كومبات

ماكس الپەرت قىزىل ارميا جاۋىنگەرىن ءوزىنىڭ Leica كامە­را­سىمەن 1942 جىلى 12 شىل­دەدە وڭتۇستىك مايداندا, ۆوروشي­لوۆ­گراد شايقاسى كەزىندە سۋرەتكە تۇسىرگەن. «وفيتسەر وكوپتان كو­تەرىلىپ, ساربازداردى شايقاسقا شاقىردى», دەپ ەسكە الادى ءوز ەس­تەلىگىندە.

«اسكەرلەر «ۋرا!» دەپ ايقاي­لادى دا شا­بۋىلعا ۇمتىلدى. مەن وسى ءساتتى ۇستاپ ۇلگەردىم. كومان­دير وققا ۇشتى. ونىڭ اتىن بىلۋگە ۇلگەرمەدىم, مەنى جەدەل تۇر­دە پولك شتابىنا شا­قىرىپ الدى», دەيدى فوتوگراف.

حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن فوتوداعى كەيىپ­­­كەر­گە قاتىستى الۋان ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلدى. ماكس الپەرتتىڭ پوش­تاسىنا جۇز­دەگەن حات كەلىپ ءتۇستى. اۆتورعا «مە­نىڭ تۋىسىم» دەپ جاز­عان ادامدار ­دا بولدى. «كومبات­­تىڭ تۋعان جەرى – ءبىزدىڭ قالانىڭ ماڭى» دەپ ايدى اسپانعا شىعارعان­دار دا تا­­بىلدى. «فوتاداعى مەن ەدىم» دە­گەندەر كەزدەستى. ايت­سە دە سو­عىس ارداگەرلەرى رەسمي نۇس­قا­مەن كە­لىسپەدى. بەرتىن كەلە اۆتور­عا زا­­پوروجەدەن اۋداندىق اتقارۋ كو­مي­­تەتىنىڭ توراعاسى يۆان ەرە­مەن­­كودان ارنايى حات كەلەدى. وندا: «جىلداعى جەڭىس كۇنىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بۇكىل وتباسىمىزبەن ۇس­تەل با­سىنا جينالدىق. كەنەت قوڭى­­راۋ سوعىلدى. پوشتاشى ۇي­گە گازەت-جۋر­نالداردى اكەلىپتى. مەنىڭ انام ادەتتەگىدەي حات ىزدەپ, گازەت بە­تىنە كوز جۇگىرتتى. ءسويتتى دە كەنەت­تەن ايقايلاپ جىبەردى: «ۆانيا! اكە! ءبىزدىڭ اكەمىز!». جۇ­رەگىم لۇپىلدەپ, تىنىسىم تا­رى­لىپ كەتتى. گازەتتەگى سۋرەتكە قا­رايمىن, ءوز كوزىمە ءوزىم سەنە الار ەمەسپىن. ءيا, ءيا, راسىمەن دە, سان جىلدار بويى ىزدەگەن اكەمىز تابىلىپتى» دەپ جازىل­عان. ايتسە دە ماسكەۋلىك جۋرناليستەر مەن فوتو اۆتورىنىڭ ءوزى بۇل حاتقا كۇ­مانمەن قارادى. سەبەبى وندا ء«سىز­دىڭ كۇيە­ۋىڭىز, كىشى ساياسي نۇس­قاۋ­شى الەكسەي گوردەەۆيچ ەرە­مەنكو, 1906 ج.ت., 1942 جىلى 14 قاڭ­تاردا جوعالىپ كەتتى» دەگەن حا­بار­لاما قوسا تىركەلگەن ەكەن.

ءسىرا, تەرگەۋ جۇرگىزىلمەس تە ەدى. ويت­كەنى «باتالون كومانديرى» ­دە­­گەن بولجاممەن قازا تاپقان ­كۇن 1942 جىلدىڭ 12 شىلدەسىمەن ساي­كەس كەلمەيدى. ەرەمەنكونىڭ وت­با­­­سى ادەتتەگىدەي سىپايى جاۋاپ الدى. الاي­دا الپەرت حابارلاماعا تىر­­كەل­گەن فوتوسۋرەتتەرگە نازار اۋدار­عان سوڭ, كومباتتىڭ ەگىز اعا­سى ما دەپ تە ويلايدى. مەكەن­جايى دا كوڭىلگە قونادى. ءسويتىپ, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسىمەن بايلانىسىپ, باس­قا دا فوتوسۋرەتتەرىن سۇ­رايدى. جيىرماعا جۋىق فوتوسۋرەت سا­راپ­تاماعا جىبەرىلەدى. كوپ ۇزا­ماي بۇل سوعىس جىلدارىنداعى الا­سا­پىراننىڭ قاتەلىگى ەكەنىن تۇي­سىنەدى. ەكى جىل زەرتتەگەننەن كەيىن, كومباتتىڭ ناعىز سول ادام ەكەنىن انىقتايدى.

