باسپانا باعاسى قىمباتتاعالى تۇر. ارينە, بۇرىن دا ارزاندىعى شامالى بولاتىن. وعان سوڭعى 12 جىلدا تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ 600 پايىزعا دەيىن وسكەنى دالەل بولار. الايدا, قۇنى شارىقتاعان سايىن الىستاعى ارمانعا اينالعان باسپانا جايىن «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى از دا بولسا جاقىنداتقانداي ەدى. بىراق قولىمىز ءالى جەتىپ ۇلگەرمەگەن قولجەتىمدى ءۇيدىڭ دە باعاسى قىمباتتاۋدى قاجەت ەتىپ وتىر ەكەن. ياعني «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى اياسىندا سالىناتىن باسپانانىڭ قۇنى ءاربىر شارشى مەترگە 5-10 مىڭ تەڭگەگە ارتپاق. بۇل جونىندە كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ۇسىنىس ايتتى.
قولجەتىمدى باسپانا قىمباتتاي ما؟
باسپانا باعاسى قىمباتتاعالى تۇر. ارينە, بۇرىن دا ارزاندىعى شامالى بولاتىن. وعان سوڭعى 12 جىلدا تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ 600 پايىزعا دەيىن وسكەنى دالەل بولار. الايدا, قۇنى شارىقتاعان سايىن الىستاعى ارمانعا اينالعان باسپانا جايىن «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى از دا بولسا جاقىنداتقانداي ەدى. بىراق قولىمىز ءالى جەتىپ ۇلگەرمەگەن قولجەتىمدى ءۇيدىڭ دە باعاسى قىمباتتاۋدى قاجەت ەتىپ وتىر ەكەن. ياعني «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى اياسىندا سالىناتىن باسپانانىڭ قۇنى ءاربىر شارشى مەترگە 5-10 مىڭ تەڭگەگە ارتپاق. بۇل جونىندە كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ۇسىنىس ايتتى.
قولجەتىمدىگە دە قول جەتپەي بارادى
پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي -2020» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى جايىندا بايانداعان ب.جامىشەۆ وعان بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعدارلاما بويىنشا تۇرعىن ءۇيدىڭ شارشى مەترىنىڭ بۇگىنگى قۇنى باسپانا قۇرىلىسىنا شىن مانىندە جۇمسالاتىن شىعىستارعا سايكەس كەلمەيدى. ماسەلەن, قوستاناي مەن باتىس قازاقستان وبلىستارىندا باعدارلاما اياسىندا ءۇشىنشى ساناتتاعى تۇرعىن ءۇيدىڭ 1 شارشى مەترىنىڭ قۇنى 90 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, ال مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىندا شارشى مەتردىڭ باعاسى 117 مىڭنان 134 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ياعني بەكىتىلگەن دەڭگەيدەن 30-50 پايىزعا جوعارى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ جوباسىن ازىرلەپ, وندا 4-ساناتتاعى باسپانا قۇرىلىسىندا ءار شارشى مەتر قۇنىن 80-نەن 90 مىڭعا دەيىن, ال 3-سانات بويىنشا 90-نان 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار, قۇرىلىس كورپوراتسياسى بويىنشا 4-ساناتتا 110-نان 115 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جانە 3-ساناتتا 120-دان 125 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بولماق.
ءيا, وسىلايشا, قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇيدىڭ دە بىرتىندەپ قىمباتتاۋ كەزەڭى باستالعالى وتىرعانداي. بىردە وسى باعدارلامامەن تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن وپەراتورلاردىڭ ءبىرى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنەن بارىپ شارتتارىن سۇراعانبىز, «الدىمەن 3 جىلدا ءبىر بولمەلى پاتەر ءۇشىن 500 مىڭ جينايمىن دەپ كەلىسىمشارت جاسايسىز, وندا ايىنا 15-20 مىڭ سالىپ وتىرساڭىز بولدى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق ءۇش جىل بويىنا وزىڭىزگە كەرەكتى پاتەردىڭ جارتى اقشاسىن جيناۋعا ءتيىسسىز, ول ءۇشىن ايىنا 100 مىڭ شاماسىندا سالىپ وتىرۋىڭىز كەرەك, ءوزىڭىز بىلەسىز, 500 مىڭ دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ ەلدە ەشقاشان ەشقانداي پاتەردىڭ جارتى قۇنى بولا المايدى عوي», دەگەن ەدى بانكتىڭ كەڭەسشىسى.
