امانكەلدى باتىردىڭ پورترەتى قالاي سالىندى؟

وسى ورايدا ايتپاعىمىز, تورعاي وڭىرىندە ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى امانكەلدى يمانوۆ جايلى بولماق. باتىردىڭ جو­رىق جولدارى مەن ساياسي ءىس-ارەكەتى جاي­لى بۇعان دەيىن كوپ زەرتتەلدى. بىراق كو­تەرىلىس كوشباسشىسىنىڭ سۋرەتى ساق­­تالماعاندىقتان وسى ولقىلىقتىڭ ور­­نىن تولتىرۋ ماقساتىندا اتاقتى سۋ­­­رەتشى ءابىلحان قاستەەۆ كوپ جىل ەڭ­بەك­­تە­نىپ, باتىردىڭ پورترەتىن سالىپ شىقتى.

اتالعان وقيعاعا باستى سەبەپ – 1936 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 20 جىل­دىق مەرەكەسىنە وراي حالىق باتىرى امانكەلدى يمانوۆتىڭ پورترەتىن جاساۋ تۋرالى ۇكىمەت باستاما كوتەرەدى. وسى جىلدارى قازاق كينو ونەرىنىڭ تۇڭعىش تۋىندىسى «امانكەلدى» اتتى كوركەم فيلم ءتۇسىرىلدى. وسىلاي امان­كەلدى باتىر وبرازى زاماناۋي تۇرعىدان ساياسي يدەولوگيانىڭ قاھارمانىنا اينالدى.

ونىڭ سىرتىندا كسرو باسشى­سى ي.ستالين ارنايى تاپسىرما بە­رىپ حالىقتى پاتريوتتىق رۋحقا تاربيە­لەيتىن قاھارماندار ءتىزىمىن جاساتقان. وسى تىزىمگە ەنگەن تۇلعالاردى دارىپتەۋ بۇقارالىق سيپاتقا اينالعان. بۇل تىزىم­دە قازاق حالقى اتىنان امانكەلدى يما­نوۆ بولعان. مىنە, وسىدان كەيىن كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەس­كەن تۇلعانىڭ ەسكەرۋسىز قالعانى جا­راسپايدى. حالىقتىڭ الدىنا ۇستاي­تىن باتىردىڭ كوركەم بەينەسى كەرەك. كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ جولىندا قۇر­بان بولعان ەرلەردى ەلى وسىلاي ەستە ساقتايدى...

وسىنداي ساياسي ناۋقان قىزعان تۇستا سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ ماسكەۋدەگى كوركەم سۋرەت ستۋدياسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن. وسى وقۋ ورنىن 1937 جىلى ءبىتى­رىپ كەلىپ, 1939 جىلدان باستاپ ءابىل­حان اعا امانكەلدى باتىردىڭ پورت­رەتىن سالۋ ىسىنە كىرىسكەن.

* * *

حالىق باتىرى امانكەلدى يما­نوۆ­تىڭ ارتىندا ەشقانداي سۋرەت ساق­تال­ماعانى جايلى جوعارىدا ايتىپ وت­تىك. ەندەشە, ءوزىن كورمەگەن ادامنىڭ سۋرە­تىن قالاي سالادى؟ سول سەبەپتى 1936 جىلى بەرىلگەن ۇكىمەت تاپسىرماسى ءۇش جىلعا كەشەۋىلدەگەن. 1939 جىلى ۇكىمەت قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنا ەكىنشى رەت مىندەت جۇكتەلگەن. ونەرتانۋشى ا.پلاحوتنايانىڭ ەستە­لى­گىندە, امانكەلدى يمانوۆتىڭ پورترەتىن سالۋعا 14 سۋرەتشى تاڭدالعانىن ايتادى. سو­نىڭ ءبىرى – ءابىلحان قاستەەۆ.

امانكەلدى باتىردىڭ پورترەتىن سالۋ ءۇشىن ءابىلحان اعا 1939 جىلى تور­عاي وڭىرىنە اتتانادى. ونداعى ماقساتى – باتىردىڭ كوزىن كورگەن ساربازدارىمەن اڭگىمەلەسىپ, باتىرعا ۇقسايدى-اۋ دەگەن ادامداردىڭ بەينەسىن سالۋ, ءارى تۋعان-تۋىستارىمەن اڭگىمەلەسۋ, وسىلاي ءوزىن كورمەگەن بەيتانىس ادامنىڭ تاريحي تۇلعاسىن جاساپ شىعارۋ.

