ايگىلى ءانشى, قازاقستاننىڭ حالىق ارتىسى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن ونەر جولىن زەردەلەگەن تاعىلىمدى كىتاپ وقىرمانعا جول تارتتى
ۇلت ونەرىنىڭ وسىناۋ ۇلى پەرزەنتىنىڭ ەسىمى قاي كەزدە دە ساۋلەلى جۇرەكتىڭ سىر پەرنەسىن سەلت ەتكىزەرى انىق. قازاق ءانىنىڭ قارقارالىدان شىققان قازىنالى قۇتى, اياۋلى ارداقتىسى, تۇتاس ءبىر ءداۋىرى بولعان اقتاڭگەر ءانشى كەلەر ۇرپاققا دا كەمەل ونەگەسىمەن قادىرلى. ءوز زامانىنىڭ ءبىرجانى, اقان سەرىسى دەپ تە باعالاعان ەكەن تۇستاستارى. كەڭەستىڭ قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلار قاتۋقاباق جاعدايىندا جارتى عاسىر بويى جازباي شىرقاپ ارقانىڭ ءان ءداستۇرىنىڭ ءوز مەكتەبىن قالىپتاعان ۇستىندى التىن قازىعى بولىپ قالعانى دا راس.
ايگىلى ءانشى, قازاقستاننىڭ حالىق ارتىسى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن ونەر جولىن زەردەلەگەن تاعىلىمدى كىتاپ وقىرمانعا جول تارتتى
ۇلت ونەرىنىڭ وسىناۋ ۇلى پەرزەنتىنىڭ ەسىمى قاي كەزدە دە ساۋلەلى جۇرەكتىڭ سىر پەرنەسىن سەلت ەتكىزەرى انىق. قازاق ءانىنىڭ قارقارالىدان شىققان قازىنالى قۇتى, اياۋلى ارداقتىسى, تۇتاس ءبىر ءداۋىرى بولعان اقتاڭگەر ءانشى كەلەر ۇرپاققا دا كەمەل ونەگەسىمەن قادىرلى. ءوز زامانىنىڭ ءبىرجانى, اقان سەرىسى دەپ تە باعالاعان ەكەن تۇستاستارى. كەڭەستىڭ قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلار قاتۋقاباق جاعدايىندا جارتى عاسىر بويى جازباي شىرقاپ ارقانىڭ ءان ءداستۇرىنىڭ ءوز مەكتەبىن قالىپتاعان ۇستىندى التىن قازىعى بولىپ قالعانى دا راس.
جانە جالعاعان التىن كوپىرى. ال ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «انشىلىك پەن ادامگەرشىلىكتىڭ اكادەميگى» دەپ سونشالىقتى ىلتيپاتپەن ىزەتتەگەن جۇسەكەڭنىڭ ءجۇزى ەل ەركىن تىنىستاعان بۇگىنگى ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا جارقىن بولۋى, ونىڭ انشىلىك ءھام ادامي عيبراتىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ استە تولاستاماۋى تاعى دا زاڭدى دەپ بىلگەنىمىز قۇپ. جاقىندا قولىمىزعا تيگەن مىنا كوزايىم كىتاپ سونىڭ ايعاعى. كىتاپ قانا ەمەس, وسىنىڭ الدىندا, 2012 جىلى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنان «حابيبانىڭ جۇسىپبەگى» اتتى دەرەكتى فيلم دە شىققان-دى. وسى رەتتە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ تۋرالى ول ءفيلمدى ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزگى اۋىرتپاشىلىعىن موينىنا جۇكتەگەن, جازۋشى ديدار امانتايمەن بىرگە ستسەناريىن جازعان دا, سونىمەن قاتار وسى كەزدە جيناعان مول ماعلۇمات-ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن مىنا عۇمىرباياندىق حيكايات كىتابىنىڭ اۆتورى دا ونەرتانۋشى, ءانشى ەرلان تولەۋتاي ەكەنىن ايتقان ءلازىم.
