىندا بولىپ «پۋتەشەستۆيە ۆ ۆوستوچنىە سترانى» اتتى كىتاپ جازعان گيلوم دە رۋبرۋكتىڭ جانە 1271 جىلى قۇبىلاي حانعا بارىپ ونىڭ ورداسىندا 17 جىل (1272-1289) قىزمەت اتقارعان اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولونىڭ جازبالارىندا «كىركە» تۋرالى جانە ونىڭ مەملەكەت ءىسىن جۇيەلەۋدەگى مىندەتى جايلى انىق-قانىق دەرەكتەر بار.
مىسالى, ماركو پولونىڭ «كنيگا و رازنووبرازي ميرا» اتتى كىتابىندا: « ۇلى حان سەنىمدى نوياندارىن ەلشىلىككە جىبەرگەندە, وعان سۇڭقار قۇستىڭ ءمۇسىنى سياقتى كىركە ۇستاتادى. بۇل بەلگى ەلشىنىڭ مارتەبەسى حانمەن بىردەي دەگەندى بىلدىرەدى» دەسە, رۋبرۋكتىڭ بەلگىلەۋىندە, «مانگۋ (مونكە) جارلىق جازىپ, كولەمى الاقانداي, ۇزىندىعى جارتى شىنتاق التىن كىركەنى ماولعا ۇستاتتى», دەگەن جولدار كەزدەسەدى. سول سياقتى يۋان يمپەرياسى كەزىندە تۇمەنباسى, ءجۇزباسى سەكىلدى اسكەريلەردىڭ قۇقىقتىق شەگىن ايقىندايتىن كىركە بەرىلەتىنى جايلى مالىمەت بار. بۇل كىركەلەر نويانداردىڭ ءبىلىم-بىلىكتىلىگى جانە ۇلىسقا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە بايلانىستى: التىن, كۇمىس, قولا, مىس, اعاش ت.ب. زاتتاردان جاسالاتىن بولعان.
قىسقاسى, ەرتە زاماندا كىركە مەملەكەتتىك قىزمەتتى جۇيەلەۋدىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزى بولعانى انىق. شىڭعىس حان نەگىزدەگەن ۇلى جاسادا (زاڭدا) كىركەلى ادامعا كەدەرگى كەلتىرگەن تۇلعا ولىمگە بۇيىرىلعان. سول سياقتى, سوعىس كەزىندە حابار, جەدەل حابار جەتكىزۋشى اتارمان-شابارماندار كىركەمەن جۇرگەن. مىسالى, شىڭعىس قاعاننىڭ حورەزمعا جورىعى كەزىندە (1219-1225 ج.ج) ۇلكەن وردادان شىققان كىركەلى شابارمان ءبىر اپتا نەمەسە 10 كۇننىڭ ىشىندە بەس مىڭ شاقىرىم جول باسىپ, سامارقانعا جەتكەنى جايلى دەرەك بار. ياعني كىركەلى شابارماندى كورگەن بەكەت نەمەسە لاۋ يەسى ونى دەرەۋ ات-كولىكپەن قامداپ وتىرعان.
ەندى ءسوز باسىندا ايتقان ابدوللا حاننىڭ (1340-1370) كىركەسىنە كەلەيىك. تاريحقا بۇل كىسى وزبەك حاننىڭ كەنجە ۇلى, كەي دەرەكتەردە نەمەرەسى دەپ ايتىلادى. مامايمەن تىزە قوسىپ بىرگە جۇرگەن. 1367-1370 جىلدارى مامايدىڭ قولداۋىمەن التىن وردا تاعىنا وتىرعان. بىراق بۇل ادام تۋرالى دەرەك تىم از. دەسەك تە, تۇركى-موڭعول تاريحىنىڭ بىلگىرى رەسەيلىك تاريحشى رومان پوچەكاەۆتىڭ «تساري وردىنسكيە. بيوگرافي حانوۆ ي پراۆيتەلەي زولوتوي وردى» اتتى ەڭبەگىندە ءبىرشاما مالىمەت بار كورىنەدى. وندا ماماي مەن ابدوللانىڭ بىرىككەن كۇشىنە سۇلتان مۋريد (مۇرات) ورىس دميتري يۆانوۆيچپەن تىزە قوسىپ, توتەپ بەرۋمەن قاتار, بيلىكتەن ىعىستىرعانى جايلى ايتىلادى.
جوعارىدا «ابدوللا حاننىڭ كۇمىس كىركەسى» جايلى اقپار جاريالاعان سايتتا بۇل جادىگەر 1845 جىلى ۋكراينانىڭ نيكوپول قالاسى ماڭىنان تابىلعانى جايلى جازىپتى. بۇل بۇيىم قازىر ەرميتاج تورىندە تۇر ەكەن. ارتقى جانە الدىڭعى بەتتەرىندە كونە ۇيعىر-موڭعول جازۋىمەن تۇركى-موڭعول تىلىندە جازىلعان جازۋ بار. ونى 1940 جىلى اتاقتى لينگۆيست-عالىم ن.پوپپە اۋدارعان ەكەن. ياعني كىركەنىڭ الدىڭعى بەتىندە: «ماڭگى ءتاڭىردىڭ القاۋىنداعى قارا حالىقتىڭ نازارىنا» دەپ جازىلسا (تۇپنۇسقادا: مونكە تەنگەرى-ءيىن كۇچۇن-ءدۇر, يەكە سۋ زالي-ءىي ىرگەگۇن-دۇر), ارتقى بەتىندە: «ابدوللانىڭ جارلىعىنا كىم قارسى كەلسە, وعان ءولىم» (تۇپنۇسقادا: ابدۋللا-ين جارليگى كەن ءۇلۇ, بىشىرەكۇ, كۇمۇن الداقۇ, ۇكۇكۇ) دەپ جازىلعان كورىنەدى.