بۇل ساپارى جايىندا سۋرەتشى 1960 جىلى جارىق كورگەن ء«بىلىم جانە ەڭ­بەك» جۋرنالىنداعى ماقالاسىندا: «مەن با­تىردىڭ بەينەسىن ىزدەگەندە ەكى ءتۇر­­لى تاريحي ماتەريالدارعا سۇيەندىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى: دوكۋمەنتتىك (ارحيۆتىك) ما­تەريالدار, وندا امانكەلدىنىڭ سۋ­رەت­تەرى بولماعانىمەن ءوزى قۇرعان وت­ريا­دى, جۇرگىزگەن جۇمىستارى تۋرالى دە­رەكتەر جازىلعان. سونداي دەرەك­تەر جۇ­مىسىمدى تولىق ءتۇسىنىپ الۋ­عا قا­جەت بولدى. ەكىنشىسى – باتىر تۋ­­­­رالى حالىق اۋزىنداعى اڭىز-اڭگى­مە­­­لەر. ولار امانكەلدىگە بايلا­نىس­­تى وقي­عا­لار­دى, ونىڭ ءتۇر-سيپا­تىن, كەلبەتىن, ءىس-ارەكەتىن, مىنەز-قۇل­قىن قولمەن قوي­عانداي ەتىپ ايتاتىن. وسىن­داي ما­تە­ريالداردى مول زەرت­­تەي كەلىپ, دۇ­رىس تۇيىندەگەندە, ىزدە­گەن بەي­نەڭ ويدا­عىداي شىعاتىنىن باي­قادىم», دەپ جازىپتى.

وسىلاي باتىردىڭ تۋعان جەرىنە بارعان سۋرەتشى ساربازدارىن, تۋىس­تا­رىن, كوزىن كورگەن ادامداردى جو­لىق­تىرعان. اربىرەۋىمەن جەكە-جەكە اڭ­گىمەلەسكەن. مىنانىڭ مۇرنى, مىنانىڭ اۋزى ۇقسايدى دەگەن ادامداردىڭ بار­لىعىنىڭ سۋرەتتەرىن سالعان. وسى ادام­داردىڭ ءپروفيلى (قىرى) مەن انفاس (بەت ءپىشىنى) ۇقساستىعىن تەكسەرىپ وتىرعان. باتىرعا ۇقساستىعى بار-اۋ دەگەن 30 ادام­نىڭ پورترەتىن سالىپ شىققان. 40-قا جۋىق ەتيۋد, دەتال جاساعان.

بۇل جۇمىستاردى اۋىزبەن ايتا سالۋ وڭاي. شىن مانىندە ىسكە اسۋى وتە كۇر­دەلى قۇبىلىس. ونىڭ ۇستىنە سۋرەتىن سا­لۋ­دى جاقتىرمايتىن ادامدار قانشا­­ما. كەيبىر كەرىاۋىز اعايىندار: «قارا­عىم, قولىڭنان كەلمەيتىن ىسكە ۇرىنىپ نەڭ بار, كەلگەن ىزىڭمەن قايتىپ كەتكىن, ارۋاق­قا شەت بولاسىڭ, ودان دا كوزى ءتىرى پەن­دەلەردىڭ بەتىن شيمايلاساڭ دا بول­ماس پا ەدى!» دەپ سۋرەتشىنىڭ بەتىن قايتارىپ, قولىن قاعادى. ونىڭ بەر جاعىندا جول-كولىك قاتىناسى اتىمەن جوق زامان.

جوعارىداعى وقيعالاردىڭ ءبىر پا­راسى جايلى جۋرناليست قىمبات توقتا­مۇراتقىزىنىڭ «قازاقتىڭ تۇڭعىش سۋ­رەت­شىسى» اتتى ماقالاسىنان («استانا اقشامى». 2004 جىل, ماۋسىم) ءۇزىندى كەلتىرسەك: «...باتپاققارا اۋىلىندا با­تىردىڭ تۋعان ءىنىسى تۇرادى. سول اعا­سى­نان اۋمايدى, سونى بارىپ كور, دە­گەن جەلەۋدى مالدانىپ, سالت اتپەن جول­عا شىققان ءابىلحان اعا الاي-دۇ­لەي بورانعا ۇرىنىپ اداسىپ كەتەدى. اب­دەن ءالى قۇرىعاندا اتتىڭ باسىن بوس جى­بەرىپ, ات ىقتاسىن سايلاۋىت جەر­گە كەلگەندە جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. قار ءۇستى-ۇستىنە بوراپ تۇر. ءبىر مەزەتتە كوزى ەرىكسىز ءىلىنىپ كەتكەن ەكەن, ەسىن جيسا بىرەۋلەر ءوزىن قاردىڭ استىنان قا­زىپ الىپ جاتقان سياقتى. بەتى-قولى دوم­بىعىپ ءۇسىپ كەتكەن. شوپان جىگىت پەن ايەلى ەكەۋى ەكى جاقتاپ قارمەن ىسقىلاپ ءجۇ­رىپ سۋرەتشىنىڭ جانىن اجالدان امان الىپ قالىپتى...».