«ونەر» باسپاسىنان «ايگىلى ادامدار» سەرياسىمەن شىققان وسىناۋ عۇمىرنامالىق حيكايات نەسىمەن قۇندى دەسەك, قىسقا قايىرىم جاۋاپ ازدىق ەتەرى حاق. ەڭ اۋەلى, كىتاپ تارتىمدى وقىلادى, تانىمدىق تۇرعىداعى قىزىقتى مازمۇنىمەن باۋرايدى. اۆتور قازاق ءتىلىنىڭ ايدىندى شۇرايىندا ەركىن كوسىلۋمەن قاتار, ءوزى دە ءان الەمىنىڭ ايتۋلى وكىلى ءارى ءداستۇرلى مۋزىكامىزدىڭ جانسەبىل زەرتتەۋشىسى بولعاندىقتان, تاقىرىپتى جەتە مەڭگەرىپ, تۋىندىنىڭ ءيىن كاسىبي ورايدا مەيلىنشە قاندىرعان. كىتاپتىڭ باستى ارتىقشىلىعى ونىڭ قازاق انىنە, ۇلتتىق ونەردىڭ ارداگەر تۇلعالارىنا دەگەن جۇرەكتى كەرنەگەن زور ماحابباتپەن, ۇلكەن قۇرمەت-ىلتيپاتپەن جازىلىپ شىققاندىعىندا دەر ەدىك.
وسىنداي ەرەكشە ىقىلاستىڭ ءبىر بەلگىسى سول, اۆتور بۇل كىتاپتى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ بۇگىندە 97 جاسقا كەلگەن, 42 جىل وتاسقان اسىل جارى حابيبا اپامىزدىڭ اماناتى دەپ بىلگەن. ءسويتىپ, شىنايى شابىت ادامي مۇددەدەن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەن تۋعان. سودان دا جۇسەكەڭ زامانىن قازىرگى كۇندەر بيىگىنەن بارىنشا نانىمدى ەلەستەتىپ, ۇلى ءانشىنىڭ ونەگەلى عۇمىرىن, سول كۇردەلى ءداۋىردى تۇتاستاي شىنايى قالپىمەن قامتي بەينەلەۋگە, كەڭ پايىمدىلىقپەن ءھام بايىپتىلىقپەن زەردەلەي زەرتتەۋگە تىرىسقان. شىعارمانى جازۋ بارىسىندا اسىرەسە, قاتتى الاڭداعان ءبىر جايى حابيبا اجەسىنىڭ اماندىعى بولىپتى. كىتاپتى سول كىسى كورىپ كەتسە ەكەن دەپ تىلەپتى تاڭىردەن. قۇدايىم ول تىلەكتى بەرگەنىنە دە شۇكىر دەيىك. بار ءومىرىن قادىرلى جۇسەكەسىنە ارناعان حابيبا اپامىز دا ءدىن امان. «كۇتكەنىن كوردى, كوزىنە جاس الىپ, كىتاپتى كەۋدەسىنە باستى», دەيدى. ايتقانداي, قارجى قيىندىعىنا بايلانىستى كىتاپ 2013 جىلى شىقپاي دا قالا جازداعان ەكەن. ءمان-جايدى بىلگەسىن مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وڭ شەشىم قابىلداپ, ورايىن كەلتىرگەنىنە اۆتور دا, حابيبا اپاسى دا ءدان ريزا.
كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى دە بولىپ وتكەن. سوندا اۋزى دۋالى ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءاسانالى ءاشىموۆ ونەر ادامى تۋرالى ادەمى كىتاپ دۇنيەگە كەلگەنىنە, جۇسەكەڭ عۇمىرناماسى مەن اندەرىنىڭ تاريحى جاقسى تاپتىشتەلىپ باياندالعانىنا ريزالىعىن بىلدىرگەن. ءوزى جۇسەكەڭدى كورگەنىن, ونىڭ وتىرىككە جانى قاس, دۇرىسىن دۇرىس, بۇرىسىن بۇرىس دەپ بەتكە ايتاتىن تۋراشىل ادام بولعانىن ەسكە الا كەلە, قۇتتى بولسىنىن ايتقان. ال مۋزىكاتانۋشى جارقىن شاكەرىم كىتاپتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگىنە, وندا ءانشىنىڭ ءومىرى مەن ونەرىنە قاتىستى جاڭا دەرەكتەر مول كەلتىرىلگەنىنە نازار اۋدارادى. اۆتور ءوزى ءانشى بولعاندىقتان ءاربىر انگە قىزعىلىقتى تالداۋ جاساپ, سالماقتاي سارالاپ, كىتاپتىڭ تانىمدىق قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسكەن. سازگەر اقتوتى رايىمبەكوۆا بولسا, عۇمىرنامالىق حيكاياتتى مۋزىكاتانۋ عىلىمىنداعى ەلەۋلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىپ, ونىڭ مونوگرافيالىق سيپاتىن باسا كورسەتكەن. ءيا, وسىناۋ تىلەكتەستىك لەبىزدەردىڭ وزىنەن-اق كىتاپتىڭ ءادىل باعاسى بەرىلىپ تە, ءبىلىنىپ تە تۇرعانداي.
