قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىلىگى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ۇيىمەن بىرلەسە وتىرىپ «تۇڭعىش زەرتتەۋشى جانە ۇلى دالا تاريحشىسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تاڭدامالى ەڭبەكتەرى» كىتابىن جارىققا شىعارعان بولاتىن. بۇل كىتاپ – ش.ءۋاليحانوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن تۇڭعىش باسىلىمى. وسىعان بايلانىستى كىتاپقا رەداكتور بولعان شەتەلدىك ساياحاتشى, بريتاندىق جازۋشى نيك فيلدينگ اتالعان ەڭبەكتىڭ ءمان-جايى توڭىرەگىندە بىرقاتار ويىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ۇلكەن ماقالا جازدى. كولەمدى ەڭبەكتىڭ گازەتتىك نۇسقاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
«ورتالىق ازياداعى ورىستار» كىتابى 1865 جىلى لوندوندا جارىق كورگەنىن بىلەمىز. ونداعى ەسسەلەردىڭ بارلىعىن اعىلشىن تىلىنە كورولدىك گەوگرافيالىق قوعامنىڭ ەكى مۇشەسى, اعايىندى دجون مەن روبەرت ميچەلل اۋدارعان بولاتىن. كىتاپتىڭ باسقا دا ارتىقشىلىقتارىنان بولەك, وندا «لەيتەنانت ءۋاليحانوۆ» دەگەن ەسىمنىڭ ەرەكشە اتالعاندىعى ءبىزدىڭ نازارىمىزدى بۇرعىزباي قويمادى. وكىنىشكە قاراي, شوقان ءۋاليحانوۆ 29 جاسىندا ەۋروپا جۇرتشىلىعىنا ەش تانىلماستان قازاق دالاسىندا قۇرت اۋرۋىنان قايتىس بولادى.
ءبىز وسىناۋ ەسسەمىزدە شوقان شىعارماشىلىعىنىڭ اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن كىتابىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن زەرتتەپ, ءۋاليحانوۆتىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلۋىنىڭ نەگە ۇزاققا سوزىلعانىنىڭ سەبەبىن قاراستىرعىمىز كەلدى.
كىتاپتىڭ اتاۋى مەن شىققان جىلىنا قاراماستان, «ورتالىق ازياداعى ورىستار» ورتالىق ازياداعى ورىس ەكسپانسيونيزمىن ايىپتاپ نەمەسە بريتان جانە رەسەي يمپەريالارى اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتىڭ ءتۇرلى سەبەبىنە بولجام جاسامايدى. كەرىسىنشە, بۇل كىتاپ سول كەزدەگى رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر ايقىنداعان رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى ارەكەتىنە دەگەن ەرەكشە كوزقاراستى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار كىتاپتىڭ اۋدارماشىلارى مەن رەداكتورلارى « ۇلى ويىندى» جاقتاۋشىلار اراسىندا كوپ تالقىلانعان تەورياعا, ياعني رەسەيدىڭ بۇل ايماقتاعى كەز كەلگەن ارەكەتى ۇلىبريتانيانىڭ ەڭ ماڭىزدى وتارلىق يەلىگى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۇندىستانعا شابۋىل باستاۋىنىڭ جارشىسى دەگەنگە سەنبەيتىندىكتەرىن ايقىن كورسەتەدى.
الايدا كىتاپتىڭ رەداكتورلارى مەن اۋدارماشىلارىنىڭ, اسىرەسە, اعايىندى ميچەللدەردىڭ رەسەيدىڭ ورتالىق ازياعا تىزە باتىرۋىن قولداعانىن انىق كورۋگە بولادى. «جاقىندا قوقان حاندىعىندا بولعان ساياسي وقيعالار سالدارىنان ورتالىق ازياعا دەگەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تۋىنداۋى جانە سول الىس ايماقتارداعى رەسەيدىڭ شىنايى جاعدايىنا قاتىستى انگليادا باسىمدىق العان سالىستىرمالى بەيحابارلىق ءبىزدى وسى تاقىرىپقا قاتىستى ورىس ماتەريالدارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسىن جيناپ, ولاردى اعىلشىن تىلىندە كوپشىلىككە ۇسىنۋعا يتەرمەلەدى», دەپ جازادى ولار كىتاپتىڭ العىسوزىندە.