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ءابىلحان قاس­تەەۆ وسى جىلى (1939) باتىردىڭ پورت­رەتىن سالىپ, كەلەسى 1940 جىلدىڭ جا­زىندا تورعاي وڭىرىنە الىپ بارىپ, ادامدارعا كورسەتەدى. كورگەن ادام­دار «ۇقسايتىن سياقتى» دەگەندى ايتادى. الايدا بۇل سۋرەتكە ءوزى قاناعات­تانبايدى. ءجۇزى ۇقساعانىمەن قازاق حالقىنىڭ قاسيەتىنە ءتان تيپتىك بەينەسى اشىلماي قالعان.

سودان 1941 جىلى امانكەلدىنىڭ ەكىن­شى پورترەتىن سالادى. ول دا ءوزىن قانا­عاتتاندىرمايدى. 1943 جىلى ءۇشىن­شى پورترەتىن فاس جانە پروفيلدىك باعىتتا سالىپ شىعادى (1-سۋرەت). بۇل سۋرەتتە باتىردىڭ كەلبەتى دارالانا تۇ­سەدى. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس ءجۇرىپ جاتقان كەز. 1943 جىلى ال­ماتى قالاسىندا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ فويەسىندە سۋرەتشىلەردىڭ كورمەسى وتەدى. ءا.قاستەەۆ سوڭعى سۋرەتىن كورمەگە اكەلىپ قويادى. كورمەنى ادەيى ارالاپ كورگەن مەملەكەت قايراتكەرى ءالىبي جانگەلدين دوسى امانكەلدىنىڭ سۋرەتىنە قاراپ تۇرىپ: «مىنا سۋرەتكە قاراپ دوسىمدى ەسكە الامىن. سۋرەت ءتۇپ نۇسقا امانكەلدىنىڭ وزىنە جاقىن. كەلبەت ۇقساستىعى, مىنەز ءبىتىسى, تيپتىك ەرەكشەلىگى مەن بەلگىسى كادىمگى ومىردەگى امانكەلدىنىڭ وزىندەي» دەپ ىقىلاس ءبىلدىرىپتى («قازاقستان سۋ­رەتشىلەرى». 1943 جىل, №2).

كەلەسى 1944 جىلى امانكەلدىنىڭ تۋعان بالاسى ءشارىپ امانكەلدى ۇلى ور­تالىق مۋزەي كورمەسىندە تۇرعان اكە­سىنىڭ وسى سۋرەتىن كورىپ, مۋزەيدىڭ قول­تاڭبا كىتابىنا: ء«ابىلحان اعانىڭ سالعان سۋرەتىنە قاراپ اكەمدى كورگەندەي اسەردە بولدىم» دەپ جازىپتى.

* * *

ءابىلحان اعا باتىردىڭ سۋرەتىن سالۋ­دى ءبارىبىر توقتاتپايدى. بۇعان دە­يىنگى سالعان سۋرەتتەرى كوڭىلىنەن شىق­پاي كۇنى-ءتۇنى ىزدەنۋمەن بولادى. تا­عى دا ەل ارالايدى, بۇرىنعى سالعان سۋ­رەت­تەرىن كورسەتەدى. ايتەۋىر بىردەمەسى جە­تىسپەيدى... ءسويتىپ ءجۇرىپ 1947 جىلى امان­كەلدى باتىردىڭ جاڭادان تاعى ءبىر سۋ­رەتىن سالىپ شىعادى (2-سۋرەت). بۇل سۋ­رەتتى قازسسر مينيسترلەر كابينەتى بە­كىتىپ, قاۋلى قابىلدايدى. پورترەتتى تور­عاي قالاسىندا اشىلعان امانكەلدى يمانوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنە جى­بەرەدى.