شىن مانىندە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ تە قازاقتىڭ ءان-كۇي الىپتارىنىڭ ساتىمەن ساباقتاسقان سارقىتى, جاڭعىرعان جالعاسى ەكەندىگى ە.تولەۋتاي كىتابىندا ايعاقتى تۇردە اڭعارىلادى. جۇسەكەڭ دە ساۋدا-ساتتىقتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاق ونەرىنىڭ جارمەڭكەسىنە اينالعان قوياندىدان قانات قاعۋىنىڭ ءوزى پەشەنەلى تاعدىر, ءتاڭىر بۇيرىعى بولعانىنا دەن قويامىز. بۇل كۇنى كەشەگى ءبىرجان سال مەن اقان سەرى, ەستاي مەن عازيز, جاياۋ مۇسا مەن جارىلعاپبەردى, بالۋان شولاق پەن ءيمانجۇسىپ, اسەت پەن ءمادي, مايرا مەن عابباس رۋحىمەن تىنىستاپ تۇرعان الاش ءانىنىڭ, ارقانىڭ سايىپقىران سال-سەرىلەرىنىڭ عاجايىپ ءبىر الەمى بولاتىن. سول كيەلى الەمنىڭ قالت ەتكەن تۇسىندا جارق ەتكەن ءبىر ساۋلەدەي بالا جۇسىپبەكتىڭ ءانىن ءمارت ءمادي تىڭداپ, باتاسى مەن تابارىگىن قاتار ەنشىلەتۋى ماڭدايىنا جازىلىپتى. ودان كەيىنگى ءوسپىرىم جۇسىپبەك ءومىرىنىڭ ۇلكەن ولجاسى الاش كەمەڭگەرلەرى ساۋلە تۇسىرگەن سەمەي كەزەڭى بولىپتى. احمەت, اۋەزوۆتەي الاشوردانىڭ جاس زيالىلارى الاقانعا سالىپ الپەشتەپتى. «ەس-ايماق» ۇيىرمەسىندە ونەرپازدىق جولىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپتى. الاش قالاسىندا ءجۇرىپ ابايدىڭ ءانشىسى الماعانبەتتەن ۇلى اقىننىڭ بارلىق دەرلىك اندەرىن ۇيرەنۋى دە تاعدىرىنىڭ سىيى ەدى. ءان اسقاعى امىرە مەن جىر اسقارى يسانى دا العاش وسى سەمەيدە جولىقتىرىپ, تىلسىم تالانتتارىنا رياسىز تاڭىرقادى, سوڭدارىنان ەرىپ بىرگە ءان سالدى, كەيىن الماتىدا ونەر جولىن بىرگە جالعاستىردى. وسىلاردىڭ ىشىندە 60 جىلعا جۋىق ۇزدىكسىز شىرقاپ, قازاق ءانىنىڭ كاۋسار ءداستۇرىن بەرتىنگى جاڭا زامانعا, مادەنيەت ەشەكەەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ سياقتى دارىندى شوعىر, جاس تولقىنعا ۇلاستىرۋ ميسسياسى دا بىردەن-ءبىر جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ەنشىسىنە بۇيىرعان باقىت ەكەن. كەۋدەسىندەگى حالىق مۇراسىنىڭ كولداريا تۇنىعىن كەلەشەككە ءسويتىپ اماناتتاپ كەتكەن ءان ابىزىنىڭ اتا پارىزعا ادالدىعى وسىدان-اق كورىنگەندەي. دارقان دارىننىڭ جاسى ۇلعايسا دا ونەرى شاۋ تارتپاپتى. 1965 جىلدان بەرى ونەرپازدار تاربيەلەي باستاعان ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنان 1967 جىلى اشىلعان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ كلاسى بويىنشا ءبىتىرىپ شىققان انشىلەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 27 ەكەن. اياۋلى جانىبەك كارمەنوۆ باستاتقان بۇل ءتىزىمدى ءبىزدىڭ اۆتورىمىزدىڭ مۇنتازداي مۇقياتتىلىقپەن مارجانداي ءتىزىپ بەرۋىندە دە جۇسەكەڭە, قارا دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىمەن كۇيلەنگەن ءداستۇرلى قازاق انىنە دەگەن اسا ءبىر ادال پەيىل, وزگەشە ىقىلاس جاتقانداي. ال اتالمىش وقۋ ورداسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك مارتەبەسىن يەمدەنىپ, ۇلى ءانشىنىڭ اتىن الۋى ەلدىڭ ەردى ەسكەرۋىنىڭ, ەسىمىن ۇمىتپاي قاستەرلەۋىنىڭ بەلگىسى بولار.