سونىمەن, ايگىلى فوتوداعى كە- ­يىپكەر مەن ساياسي نۇسقاۋشى الەك­سەي ەرەمەنكونىڭ ءبىر ادام ەكە­نى راستالدى. ماكس الپەرت بىر­دەن باتىر­دىڭ ۇلى مەن جەسىرىن قو­ناق­قا شا­قى­رادى. 36 جاستاعى كىشى ساياسي نۇسقاۋشى «باتالون كومانديرى» بولعان ەمەس ەكەن. بىراق ونىڭ قايتپاس قايسارلىعى, فوتوداعى جالىن اتىپ تۇرعان بەي­نەسى ادامدى ەرىكسىز سولاي ويلاۋ­­عا ماجبۇرلەيدى.

الەكسەي – قاراپايىم ۋكراين جىگىتى. 14 جاسىنان باستاپ تەمىر­جولدا ەڭبەك ەتىپ, ارتىنان زاۋىتتا جۇمىس ىستەيدى. كەيىننەن «اۆان­گارد» كولحوزىنىڭ توراعاسى بولادى. سوعىس باستالعاندا ەرە­مەنكو اسكەري كوميسسارياتقا ءوز ەر­كى­مەن كەلىپ, مايدانعا جىبەرۋدى سۇ­رايدى.

كوزى ءتىرى مايدانداستارى ەرە­­مەن­كونىڭ ەرلىگىن ەستەن شىعار­عان ەمەس. زاپاستاعى پودپولكوۆنيك ۆا­سي­لي بەرەزۋبچاك سول كۇن­­گى وقي­عانى بىلاي سيپاتتايدى: «اۋىر ارتيللەريالىق شابۋىل­ باستالدى. ءبىز العاشقى شا­­­بۋىل­­­­دىڭ بەتىن قايتاردىق. بىراق ەكىن­­­- شى­سىن­دە ديۆيزيانىڭ وڭ قاپ­­تا­­لىن­دا سەرپىلىس بولدى. اسكەر شە­گىنە باستادى. مەن جاع­دايدى قال­­پىنا كەلتىرۋ, ساربازداردى توق­تاتۋ تۋ­رالى ديۆيزيا كومان­ديرى­­نىڭ بۇي­رىعىن­ الدىم, ويتكەنى جاع­­داي وتە اۋىر بولاتىن. سودان كەيىن ەرە­­مەن­­كو­نى كوردىم. ول اينالا­­سى­نا جاۋىنگەرلەردى جينا­دى. ءبىز كوپ ەمەس ەدىك. بىراق ەرەمەن­كو قار­سى شابۋىلعا شىعۋعا شەشىم قابىل­دادى. سالدەن كەيىن ول وققا ۇشتى», دەپ ەسكە الادى.

باتىر دا ەرجۇرەك الەكسەي گور­دەەۆيچ ەرەمەنكو لۋگانسك وبلى­­سى, سلاۆيانوسەرسكي اۋدانى, حورو­شەە سەلوسى ماڭىنداعى باۋىر­لاس­­­تار زيراتىنا جەرلەنگەن. وعان ەس­كەرت­كىش ورناتىلىپتى. بىراق ءبىر تاڭ­عالار­لىق جايت بار. ول با­تىر­دىڭ ەر­لىگى مويىن­دالعاننان كە­يىن بىر­دە-ءبىر ماراپاتقا يە بول­ما­عانى. جۇرەكتى اۋىرتاتىنى سول. ايتسە دە ونىڭ انگە اينالعان ەر­لىك­كە تولى بەينەسى ەل جادىنان ماڭ­گىلىككە وش­پەيتىنى داۋسىز. بۇل – اقيقاتقا تولى اڭىز.