پرەزيدەنت شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىن دامىتۋعا باسا نازار اۋداردى

وتىرىستى اشقان قازاقستان پرەزي­دەن­تى شيكىزاتتىڭ ۇزاققا سوزىلعان سۋپەرتسيكلى اياقتالىپ كەلە جاتقانىن ايت­تى. ۇلتتىق ەكونوميكالاردى «جاسىلدان­دىرۋ» جونىندەگى جوسپارلار مەن بولجام­دار مەملەكەتتىك ساياساتتاعى ناقتى شارا­لار­عا اينالۋ ۇستىندە. بۇل قازاقستان ەكو­نو­ميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ, وزىق تەح­نو­لوگيانىڭ, اۋقىمدى تۇردە «جاسىلدان­دىرۋدىڭ» بالاماسى جوق ەكەنىن كورسەتەدى.

– قازاقستان ەكونوميكالىق جۇيە رە­تىن­دە تەك ىشكى ينۆەستيتسياعا, ىشكى سۇرانىس پەن شيكىزات ەكسپورتىنا عانا سۇيەنە المايدى. ەلىمىز ساپالى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن مەيلىنشە قولايلى جاعداي جاساۋ سايا­ساتىن جالعاستىرا بەرەدى. ءبىز وڭىردەگى جانە تمد-داعى كوشباسشىلىق ورنىمىزدى ساقتاۋعا مۇددەلىمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

پرەزيدەنت جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن دامىتۋ قاجەت ەكەنىنە اۋداردى. بۇل – شيكى­زات­تىڭ قۇبىلمالى باعاسىنان ساقتانۋدىڭ كەپىلى جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ساپالى ءارى سۇرانىسقا يە تاۋار ءوندىرۋ, سونداي-اق قىز­مەت كورسەتۋ قابىلەتىنىڭ كورسەتكىشى.  

مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە الەمدىك ساۋدانىڭ قۇلدىراۋى قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەگەنىن اتاپ كورسەتتى. بىلتىر ەلى­مىزدىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمى 85 ميل­ليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل كورسەتكىش 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا تومەن.

– قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى 2,8 پايىزعا عانا تومەندەپ, 15 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بيىلعى داعدارىس كەزىندە ءبىز شەتەلدەن 18 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەس­تيتسيا تارتا الدىق.  بىلتىر شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن جالپى قۇنى 1,6 ميلليارد دوللار بولاتىن 41 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. 7 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكانىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنە وراي, قازاقستان دا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قارقىنىن ۇدەتەدى. ۇكىمەتتىڭ بولجامى بويىنشا 3,5 پايىزعا دەيىن ءوسىم بولۋى كەرەك, ءبىز ودان دا جوعارى كورسەتكىش كۇتەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قا­زاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مودەلى ەكس­پورتتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ماڭىز­دى فاكتورى رەتىندە قاراستىرادى. ەلى­مىزدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قوسىمشا ەكس­پورتتىق الەۋەتى 10 ميلليارد دوللارعا, سون­داي-اق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ەكس­پورت­تىق الەۋەتى دە 10 ميلليارد دوللارعا با­عالانادى. شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكس­پورتىنىڭ كولەمىن 2025 جىلعا قاراي 41 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ ورتا مەر­زىمدەگى ماقسات بولىپ سانالادى. 

– ەكسپورتتى قولداۋ ءۇشىن 1,2 ميل­ليارد دوللارعا جۋىق قارجى ءبولىندى. وسى رەتتە ەكسپورتتى دامىتۋ جونىندەگى جوس­پارىمىز ينستيتۋتتىق تۇرعىدان دا, قار­جى­لىق جاعىنان دا قولداۋعا يە بولدى. سونىمەن قاتار تاۋار ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ جۇيەسىن جاقسارتۋعا بايلانىس­تى ۇسىنىستارىڭىزدى ەستىگىم كەلەدى. ازيا دامۋ بانكىنىڭ ەكسپورتتى قولداۋ ار­حيتەكتۋراسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى ۇسى­نىسى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا لايىقتى. تسيفرلى ترانسفورماتسيا, ەڭ الدىمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن  ساۋدا شى­عىندارىن قىسقارتادى دەگەن ويمەن كە­لىسەمىن. وسىعان بايلانىستى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىكتەرىنە ازيا دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ, ەكسپورتتى قولداۋ جۇيەسىن تسيفر­لاندىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت الەمدە كەڭ قولدانىلاتىن ەكسپورتتىق نەسيەلەردى سۋبسيديالاۋ تەتىگىنىڭ قازاقستاندا ءالى دە قولعا الىنباي وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقشانىڭ تاۋار ەكسپورتتاۋشىلارعا ەشقانداي كەدەرگىسىز, جەدەل جەتۋى جانە اقىلمەن, ەسەپپەن جۇمسالۋى ماڭىزدى.

