ۇلى دالا تاريحىنا تاعزىم

كونفەرەنتسيانى وبلىس اكى­مى ەرمەك مارجىقپاەۆ اشىپ, جۇر­گىزىپ وتىردى. كوكشەتاۋ توپى­راعىنا ارنايى كەلگەن­ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­­تىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ارىس­تانبەك مۇحامەدي ۇلى, «Egemen Qazaqstan» اكتسيونەرلىك قوعامى­نىڭ باسقارما توراعاسى, اكادەميك, حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دار­حان قىدىرالى, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋ­مەت­تىك عىلىمدار اكادەميا­سى­نىڭ اكادەميگى جامبىل ار­تىق­­­­باەۆ, قازاقستاندىق سۋرەت­شى-رەستاۆراتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قى­رىم التىنبەكوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبولات كوشكىمباەۆ پەن وسى وقۋ ورنىنىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى دانيار تىلەۋ­قا­بىلوۆ ەگەمەندىك العاننان بەر­گى ەل تاريحىن, مادەني مۇرا­نى زەر­­دەلەۋدەگى جەتىستىك جايلى كەڭىنەن وي تولعادى.

ەلباسى – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالا­سىندا «قازاقستان كۇل­لى تۇركى حالقىنىڭ قاسيەتتى قارا­شا­ڭىراعى» دەپ اتاپ كور­سەتىلگەن بولاتىن. تۇر­كى قاۋىمداستىعىنىڭ باس قو­سۋى ىسپەتتى بۇل حالىقارالىق كونفەرەنتسيا Bolashaq سا­رايىنىڭ فويەسىندە ورنا­لاس­تىرىلعان «اقمولا وبلىسىنىڭ كيەلى ورىندارى» كورمەسى مەن تاقىرىپتىق بەينەروليكتى تاماشالاۋدان باس­تالدى. ودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىم­شىلىگى باسشى­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­­باسارى داۋ­رەن اباەۆتىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ارنايى جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى. «ارقانىڭ تورىندە, كيەلى كوكشە وڭىرىندە ەسىمى ەلگە ءمالىم تاريحشىلار مەن ەتنو­گرافتاردىڭ, ارحەولوگتەر مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ با­سىن قوسىپ وتىرعان بۇل ءىس-شا­رانىڭ ماڭىزى وتە زور. تاري­حىن تۇگەندەپ, بولاشاققا باتىل كوز تىگىپ, ۇلى ماقسات جولىندا ۇيىسقان ۇلتتىڭ ءىزى – ءبىز, وتكەنى باي, كەلەشەگى كەمەل حالىقپىز. تاۋەلسىز قازاقستان ۇلى دالا توسىندە داۋىرلەگەن قۋاتتى مەم­لەكەتتەردىڭ بۇگىنگى ءىزباسارى. ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاپ, ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن كەشەگى كۇننەن ساباقتاستىعىمىز ۇزىلمەۋگە ءتيىس. وسى رەتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇ­رىس ءتۇسىنىپ, تەرەڭ پايىمداۋ قاجەتتىگىن ايتسا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ات­تى ماقالاسىندا ۇلت شەجىرەسىن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جازۋ كەرەك ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى» دەپ جازىلعان قۇتتىقتاۋ حات كونفەرەنتسيانىڭ مازمۇنىن اشا ءتۇستى.

كونفەرەنتسيا مودەراتورى, باكۋ حالىقارالىق مۋلتيكۋل­تۋراليزم ورتالىعىنىڭ كەڭەس­شىسى توفيك موحسەن وگلى ابباسوۆ ءوزىنىڭ العىسوزىندە تۇركى حالىق­تارىنىڭ وتكەن تاريحى ايرىقشا تاعىلىمدى, بۇگىنى دە جارقىن ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, تۇر­­كى قاۋىم­داستىعىنىڭ الدىندا قازىرگى زامان تالابىنا ساي تۋىن­داپ وتىرعان ماڭىزدى مىن­دەتتەرگە توقتالدى.

– شىندىعىندا, تۇركى ءسوزىنىڭ اۋقىمى كەڭ. ول – تەك ءبىر ۇلتتىڭ عانا اتاۋى ەمەس, بىرنەشە مەم­لەكەتتى بىرىكتىرەتىن, حالىقتىڭ شىققان تەگىن بىلدىرەتىن تاريحى تەرەڭ ۇعىم. ءبىزدىڭ وتكەنىمىز ورتاق, تاريحي-مادەني كودىمىز ءبىر. مۇنى ءبىلۋ, قايدا جانە كىم­مەن بارا جاتقانىمىزدى ءتۇ­سىنۋ ءۇشىن قاجەت. البەتتە, سوڭعى وتىز جىل تۇركى حالىقتارى ءۇشىن اي­تۋلى وقيعالارعا تولى بولدى. ەگەمەندىكتى العاننان كەيىن كەلەشەكتىڭ قامى ءۇشىن تاريحتى زەردەلەۋگە, وتكەنىمىزدى سارالاۋعا بەت بۇردىق. بۇگىندە تۇركى قاۋىم­داستىعى كەڭەيىپ كەلەدى, – دەدى توفيك موحسەن وگلى ابباسوۆ.

بۇل كونفەرەنتسيانىڭ كيەلى كوكشە توپىراعىندا وتكىزى­لۋى تەگىن ەمەس. كوكشەتاۋ قازاق­ستان­­نىڭ 2021 جىلعى مادەني اس­تاناسى بولىپ جاريالاندى. جىل بويى ەلىمىزدىڭ بارلىق مادە­نيەت وردالارى قالامىزعا كەلىپ, قازاقستاندىق ونەردى ناسيحاتتايدى دەپ كەلىسىل­گەن بولاتىن.

كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى­نىڭ الدىندا ءسوز العان اق­مولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مار­جىقپاەۆ مادەني جوبانىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى رەتىندە حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلۋى ءوڭىرىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابى­روي جانە جاۋاپكەرشىلىك ەكەن­دىگىنە توقتالدى.

– حالقىمىزدىڭ تاريحى ءوز باستاۋىن قازاقستان اۋماعىن مەكەن­دەگەن سوناۋ پالەوليت دا­ۋى­رىن­دەگى قاۋىمداستىقتاردان الادى. ءبىز – اتباسار نەوليت ما­دە­نيەتىنىڭ, جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن بوتايلىقتار مەن ان­درونوۆ مادەنيەتىنىڭ تىكەلەي ۇرپاق­تارىمىز, – دەدى ەرمەك بوران­باي ۇلى. – ۇلى قىتاي قور­عا­نىنان باستاپ, رەين وزەنىنە دەيىن بىرنەشە مەملەكەت قۇرعان تۇركىتەكتەس عۇن تايپالارى بار­شاعا تانىس. ۇلى دالا تاريحىندا جەرىمىزگە تۇركىستان اتىن بەر­گەن ۇلى تۇركى قاعاناتىنىڭ ورنى ەرەكشە. حازارلار مەن تۇر­گەشتەردىڭ, قارلۇقتار مەن قارا­حانداردىڭ, وعىزدار مەن قىپ­شاقتاردىڭ مۇراسى تۋعان تاريحىمىزدا وشپەس ءىز قالدىردى. بىلتىر عانا ءبىز ورتالىق ازيادا تۇركى ەتنوستارى قۇرعان التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. قازاق دالاسىن قورعاعان اتاقتى بوگەنباي, ولجاباي باتىرلار, ۇمبەتەي جىراۋ, ساق­قۇلاق ءبيدىڭ كەسەنەلەرى ساق­تالىپ قالدى.

– بۇگىنگى القالى جيىننىڭ سۇڭقار ساكەن جىرعا قوسقان سۇلۋ دا قاسيەتتى ولكە ءارى ابىلاي مەن كەنەسارىداي حانداردىڭ اق ورداسى قانات جايعان كوكشە تورىندە ءوتۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ماڭىزى زور. ەلباسى ۇلىتاۋداعى ۇلاعاتتى سۇحباتىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي تامىرلارىن سوناۋ ساق, عۇن, كوكتۇرىك جانە التىن وردا داۋىرىمەن ساباقتاستىرىپ, قازاق حاندىعىنىڭ ءداستۇرلى ارنالارىن ايشىقتاپ بەرگەن ەدى. راسىندا, قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋىندا التىن وردا – ۇلىق ۇلىس تۇرعانىمەن, ونىڭ تۇپكى تامىرى, التىن دىڭگەگى تۇركى قاعاناتىنا تىرەلەتىنى اقيقات. بۇگىنگى باۋىر­لاس حالىقتاردىڭ بارلىعى دا ءوز اتاۋلارىن تۇرىكتەر دەپ سول قاراشاڭىراق قاعاندىقتان ميراس ەتىپ الۋى كەزدەيسوق ەمەس, – دەپ اتاپ ءوتتى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك دارحان قىدىرالى.

2018 جىلدان باستاپ, ول­كەتانۋشى مۇرات قاجى ىدىرىس­ ۇلىنىڭ باستاماسىمەن «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» ەكسپەديتسيا­سى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. ءبىرىنشى ەكسپەديتسيا بۋراباي – تۇركىستان باعىتى بويىنشا ابىلاي حاننىڭ تۇلعاسىمەن بايلانىستى تاريحي جەرلەردى زەرتتەدى. ەكىنشى ساپار كوكشە جەرىنەن ۇلى ويشىل ءال-ءفارا­بيدىڭ تۋعان مەكەنى – وتىرار قالاسىنا دەيىن ەجەلگى كەرۋەن جولىمەن ءوتتى. بيىلعى ەكسپەديتسيا شىعىس قازاقستانعا اباي اتامىزدىڭ تۋعان جەرى مەن قازاق حاندىعىنىڭ ەل قورعاعان ۇلى شايقاستارى وتكەن تاريحي ورىنداردى سۇزبەك. ءوز بايانداماسىندا وسى جايلاردى كەڭىنەن اتاپ وتكەن ءوڭىر باسشىسى وسىناۋ كونفەرەنتسيا عالامدىق تاريحتاعى ۇلى دالانىڭ ورنىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­­تىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ارىس­تانبەك مۇحامەدي ۇلى ەگە­­مەندىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ ۇلت­تىق تاريحتى, مادەني مۇرانى زەر­دەلەۋدەگى جەتىستىگى جايلى تولىمدى بايانداما جاساسا, كەم­بريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى رەبەككا روبەرتس, «بيبيسي» تەلەارناسىنىڭ تمد مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى كوممەرتسيالىق وكىلدىكتەرىنىڭ باسشىسى سەرگەي ستانوۆكين, كەمبريدج ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ارحەولوگى, جازۋشى-اۋدارماشى دجواننا دوبسون دا ءوز ويلارىن ونلاين رەجىمدە ورتاعا سالدى. وسىلايشا, وتاندىق جانە شەتەل عالىمدارىنىڭ باسىن قوسقان بۇل كونفەرەنتسيا تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدى ودان ءارى بايىپتاپ تانىمداۋعا جول اشاتىنى, جيىندا ايتىلعان پاراساتتى پايىمدار مەن قۇندى پىكىرلەر قازاقستاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسارى انىق.

كوكشەتاۋ