جۇسەكەڭ ەرەكشە تاعدىرلى ءانشى. ول اتاقتى عازيز ءانشىنى دە كورگەن دەيدى ءبىر دەرەكتەر. سول عازيزدىڭ ءانىن جەتكىزگەن عابباس ايتباەۆتىڭ انشىلىك داڭقىنا كۋالىك ەتەتىن دە جۇسەكەڭ. وسى رەتتەن كەلگەندە جۇسىپبەك عۇمىرناماسى قازاقتىڭ ءان ونەرىنىڭ جارتى عاسىرلىق تاريحى ىسپەتتەس. قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ورىنبەك بەكوۆ, حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ, امىرە مەن يسانىڭ ايانىشتى تاعدىرلارى دا سول تاريحتىڭ ىشىندە. نەبىر جامپوزدارمەن مۇراتتاس, تىلەكتەس بولعان. احمەت جۇبانوۆپەن 1931 جىلى العاشقى تانىستىقتان باستالعان دوستىعى سوڭعى دەمدەرىنە دەيىن سوزىلعان. جۇسەكەڭ ءۇشىن قالي بايجانوۆ, ابىكەن حاسەنوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, شاكەن ايمانوۆ سياقتى ءبىرتۋار ونەر يەلەرىنىڭ دە ورنى بولەك بولعان ءتارىزدى.
جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ پەن رامازان ەلەباەۆتىڭ ونەر ولكەسىندە ون جىلداي بىرگە عۇمىر كەشكەن عاجاپ سىرلى دوستىعىنا جەكە تاراۋ ارنالىپتى. البەتتە, اۆتور ءوزى ايتقانداي, باس كەيىپكەردى وقشاۋلاپ الماي, ول ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ تۇتاس سۋرەتىن قامتۋعا ءھام جۇسەكەڭمەن ونەرپازدىق جاراستىقتا بولعان زامانداستارى جايىندا دا ماعلۇماتتار بەرىپ وتىرۋعا تىرىسۋى عانيبەت. رامازان ەلەباەۆ جالعىز انىمەن قازاق ونەرىنىڭ كوگىندە جارقىراپ قالعان جۇلدىز. ەندەشە, قان مايداندا تۋعان «جاس قازاق» ءانىن ەلگە الىپ قايتىپ كوزايىم ەتۋى ەلەبەكوۆتىڭ ەڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, ارتىق ەمەس. ۇلت ونەرىنىڭ تاريحى ءۇشىن اسا قىمبات سول جادىگەر كۇندەر ءاربىر ءساتى سارالانىپ, قولمەن قويعانداي كورىنىس تاپقان. «قانعا بوگىپ, قار جامىلعان كەڭ دالا», تۋعان ەلىنە سوڭعى ساعىنىش سالەمىندەي اماناتتاپ ءانىن اتتاندىرىپ, مۇڭايا قوشتاسىپ تۇرىپ قالعان بوزداق رامازان كوز الدىنا كەلەدى. جاۋىنگەر اماناتىن جۇسىپبەك اقتادى. اقتاعاننىڭ بەلگىسى – «جاس قازاق» ءانى ەلگە جەتىپ, حالقىمىزدىڭ سوعىستان قايتپاي قالعان بارلىق بوزداقتارىن جوقتاعان گيمنگە اينالدى.
حالىق اراسىنان شىققان قازىنالى ءانشى توقباي, شاكەن ايمانوۆتاي ارىستاردىڭ جۇرەگىن تەربەپ ەلجىرەتكەن «ەكى جيرەن», جۇسەكەڭ ءتىرىلتىپ, بالاپانداي باۋلىپ ۇشىرىپ ءسۇيىپ ايتقان ءاننىڭ الدى «قاناتتالدى» حاقىنداعى اڭگىمە-باياندار اسەرلى, نانىمدى. اۆتوردىڭ وسى رەتتە قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىنداعى اقتاڭداقتارعا, ءجونسىز بارىمتالانىپ جۇرگەن شىعۋ تەگى داۋلى اندەرگە قاتىستى ءوز پىكىر-پايىمىن باتىل ءارى دالەلدى ۋاجدەرمەن ءبىلدىرۋىن دە ءجون سانادىق.