– بىلتىر قازاقستان العاش رەت 100-گە جۋىق وتاندىق تاۋار ەكسپورتتاۋشىنى Alibaba حالىقارالىق ەلەكتروندى پلاتفورماسىنا شىعاردى. 4 مىڭنان استام قازاقستاندىق تاۋار ءتۇرىن الەمدىك نارىققا شىعارۋ مۇمكىن بولدى. شەكارالار جابىق بولعان كەزدە ەكسپورتتار لەگىن جابىلىپ قالعان ءداستۇرلى باعىتتاردان جاڭا نارىقتارعا شىعارۋعا باعىتتاي الدىق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ساپالى ءارى ەكولوگيالىق تازا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس دەپ سانايدى. بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى بىلتىر تران­زيت­تىك تەمىر جول تاسىمالى 17 پايىزعا ارتقا­نىن جەتكىزدى. كونتەينەرلىك تاسىمال­دار ءوسىمنىڭ نەگىزگى فاكتورى بولدى. مەم­لە­كەت باسشىسى قازاقستاننىڭ تەمىر جول الەۋ­ە­تىن ساقتاۋدى جانە كۇشەيتۋدى مىندەتتەدى.

– بىلتىر شامامەن 900 مىڭ كونتەينەر تاسىمالدانعان. ونىڭ 91 پايىزعا جۋىعى قىتاي – ەۋروپا – قىتاي باعىتىنا تيەسىلى. قازاقستان ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىقتاعى تاسىمالدا نەگىزگى ءرول اتقاراتىنىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. قازاقستان – قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جاھاندىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدا ماڭىزدى ءارى سەنىمدى سەرىكتەسى. ءبىز ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلىمىز. كەڭەستىڭ كوپتەگەن مۇشەسى, اتاپ ايتقاندا «General Electric», «مارۋ­بەني», PWC كومپانيالارى, دۇنيەجۇزىلىك بانك كولىك-لوگيستيكالىق قىزمەتتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە, «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىنىڭ حالىقارالىق ورتالىعى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. بۇل, شىن مانىندە, شەشىمىن كۇتكەن كۇردەلى ماسەلە. ۇكىمەتكە شەكارادا, ناقتى ايتقاندا, قورعاستا كونتەينەرلەر قوزعالىسىنىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرى, جول ءجۇرۋ ۋاقىتى, كىدىرۋ سەبەپتەرى كورسەتىلگەن وتپەلى ترەكينگ ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. اقپاراتتىق جۇيە وزبەكستان, قىرعىزستان جانە باسقا دا كورشىلەرىمىزبەن قۇرىلاتىن بارلىق ەركىن ساۋدا ورتالىعىندا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا كولىك قاتىناسى – ۇكىمەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى, – دەدى پرەزيدەنت. 

مەملەكەت باسشىسى كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە Kaspi.kz كوم­پان­يا­سىنىڭ جەتىستىگىنە نازار اۋداردى. ول لوندون قارجى بيرجاسىندا IPO وت­كىزىپ, قازاقستانداعى ەڭ قىمبات جا­ريا كومپانيا بولدى. پرەزيدەنت وتان­دىق قارجى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنىڭ زور الەۋەتى تۋرالى اي­تا كەلىپ, وزىق تەحنولوگياسى بار حالىق­ارالىق كومپانيالاردا جۇمىس ىستەگەن, تاجى­ري­بەلى قازاقستاندىقتاردى تارتۋ باع­دار­لاماسىن ىسكە قوسۋ جونىندەگى «KPMG» كومپانياسىنىڭ باستاماسىن قولداۋعا شاقىردى.