ءبىر قىزىعى, وسى سۋرەتتىڭ باسىنا دا كىشىگىرىم «ناۋبەت» تونگەن. جو­يى­لىپ كەتۋدىڭ تابالدىرىعىنا بارىپ قايتقان. وقيعا بىلاي بولىپتى. 1961 جىلى تورعايداعى امانكەلدى يما­نوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, ايگىلى حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ قاتتى ناۋقاسقا شالدىعىپ, ول كىسىنىڭ ورنىنا جاس ازامات سەيىت كەنجەاحمەتوۆ تاعايىندالادى. سودان امانكەلدى باتىردىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولعان 1963 جىلى «تورعايداعى با­تىردىڭ مۋزەيى جابىلسىن, دۇنيە-مۇلكى قوستانايعا كوشىرىلسىن!» دەگەن سولاقاي جارلىق كەلەدى. مۋزەيدى كوشىرمەس بۇ­رىن ونىڭ مۇلكى مەن كورنەكىلىك ەكسپوناتتارىن تىزىمدەپ, حاتتاپ-شوتتاپ قابىلداۋ ءۇشىن وبلىستان پاۆليۆسكي دەيتىن قىزمەتكەر كەلەدى. ول كىسى بارلىعىن تىزىمدەپ بولىپ, قاجەتسىز زاتتاردى ورتەپ جىبەرۋگە نۇسقاۋ بەرەدى.

جويىلۋعا ءتيىس زاتتاردىڭ اراسىن­دا زامانىندا 12 مىڭ رۋبلگە باعا­لانعان ءا.قاستەەۆ 1947 جىلى سالعان امانكەلدى باتىردىڭ سۋرەتى كەتىپ بارا جاتىر. سەكەڭ قوستانايلىق ارىپتەسى پاۆليۆسكيگە ءارى جالىنادى, بەرى جا­لىنادى, ناتيجە جوق. كوز الدىندا ونەر تۋىندىسى ورتەنگەلى جاتىر. امالى تاۋسىلعان سەيىت اعا ايلاعا كو­شەدى. قوناعىن ءوز ۇيىنە الىپ بارىپ ۇيىق­تاتىپ تاستاپ, ءتۇن ورتاسىندا سۋ­رەتتى ۇرلاپ شىعىپ, تىعىپ تاستايدى.

ارادا جەتى جىل وتكەندە 1970 جىلى تورعاي وبلىسى قايتادان اشىلىپ, وبلىستىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ مارقۇم وزبەكالى جانىبەكوۆ كەلەدى. 1972 جىلى وسى كىسىنىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىن اشۋ قولعا الىنادى. وسى ورايدا, سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى جوعارداعى وقيعانى ءبىر كەزەگى كەلگەندە وزەكەڭە باياندايدى. وزبەكالى اعامىز سول كۇنى تىعۋلى جاتقان سۋرەتتى الدىرىپ, مۋزەيگە قوي­دىرادى.

* * *

سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ باتىر­دىڭ پورترەتىن سالۋدى وسىمەن توق­تاتىپ قويعان جوق. ەگەردە باسقا بىرەۋ بول­سا 1944 جىلى وسى ەڭبەگى ءۇشىن «قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى» اتا­عىن العان ساتتە-اق تىزگىن تارتىپ, توق­تار ما ەدى. ابەكەڭنىڭ ءون بو­يىن­دا ونداي توقتاۋ, توقىراۋ, ءوز ىسى­نە ورىن­سىز قاناعاتتانۋ سياقتى كەلەڭ­سىز قاسيەتتەر بولماعان سىڭايلى. ونىڭ دالەلى رەتىندە ايتارىمىز: جوعا­رى­داعى سالعان سۋرەتتەرىنىڭ بىردە-بىرى­نە قاناعاتتانباي, 1950 جىلى امان­كەلدى باتىردىڭ پورترەتىن شىت جاڭا قايتادان سالىپ شىعادى (3-سۋرەت).

بۇل كارتينادا امانكەلدى بەينەسى شىنايى حالىق باتىرى, قولباسشى رە­تىندە كورىنىس تاپقان. وسى سۋرەتكە ءوزى دە قان­اعاتتانعان. حالىق تا رازى بولعان. سۋرەت بۇكىلوداقتىق كوركەمسۋرەت كور­مەسىنە قويىلىپ, جوعارى باعاعا يە بو­لادى. ءارى ماسكەۋدەگى ونەر باسپا­سىنان ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن باسى­لىپ شىعىپ, بۇكىل وداق كولەمىنە مىڭداعان تي­راجبەن تاراتىلادى. بۇگىنگى ورتا مەك­تەپ وقۋلىقتارىنا ەنىپ, ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديالاردىڭ بارىندە بەينەلەنگەن امانكەلدى باتىردىڭ بەينەسى وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.