كىتاپتى وقي وتىرا حالقىمىزدىڭ ءان ونەرى جايلى كوپ سىرعا قانىعامىز, ارداگەر ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتى بار بولمىسىمەن, تۇتاستاي كەرىم كەلبەتىمەن تانيمىز. مۇحتار اۋەزوۆ ماسكەۋدەگى ورىس زيالىلارى الدىندا جۇسىپبەككە ءان سالدىرىپ, اسىرەسە, اباي اندەرىن تىڭداتادى. مۇحاڭ ءوزى ەلدە جۇرگەندە ءيمانجۇسىپ پەن ءمادي, بالۋان شولاق سياقتى «بۋنتار» كومپوزيتورلار اندەرىن جۇسەكەڭ ورىنداۋىندا تىڭداعاندى ۇناتادى ەكەن. سونىمەن بىرگە, ۇلى جازۋشى ءوز زامانىنداعى ءاننىڭ تۋى بولعان «قاناتتالدىمەن» ونەردىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلدى دەپ ءان ارداگەرىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرىپتى.
«جۇسەكەڭ جەتى جۇزگە تارتا ءان ءبىلۋشى ەدى» دەپ جازىپتى جانىبەك كارمەنوۆ. تاعى ءبىر شاكىرتى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ بۇل كۇندەگى رەپەرتۋارى 500-دەن استام ءاندى قۇرايتىن كورىنەدى. ال جۇسەكەڭ ءوزى ءۇش جۇزدەن استام ءان بىلەمىن دەيدى ەكەن. وسىنىڭ قايسىسىن بولسىن كوپسىنۋگە دە, ازسىنۋعا دا بولماس. شۇكىر, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەي ءان ارداعى, ونەر ساڭلاعى بولعانىنا, ۇلت رۋحىنا ۇلگى شاشقانىنا مىڭ راحمەت. قازىردە سونىڭ قازىناسى دا, عيبراتى دا حالقىنا ءتان. ولاي بولسا, وسى عيبرات پەن قازىنا جايىن جەتە بايانداپ, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرى, ونىڭ قاداۋ-قاداۋ دارابوزدارى, مادەنيەتىمىزدىڭ مارعاسقالارى حاقىندا شىنايى سىر شەرتكەن ساليقالى كىتاپتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە سۇيىنشىلەي سۇيىنۋىمىزگە بولاتىن سياقتى.
اۆتور جايلى از ءسوز ايتساق, ول ازامات بۇل تاقىرىپقا كولدەنەڭنەن كىرىسكەن كوك اتتى ەمەس. ءانشى, ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتاي ەسىمى ۇلت مادەنيەتىنىڭ جاڭالىقتارىن قالت جىبەرمەي باعىپ وتىرعان قىراعى كوز, قۇيما قۇلاق قاۋىمعا ءتاۋىر-اق تانىس. قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن 1990 جىلداردان باستاپ اينالىسىپ كەلەدى. ونىڭ اسىرەسە, حالىقتىق مۋزىكا الىپتارى جاياۋ مۇسا, مۇستافا بۇركىتباي ۇلى, جارىلعاپبەردى جۇماباي ۇلى, ەستاي بەركىمباي ۇلى جانە كورنەكتى انشىلەر قالي بايجانوۆ, جاباي توعاندىقوۆ, ساپار مەن بالابەك ەرجانوۆتار, ءبىسمىللا بالابەكوۆ, تاعى باسقا ونەر تارلاندارى تۋرالى جازعان «باياناۋىلدىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرى» كىتابىن اتاپ ايتقانىمىز ءلازىم. اباي حاكىم تۋرالى «قازاقستان» تەلەارناسى شىعارعان, كەزىندە جۇرتشىلىقتان جاعىمدى باعاسىن العان بەس ءبولىمدى درامانىڭ ستسەناريىن دە ساتىمەن دۇنيەگە كەلتىرگەن ەرلان بولاتىن. جاڭا كىتابىمەن جۇسەكەڭنىڭ جارقىن ءجۇزىن ودان ءارى جارقىراتىپ, قايران قازاقى كوڭىلدەردى جادىراتا تۇسكەن اۆتوردىڭ الداعى ءاربىر يگىلىكتى قادامىنا گۇل ءبىتسىن دەگەن اق تىلەك قوسپاسقا ءبىزدىڭ دە ءاددىمىز جوق.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.