بۇدان بولەك ۇلتتىق بانككە, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە جانە استانا حالىقارالىق قارجى ورتا­لىعىنا «دويچە بانكتىڭ» ۇسىنىسىن زەرتتەپ, قازاقستاندا «جاسىل ينۆەستيتسيا­لار» نارىعىن كەڭەيتۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋ جۇكتەلدى.

مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ەكسپورتى سالاسىندا ۇكىمەت جەكە مەديتسينانى جانە مەديتسينالىق ءتۋريزمدى ەنگىزۋ ءىسىن دامىتۋ جونىندەگى General Electric كومپانياسىنىڭ ۇسىنىسىن قاراستىرادى.

– قازاقستان – ءوزىنىڭ عىلىمي الەۋە­تىنىڭ ارقاسىندا كوروناۆيرۋسقا قارسى QazVac وتاندىق ۆاكتسيناسىن ازىرلەپ شىعارعان از عانا ەلدەردىڭ ءبىرى. وتكەن اپتادا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورىمەن كەزدەسۋ وتكىزدىم. دسۇ QazVac ۆاكتسيناسىن توتەنشە جاعدايلاردا پايدالانۋعا ۇسىنىلاتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋدى قاراستىرىپ جاتىر. ءبىز ۆاكتسينا كولەمىن ارتتىرۋعا جانە ونى شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا دايىن ەكەنىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى, –  دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

شەتەل ينۆەستورلارى ءوز سوزدەرىندە تاڭدالعان تاقىرىپتىڭ ماڭىزى مەن وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستاندا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

پرەزيدەنت جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ قازاقستانداعى سالىق جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنا جاۋاپ بەردى.

– ۇكىمەتكە اتالعان ماسەلەنى مۇقيات پىسىقتاۋدى تاپسىردىم. بۇل جەردە قاراما-قايشىلىقتار بولماۋى كەرەك. تۇتاستاي سالىق سالۋ جۇيەسىن قۇرىپ, الەمدىك ۇردىستەر مەن جەتەكشى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن مۇقيات زەردەلەۋىمىز قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قالدىقسىز جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىستارى ءوزىنىڭ وسى سالادا بەرگەن تاپسىرمالارىمەن ۇندەسەتىنىن ايتتى.

– Ernst&Young كومپانياسىنىڭ سۋتەگى ءوندىرىسى جونىندەگى ۇسىنىسىن نازارعا الدىم. بۇل – شىن مانىندە, «بولاشاقتىڭ جانارمايى». قازاقستان ەنەرگەتيكالىق دەرجاۆا رەتىندە ونى ءوندىرۋ, پايدالانۋ جانە ەكسپورتتاۋ تەحنولوگياسىن يگەرۋگە مىندەتتى. وسى باعىتتا جۇمىستار باستالىپ كەتتى. مەن ونى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستايمىن. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنا جاڭادان قۇرىلعان جاڭا تەحنولوگيالارداعى قۇزىرەت ورتالىعى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە سۋتەگى قۋاتىن ايقىنداۋدى تاپسىرامىن, –  دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى بەلسەندى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرە­تىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتا جوعارى تەحنولوگيالى تاۋارلاردىڭ جانە قىزمەتتەردىڭ ون­دىرۋشىلەرى مەن ەكسپورتتاۋشىلارى ءۇشىن بارىنشا ءتيىمدى ءارى قولايلى جاعداي جا­سالادى.

بۇدان كەيىن ءسوز العان پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى كەڭەستىڭ 32-پلەنارلىق وتىرىسىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ءبارى ورىندالعانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ساراپشىلار شاقىرىپ, تەحنيكالىق جانە كاسىبي ماماندىقتار بويىنشا 119 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەنگەن.

– الەمنىڭ ۇزدىك ءبىلىم وردالارىمەن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق دامي ءتۇستى. 2018 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اكادە­ميالىق جانە باسقارۋشىلىق تاۋەلسىزدىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

وقۋ ورتالىقتارىنىڭ بازاسىندا ما­مانداردى قايتا دايارلاۋ جانە ولار­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىلىك­تىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى ۇيىم­داس­تىرىلادى. قازىرگى تاڭدا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تىزىلىمىنە قىسقا مەرزىمدى كاسىپتىك وقىتۋ بويىنشا 284 وقۋ ورتالىعى كىرەدى. بۇگىنگە دەيىن 17 مىڭنان استام ادام وقىتىلدى. ونىڭ 75 پايىزى جۇمىسپەن قامتىلعان. 60 كوللەدج بازاسىندا 136 ماماندىق بو­يىنشا ورتالىقتار قۇرىلدى, – دەدى م.تىلەۋبەردى.