سوندا سەن قاجەتتى سومانى جيناپ بولعانعا دەيىن تالاي باعا وزگەرۋى مۇمكىن, ال الگى كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن سوما جاي قاعاز كۇيىندەگى «فورمالدى» نارسە دەگەنى. استارىندا ءبىر مۇددە جاتپاسا, كەلىسىمشارتتى تۇزەپ جاساسا بولماي ما؟ ويلانىپ قالىپ ەدىك. ەندى, مىنە, قىمباتتاۋدىڭ العاشقى كەزەڭى باستالىپ تا كەتكەندەي.
اقشانى جينايدى, ال ءۇي نەگە سالمايدى؟
ايتپاقشى, كەشەگى وتىرىستا ۇكىمەت باسشىسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە قاتىستى ءبىراز سىن ايتتى. ءبۇگىندە «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسىنىڭ, اسىرەسە, ءوڭىرلەردە ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي جاتقانىن العا تارتىپ, بانك جۇمىسىنىڭ تيىمسىزدىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «مىنە, قاراڭىزشى, وبلىستاردىڭ تەڭ جارتىسى «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق بويىنشا باسپانانى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارىن 100 پايىزعا ورىنداعان. ال وڭىرلەردىڭ قالعان جارتىسى 75-تەن 0 پايىزعا دەيىن ورىنداعان. ماسەلەن, شىعىس قازاقستان – 75, اتىراۋ – 69, الماتى – 60, وقو – 39, استانا, پاۆلودار – 20, ماڭعىستاۋ مەن جامبىل – 0 پايىز. سوندا نە, ول جاقتا ەشكىمگە باسپانا كەرەك ەمەس پە؟», دەدى س.احمەتوۆ بانك باسقارماسىنىڭ توراعاسى ايباتىر جۇماعۇلوۆقا قاراتا.
بانك باسشىسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە باسپاناعا سۇرانىس 2 ەسەدەن اسادى. دەگەنمەن, بانك قۇرىلىس جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر شارالار قولدانۋعا قاۋقارسىز. ياعني, قارجى ينستيتۋتى قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋدى عانا جۇزەگە اسىرادى ءارى ونى بارلىق وڭىرلەر بويىنشا دا تىڭعىلىقتى ورىنداۋدا. ال, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ موينىنا ارتىلعان جۇك.
«سىزدەر پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارىن ورىنداپ وتىرعان جوقسىزدار عوي. اقشا بار, ليميت ايقىندالعان. بۇل سانات بويىنشا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارى – 484 مىڭ شارشى مەتر. ءىس جۇزىندە پايدالانۋعا بەرىلگەنى – 308 مىڭ شارشى مەتر. سىزدەردىڭ يگەرگەن وڭىرگە قارجىنى ۇلعايتۋعا قۇقىلارىڭىز بار, نەگە پايدالانبايسىزدار؟», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
بۇل ورايدا ا.جۇماعۇلوۆ جوسپار بەلگىلەنگەن وڭىرلەرمەن كەلىسىم جاسالىپ, پۋل قالىپتاستىرعاندىقتارىن, ياعني بانك ءوز مىندەتتەرىن تولىق اتقارىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. «ءبىر تاراپتىڭ بارلىعىن ىستەپ, كەلەسىنىڭ تۇك اتقارماۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك, جالپى بانكتىڭ, سول ءوڭىرلەردەگى فيليالدارىڭىزدىڭ جۇمىسى باسەڭ. ول جاقتا قانشاما ادام وتىرسا دا, ولار جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز. ءسىز دە سالعىرتتىققا سالىنعانسىز», دەدى س.احمەتوۆ.
وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, شىنىمەن, قازىر بانكتەن ارنايى شوت اشىپ, بار جيعان-تەرگەنىن باسپانا الساق دەپ بانككە سالىپ جۇرگەندەر از ەمەس. وعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە بارىپ, كەزەكتە تۇرعان ادامداردى كورىپ كوزىمىز جەتتى. بىراق ونداعىلاردىڭ كوپشىلىگى اقشاسى جينالىپ تۇرسا دا, ۇيگە كەزەكتىڭ كەلمەيتىنىن ايتىپ قىنجىلىس ءبىلدىردى. سوندا, سۇرانىس بار, ياعني اقشا بار, بىراق سوعان ساي قۇرىلىستىڭ بولماعانى ما, الدە بانك ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن حالىقتان ايتەۋىر ءبىر الاسىڭدار دەپ اقشا جيناي بەرە مە؟! شىنىمەن دە, باعدارلاما اياسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس جاعدايى مەن بانك جۇمىسىنىڭ اراسىن قابىستىرۋعا بولماس پا؟!
پاناسى جوق, ءۇيى جوق جاستار قايتىپ كۇن كورەر؟
بۇرىن «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەگەن ماتەلدى ءجيى ەستۋشى ەدىك. قازىر «ءۇي بولۋ ەمەس, ءۇيلى بولۋ قيىن» دەيتىن بولدىق. ياعني, جاستار اراسىندا باسپانا ماسەلەسى وتە وزەكتى. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ ءبىر ءبولىمىن وسى جاستارعا ارناعان بولاتىن. جاس وتباسىلاردى جەرگىلىكتى اكىمدىك ارقىلى باسپانامەن قامتۋدى قولعا العان. الايدا, بۇل تاپسىرما ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي جاتىر. ول جونىندە دە كەشە ۇكىمەت باسشىسى سەرىك احمەتوۆ ءتيىستى ورگانداردى قاتتى سىناپ, ءبىراز «ۇرىسىپ» الدى.
جىلۋى جوق, سۋى جوق ۇيلەردە قالاي كۇي بولار
تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا قاتىستى تالقىلانعان تاعى ءبىر ماسەلە – سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ ساپاسى, ولاردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايى جونىندە بولدى. وسىعان وراي ەلىمىزدە قۇرىلىس تاۋارلارىنىڭ ساپاسىن زەرتتەيتىن ارنايى زەرتحانالار اشۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, تاپسىرمالار جۇكتەدى. «ءبارى دە ءبىزدىڭ ستاندارتتارعا كەلىپ تىرەلەدى. ءبىز, مىنە, 2 جىل بويى ەزبەلەپ وتىرمىز. دۇرىس ەۋروپالىق, نە بولماسا حالىقارالىق ستاندارت ەنگىزە الماۋدامىز. وڭىرلەردە ساپاعا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن بىرقاتار زەرتحانا ەنگىزۋىمىز قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
س.احمەتوۆ بارلىق اكىمدەر «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى اياسىندا بيىلعا جوسپارلانعان تۇرعىن ءۇي كولەمىن مىندەتتى تۇردە پايدالانۋعا بەرۋى تيىستىگىن ەسكەرتتى. سەبەبى, قازىرگى كۇنى ءۇي قۇرىلىسى اياقتالعانىمەن, وعان ينفراقۇرىلىم تارتىلماي, عيماراتتىڭ قولدانىسقا بەرىلۋى كەشەۋىلدەپ جاتادى نەمەسە كەرىسىنشە, سۋى, جىلۋى جوق ۇيلەردە حالىق تۇرۋعا ءماجبۇر. پرەمەر-مينيستر الدا مۇنداي جاعدايلار ورىن الماۋىنا جەرگىلىكتى اكىمدەر مەن وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى مۇددەلى بولۋى كەرەكتىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى.
وتىرىستى تۇيىندەي كەلە, پرەمەر-مينيستر اكىمدەرگە جوسپارلانعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ سىرتىندا وتكەن جىلى وتكىزىلمەگەن تۇرعىن ۇيلەردى ءسوزسىز ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى ۇستىمىزدەگى جىلى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتاڭ باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, وبلىستار, استانا مەن الماتى اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, وسى جىلى تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ بويىنشا مەموراندۋمدار جاساۋى قاجەت.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».