مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بوزوق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىق مەكەمەسى اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىعىسقا قاراي نۇرا وزەنىنىڭ سول قاپتالىندا ەكى شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان بىتىعاي (بوتاعاي) ەسكەرتكىشىنە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە, ورتاعاسىرلىق قىش قۇمىرا تاپتى.
اتالعان مەكەمەنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى قاجىمۇرات تولەگەن ۇلى بەرگەن مالىمەتكە جۇگىنسەك, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى بارىسىندا تابىلعان قۇمىرانىڭ بيىكتىگى – 40, ەنى – 25 سم شاماسىندا, ىشىندە بەلدەۋىنەن جوعارى دەڭگەيدە تولتىرىلعان مايعا ۇقساس قوڭىر ءتۇستى سۇيىقتىق ساقتالعان.
«مۇنداي بۇيىم بۇعان دەيىن ەش جەردەن تابىلماعان. بۇل جادىگەر ورتا عاسىرعا ءتان ارتەفاكتى. سونداي-اق قازاقستان جانە ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ ارحەولوگيالىق تاريحى ءۇشىن تىڭ جاڭالىق. ەكىنشى جاعىنان ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرىندەگى قالا مادەنيەتىنىڭ ۇلگىسى» دەيدى ماماندار.
قۇمىرا تابىلعان نىسان – بىتىعاي كەسەنەسى جايلى ايتار بولساق, بۇل ەسكەرتكىش رەسەيلىك ساياحاتشىلار ف.سكيبين جانە م.ءتروشيننىڭ بەلگىلەۋىمەن, 1694 جىلى يمپەريالىق كارتاعا سىزباسى الىنىپ, وعان ء«حى-ءحىى عاسىرلارعا ءتان ساۋلەت ەسكەرتكىشى» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. راسىندا بۇل كەسەنە ەلىمىزدەگى ورتاعاسىرلىق جالعىز جادىگەر.
ودان كەيىن توپوگراف يۆان شانگين 1816 جىلى وسى كەسەنەگە زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزسە, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورىس وفيتسەرى كارل ميللەردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا گەوگراف مامان پەتر رىچكوۆ نىساننىڭ تولىق نوبايىن قاعازعا تۇسىرگەن. ودان سوڭ 1830 جىلى ينجەنەر شاحماتوۆ نىسانعا كەزەكتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ۇزىندىعىن, بيىكتىگىن, قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعىن ءبىرىن قالدىرماي جازىپ-سىزىپ حاتقا ءتۇسىرىپ, بۇل جۇمىسىن 1841 جىلى جارىققا شىعارعان.
ال كەڭەس وداعى تۇسىندا اكادەميك الكەي مارعۇلان 1973 جىلى ارنايى ارحەولوگيالىق توپ قۇرىپ, نىسانعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, جادىگەرگە «ەلىمىزدەگى ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىسى» دەگەن باعا بەرىلىپ, بۇل نىسان كوشپەلى قازاق ورداسىنا ءتان مۇرا ەكەنى ناقتىلانعان.
ودان كەيىن, اسىرەسە تاۋەلسىزدىك جىلدارى مادەنيەت ساياساتى جانە ونەرتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى مارات سەنبى مەن ارحيتەكتور جالالەدين شايكەن مىرزالار قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, شەبەرحانا, كىرپىش كۇيدىرەتىن پەش, سىرلى بوياۋ ازىرلەيتىن استاۋ, ت.ب. دۇنيەلەر تاپقان بولاتىن.
بۇل جولعى بارلاۋ كەزىندە جوعارىداعى قۇمىرادان باسقا, شەبەرحانا ورنىنان تاس ۇگىتۋگە ارنالعان ءۇش ۇلكەن ديىرمەن, كىرپىشپەن قالانعان ناۋانىڭ ورنى, گلازۋرلەنگەن كىرپىش قالدىقتارى, قولادان جاسالعان بۇيىمدار, ت.ب. تابىلىپ وتىر.
– بۇل جوبانىڭ مەرزىمى ءۇش جىل. قازبا بارىسىندا ءالى دە كوپتەگەن قۇندى جادىگەر تابىلۋى مۇمكىن. اسىرەسە, ءدال قازىر قۇمىرا ىشىندەگى سۇيىقتىڭ قۇرامىن انىقتاۋ وتە قاجەت, – دەيدى ارحەولوگتەر.