ول «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن ماماندار دايارلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, بىلتىر 600 مامان دايارلىقتان وتسە, بيىل 1000-نان استام ستۋدەنت ءبىلىمىن شىڭداپ جاتىر.

– نەگىزگى سالالارداعى قۇزىرەتتەردى دامىتۋ جانە بەرۋ بويىنشا جۇيەلىك ۇسىنىستار ەنگىزۋ باعىتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارىن قۇردى جانە ىسكە اسىردى. جوسپاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە نارىقتا سۇرانىسقا يە جاڭا ماماندىقتار مەن قۇزىرەتتەردىڭ اتلاسى جاسالدى.

شەتەلدىك تاراپپەن بىرلەسىپ, ينۆەس­تورلار كەڭەسىنىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ ۇسىنىمدارىن قاراۋ بويىنشا جۇمىس شەڭبەرىندە مىناداي جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارىنا جانە حالىقارالىق تاجى­ري­بەلەرگە سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيىل جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە قول قويىلدى. قۇجات 1 شىلدەدە كۇشىنە ەنەدى.

كودەكستە ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل تەحنولو­گيالىق پروتسەستەردى جاڭعىرتۋعا جانە قور­شاعان ورتاعا ەميسسيالاردى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە مۇناي-گاز, تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى, حيميا جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالالارىنداعى 50 ءىرى كاسىپورىندى قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا كوشىرۋ جوسپارلانعان, – دەدى م.تىلەۋبەردى.

سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشى­سىنىڭ ايتۋىنشا, قارجى مينيسترلىگى قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, سالىقتىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى دەكريمينالداۋ جونىندە شارالار قابىلداپ جاتىر. سوعان سايكەس, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى پايدا بولاتىن ءىرى جانە اسا ءىرى زالال شەكتەرىن وزگەرتۋ بولىگىندە جۇمىس جۇرگىزىپ, قىلمىستىق كودەكسكە تۇزەتۋلەر ازىرلەگەن.

– وزگەرىستەر سالىق زاڭناماسىن شا­ما­لى مولشەردە بۇزۋعا جول بەرگەن سالىق تو­لەۋشىلەردى قىلمىستىق قۋدالاۋ شەڭبەرىنە تارتۋ تاۋەكەلىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان.

ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ شەڭبەرىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جانە ازاماتتاردى كاسىپكەرلىككە تارتۋعا باعىتتالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. باعدار­لا­مانىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كادرلار دايارلاۋ.

«كوشى-قون تۋرالى» زاڭعا شەتەلدىك جۇ­مىس كۇشىنىڭ ەڭبەك قىزمەتىنە رۇقسات الۋ راسىمدەرىن رەتتەۋ بويىنشا تۇزەتۋ­لەر ەنگىزىلدى. زاڭدا ەكى جانە ودان دا كوپ وڭىر­لەردىڭ اۋماعىندا ارەكەت ەتەتىن شەتەل­دىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك قىزمەتىنە رۇق­سات­تار بەرۋ, سونداي-اق شەتەلدىك جۇمىس كۇشى ءۇشىن كۆوتالار بەلگىلەۋ كەزىندە ەكو­نوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىن جانە ساناتتار بويىنشا ءبولۋدى الىپ تاستاۋ كوزدەلگەن. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا كۆوتا بەلگىلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر ۇكى­مەتتەن ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيس­ترلىگىنە بەرىلدى, – دەدى م. تىلەۋ­بەردى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ كەزدەسۋ بارىسىندا COVID-19 سالدارىنان پايدا بولعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق الەمدىك ساۋداعا, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق ەكسپورتقا دا اسەر ەتكەنىن ايتىپ ءوتتى.

– داعدارىس قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ گەوگرافياسىنا دا اسەر ەتتى. پاندەميا كەزەڭىندە سوڭعى 3 جىلدا ءوز تاۋارىمىزدى جەتكىزىپ وتىرعان ەلدەر سانى 190-نان 119-عا دەيىن قىسقاردى. وعان ءۇشىنشى ەلدەر اراسىنداعى سانكتسيالار ناتيجەسىندە قوسىلعان قۇن, ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ تاۋارلاردى تاسىمالداۋعا كارانتيندىك شەكتەۋلەرى سەبەپ بولدى.

دەگەنمەن وسى رەتتە باگام ارالدارى, كامەرۋن, سۋدان, بوسنيا جانە گەر­تسە­گوۆينا, سالۆادور, نيكاراگۋا, كاي­مان ارالدارى مەن گايانا سياقتى جاڭا نارىقتار اشىلدى.

كارانتينگە بايلانىستى شەكتەۋلەر مەن تاۋار جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ ءۇزىلۋى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنا اسەر ەتكەن جوق. مەملەكەتتەردىڭ ازىق-ت ۇلىك تا­ۋارلارىن جاپپاي ساتىپ الۋى ناتيجەسىندە قازاقستاندىق وڭدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىنىڭ ەكسپورتى 18,1 پايىزعا ۇلعايدى. دەسەك تە لوكداۋن ناتيجەسىندە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلارعا سۇرانىس شامامەن 20 پايىزعا ازايدى. جالپى, 2020 جىلى ەكسپورتتالعان تاۋار كولەمى 5,8 پايىزعا ازايدى. 

وتاندىق وندىرۋشىلەردى قول­داۋ ماقساتىندا 2019 جىلى ءبىز ەكسپورت­تاۋ­شى­لارعا وڭدەلگەن تاۋاردى زاۋىتتان يمپورت­تاۋشىعا دەيىن جەتكىزۋ شىعىنىن قايتارۋ قۇرالىن ەنگىزدىك. قولداۋ ناتيجەسىندە 300-گە جۋىق كاسىپورىن ءوز تاۋارىن الىس جەرلەرگە جەتكىزە باستادى. باسىمدىق بەرىلگەن ەكسپورت تاۋارلارىن جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى نۇسقاسىن رەتتەۋ ماقساتىندا ەۋرازيالىق تاۋار وتكىزۋ جۇيەسى مەن كولىك حابتارىن قۇرۋ جۇمىسى قولعا الىندى.

ەكسپورت كورسەتكىشى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. 2020 جىلى وڭدەلگەن تاۋار ەكسپورتى 2019 جىلداعى كورسەتكىشكە قاراعاندا 7 پايىزعا ءوسىپ, 3,8 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى, – دەدى باقىت سۇلتانوۆ

وتىرىستا «دويچە بانكتىڭ» سولتۇستىك جانە شىعىس ەۋروپا بويىنشا ايماقتىق باسقارماسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى يورگ بونگارتتس ءسوز سويلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ سياقتى الەمدىك تەندەنتسيالارعا سايكەس كەلەدى.

– ESG قاعيداتتارىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا ەنگىزۋ ارقىلى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتە الا­دى. ESG (ەكولوگيالىق-الەۋمەتتىك-كورپو­راتيۆتىك دامۋ)  قاعيداتتارى – ۇزاق مەر­زىمدى قۇندىلىق پەن بيزنەستى تۇراقتى دا­مى­تۋدىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرى. ويت­كەنى ولار ۇزاق مەرزىمدى ەسەپكە الادى ءارى ستراتەگيالاردا قامتىلعان. سوڭعى بىر­نەشە جىلدا بۇكىل الەمدەگى ينۆەستورلار بەلگىلى ءبىر كومپانيانىڭ قارجىلىق جا­نە وندىرىستىك كورسەتكىشتەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ قىزمەتى ESG قاعي­دات­تار­ىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىگە دە كوبىرەك نازار اۋدارا باستادى, – دەدى يورگ بونگارتتس.

ونىڭ ايتۋىنشا, دويچە بانك ينۆەس­تورلاردىڭ كاپيتالى مەن پورتفەلدەرىن پاريج كەلىسىمىندە ايتىلعان ماقساتتارعا سايكەستەندىرۋىن كۇتەدى. وسىلايشا, ESG-نىڭ ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياسىنا ماڭىز بەرىلىپ وتىر.

– سوڭعى جىلدار ىشىندە قازاقستان ESG قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەتىن حالىق­ارالىق رەتتەۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن وتە جاقسى نەگىز قۇرا الدى. ەندى مەملەكەت پەن قازاق­ستاندىق كورپوراتسيالار مۇنى حالىق­ارالىق كاپيتال تارتۋ كەزىندە باسەكەلەستىك با­سىم­دىق رەتىندە پايدالانا الادى. بۇگىن­گى تاڭدا ءبىز قازاقستان ۇكىمەتى مەن كوم­پا­نيالارىنا ESG-مەن بايلانىستى جا­سىل وبليگاتسيالار مەن قارجى قۇرال­دارىن شىعارۋدى جانە وسى كاپيتالدى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى ىنتالاندىرۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانۋدى ۇسىنامىز, – دەدى يورگ بونگارتتس.

ول سونداي-اق قازاقستانعا استانا حا­لىق­ارالىق قارجى ورتالىعى ارقىلى جەر­گىلىكتى جوبالارعا ESG تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن ينۆەستيتسيالار تارتۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

– «دويچە بانك» ESG پورتفەلىن 2023 جىلعا دەيىن 200 ملرد ەۋروعا وسىرۋگە مىندەتتەمە الدى. ءبىز ESG ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن جانە شيكىزاتتىق ەمەس ەكونوميكانى قولداۋعا ارنالعان قازاقستاندىق جوبالاردىڭ وسى مىندەتتەمەلەرگە كىرۋىن اسىعا كۇتەمىز, – دەدى Deutsche Bank باسشىسى.

«ەۋرازيالىق دامۋ بانكى» باسقار­ما­سىنىڭ توراعاسى نيكولاي پودگۋزوۆ ءوز سوزىندە بىلتىر پاندەميا الەمدىك ەكو­نوميكانىڭ كوپتەگەن سالاسىنا تەرىس اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ كەلتىرگەن دە­رەك­تەرىنە سۇيەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى عانا ىندەتكە قاراماستان, وڭ كور­سەت­كىشكە يە بولعان.

– كەدەرگىسىز جانە شەكتەۋسىز ءتيىمدى ازىق-ت ۇلىك ساۋدا جۇيەسىن قۇرۋ – ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگرا­تسيالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ماڭىزدى باسىم­دىقتارىنىڭ ءبىرى. جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەاەو-نىڭ مۇد­­دەلى ەلدەرىمەن ورتاق تاۋار تاراتۋ جەلى­سىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ قا­جەتتىگى تۋرا­لى باستاما كوتەردى. وسىعان باي­لانىس­تى, بيىلعى ءساۋىر ايىندا بانك قولدان­بالى زەرتتەۋلەر ارقىلى ەۋرا­زيالىق تاۋارلاردى تاراتۋ جۇيەسىنىڭ تۇجىرىم­داماسىن قالىپتاستىرۋ جوباسىن ىسكە قوستى. جۇمىس ەاەو ەلدەرىندە, تاجىك­ستان رەسپۋبليكاسىندا, وزبەكستان رەسپۋب­ليكاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى, – دەدى ن.پودگۋزوۆ.

زەرتتەۋ ناتيجەسى جىل سوڭىندا ءازىر بول­ماق. سپيكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەۋرا­زيا­لىق تاۋارلاردى تاراتۋ جۇيەسىن ىلگە­رى­­لەتۋ قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بىرقاتار ستراتەگيالىق ماسە­لە­نى كەشەندى تۇردە شەشۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى.

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اۋىل­شا­رۋاشىلىق جانە تاماق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزعا يە. جەتكىزىلىم تىزبەگىن وڭتايلاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ ارقىلى تاۋارلاردى ءوندىرۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ كەزىندە شىعىندار ازايتىلادى.

دامۋدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ەكسپورتتىق ارنالاردى جەتىلدىرىپ, جاڭاسىن قۇرۋ قاجەت. وعان قوسا ەاەو ەلدەرى­نىڭ باعىتىن وڭتايلاندىرۋ دا ما­ڭىز­عا يە. ءوز كەزەگىندە ونىمدىلىكتىڭ ارتۋى جانە جاڭا نارىقتارعا شىعۋ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراق­تان­دىرۋعا جانە وندىرۋشىلەردىڭ كىرىستەرىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ن.پود­گۋزوۆ.

كامەكو كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى تيم گيتتسەل شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ باسقوسۋىنا قاتىسقانىنا قۋانىشتى ەكەنىن ايتا كەلە, قازاقستانداعى ۋران ءوندىرۋ بويىنشا ۇلتتىق وپەراتور سانالاتىن «قازاتومونەركاسىپ» اق-مەن سەرىكتەستىگىنە توقتالدى.

– بۇگىندە «كامەكو» مەن «قاز­اتوم­ونەركاسىپ» ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەم­دىك كوشباسشىلارعا اينالدى. ەكى ۇيىم­نىڭ ورتاق ماقساتى – الەمگە يادرولىق ەنەر­گە­تي­كانىڭ باسىمدىقتارىن ۇسىنۋ. بىلتىر قا­زاقستان مەن كانادانىڭ كوپتەگەن سالاداعى سەرىكتەستىگىنىڭ نىعايۋىنا كۋا بولدىق.

قازاقستان – كانادانىڭ ورتالىق ازيا­داعى ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى. كانادا ۇكىمەتى قازاقستاندى باسىمدىق بەرىلگەن 24 دامۋشى نارىق قاتارىنا قوستى. ال قازاقستان بولسا, 2017 جىلى كانادا ازاماتتارىنا رەسمي سەرىكتەستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا ەلگە ۆيزاسىز كىرۋگە رۇقسات بەردى. 

بۇگىندە كانادا – قازاقستاننىڭ 15 ءىرى ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. 2019 جىلى كانادادان قازاقستانعا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 200 ملن كانادا دوللارىن قۇرادى. ال ەكى جاقتى تاۋار اينالىمى 620 ملن كانادا دوللارىنا جەتتى, – دەدى تيم گيتتسەل.

ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اشوك لاۆاسا ءوز سوزىندە سەرىكتەستىكتىڭ ءتيىمدى مەحانيزمدەرىن تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرعانىنا قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەحانيزمدەر 2025 جىلعا قاراي شيكىزات ەكسپورتىنىڭ ۇلەسىن 41 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.

– ارىپتەستىك جىلدارىندا قازاقستان ينفراقۇرىلىمىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ساۋداعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن ايماقتىق بايلانىستى نىعايتۋ, ورتا جانە شاعىن ونەركاسىپتى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ شارالارىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ  كەلەمىز.

ۇكىمەتتىڭ ەكسپورتتى دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى ينستيتۋتتىق قۇرىلىمىن قايتا قا­راۋ جوسپارىن قولدايمىز. ورتا جانە شا­عىن كاسىپورىنداردى قولداۋ شيكىزات ەكس­پور­تىنىڭ ۇلعايۋىنا جول اشپاق, – دەدى ول.

سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا ەۋرو­پا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزي­دەنتى وديل رەنو-باسسو, «شەتەل ينۆەس­تور­لارىنىڭ قازاقستاندىق كەڭەسى» قاۋىم­داستىعى باسقارماسنىڭ توراعاسى ەرلان دو­سىمبەكوۆ, EY جاھاندىق ۇيىمىنىڭ كليەنت­تەرگە قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارۋشى سەرىكتەسى ەندي بول­دۋين, «بەيكەر ماكەنزي» جاھاندىق اتقا­رۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, «بەيكەر ماكەن­زي ينتەرنەشنل» كومپانياسى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى كونستانتس ۋل­مەر-ايلفورت, ERG ديرەكتورلار كەڭە­سىنىڭ توراعاسى الەكساندر ماشكەۆيچ, «دجە­نەرال ەلەكتريك» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «دجەنەرال ەلەكتريك» كومپانياسىنىڭ رەسەيدەگى جانە تمد-داعى پرەزيدەنتى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى رونالد دجەيمس پوللەتت, «لۋكويل» جاق پرەزيدەنتى ۆاگيت الەكپەروۆ, Marubeni Corporation كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-توراعاسى, ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى يچيرو تاكاحارا, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى PWC كومپانياسىنىڭ سەرىكتەسى, باس اتقارۋشى ديرەكتورى نيك كوش, ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ءوڭىرى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وڭىرلىك ۆيتسە-پرەزيدەنتى اننا بەردە, تمد-داعى KPMG باس وپەراتسيالىق ديرەكتورى, باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شون مايكل تيرنان ءسوز سويلەدى.

 

اباي اسانكەلدى ۇلى,سۆەتلانا عالىمجانقىزى,«Egemen Qazaqstan»