اعايىندى ميچەللدەر قوقاننىڭ ءار ءتۇرلى شاعىن قالاسىن رەسەيدىڭ جاۋلاپ الۋى مەن ولاردىڭ اسكەري بەكىنىستەردى سالۋعا جانە جاڭادان تىنىشتاندىرىلعان ايماقتاردى تۇركىستان دەپ اتاۋ تۋرالى قابىلدانعان شەشىمگە بايلانىستى ۇلىبريتانيادا الاڭداۋشىلىقتىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتەدى. انگليادا كوپتەگەن ادام بۇل وقيعالاردى رەسەيدىڭ بريتاندىق ۇندىستانعا دەگەن دۇشپاندىعىنىڭ دالەلى رەتىندە قاراستىردى, دەگەنمەن اعايىندى ميچەللدەردىڭ بۇعان كوزقاراستارى باسقاشا ەدى. ولار رەسەيدىڭ بۇل ايماقتارعا ەنۋىن رەسەي مەن وعان باعىنىشتى بولۋعا كەلىسكەن كوشپەلى قازاقتاردىڭ اراسىنداعى كەلىسىمدەر سالدارى, ناقتى ايتقاندا قوقان مەن حيۋا حاندارى مەن ولاردىڭ اسكەرلەرىنىڭ رەيدتەرى مەن قاراقشىلىق ەكسپەديتسيالارىنان رەسەيدىڭ ولارعا كومەك قولىن سوزۋىنان تۋىنداعان تەرريتوريالىق شوعىرلاندىرۋ دەپ ءتۇسىندىردى. «دەمەك تەرريتوريالىق پايدا تابۋ ەمەس, تىنىش يەلىك ەتۋ ماقساتىندا بايلانىستىڭ بەرىك ورناۋى مەن بيلىكتى شوعىرلاندىرۋ ورتالىق ازيا حاندارىنىڭ يەلىگىنە جۋىرداعى رەسەيدىڭ شابۋىل جاساۋىنا تۇرتكى بولدى», دەپ تۇسىندىرەدى ولار.
ميچەللدەر جالپى بۇحاراداعى, حيۋاداعى جانە قوقانداعى حاندىقتاردىڭ ءبارى ورىستاردىڭ قول استىنا ءوتىپ, ولاردىڭ يمپەرياعا ءسىڭىسىپ كەتۋى تەك ۋاقىت ماسەلەسى دەپ دۇرىس بولجايدى. بىراق ولار جازعانداي, كىتاپ «مۇنداي جاۋلاپ الۋدىڭ ونسىز دا تىم ۇلكەن ءارى باسقارىلۋى قيىن, ورتالىعىندا حالىق تىعىزدىعى تومەن ايماقتا قايتا قۇرىلىپ كەلە جاتقان رەسەي يمپەرياسى ءۇشىن پايداسىز ەكەنىنە» بىرنەشە دالەل كەلتىرەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, حاندىقتاردى تۇتقىنداۋ ورىستارعا ناقتى اسكەري ارتىقشىلىق بەرمەيدى. شىن مانىندە, «بريتاندىق ۇندىستانعا شابۋىل جاساۋ جوسپارلارى كاسپيدەگى كۇشپەن دە, بۇحاراداعى اسكەر كومەگىمەن دە ورىندالۋى ابدەن مۇمكىن». ەكى جاعدايدا دا, شابۋىلداۋشى بولىمشەلەر اۋعانستانعا جەتكەنگە دەيىن شامامەن بىردەي قاشىقتىقتى وتۋگە ءماجبۇر بولادى.
ميچەللدەردىڭ تالداۋى لوندونداعى ۇكىمەتتىڭ قاق ورتاسىندا وتىرعان بريتان يمپەرياسىنىڭ كەيبىر ستراتەگتەرىنەن مۇلدە وزگەشە بولاتىن. « ۇلى ويىن» تەورياسىنىڭ جاقتاۋشىلارى وسى تاقىرىپتاعى قوعامدىق پىكىرتالاستاردا ءجيى باسىم بولدى, بىراق ولاردىڭ پىكىرلەرى اقىرىندا جاڭساق بولىپ شىقتى.
ميچەللدەر كىتاپتىڭ العى ءسوزىن ءارى قاراي رەسەيدىڭ ورتالىق ازياعا قاراي تامىر جايۋى اقىر سوڭىندا ۇلىبريتانياعا پايدا اكەلەدى دەپ, وسى ويدى ءارى قاراي وربىتە تۇسەدى: «تۇركىستاننىڭ ۇلانعايىر كەڭ ساحاراسىنداعى تىنىشتىق وركەندەۋگە جالعاسقان جاعدايدا, قازىر جوقتىڭ قاسى بولىپ تۇرعان اعىلشىن وندىرۋشىلەرى مەن ولاردىڭ قۇرالدارىنا دەگەن سۇرانىس تا ارتا تۇسەدى». ولار رەسەيلىكتەردىڭ بۇل از زەرتتەلگەن ايماققا جارىق تۇسىرۋگە تىرىسقانىنا اعىلشىن قوعامى تۇسىنىستىكپەن قارايدى دەپ سەندى.
ميچەللدەردىڭ بۇل كوزقاراستارىن «ورتالىق ازياداعى ورىستار» كىتابىنا كىرىسپە جازعان كورولدىك گەوگرافيالىق قوعام حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى حيۋم گرينفيلد مىرزا دا قولدادى. الايدا ول اۋعانستانداعى گەرات – «ۇندىستانعا كىرەتىن كىلت» دەيتىن اڭگىمەلەر ادامنىڭ كۇلكىسىن كەلتىرەدى دەپ جازدى. سەبەبى 17 000 فۋتقا دەيىن كوتەرىلگەن گيندۋكۋش پەن كۋنلۋن تاۋلارى قانداي دا اسكەري ءىس-ارەكەت ءۇشىن وتپەس كەدەرگى بولاتىن. «نەگىزىندە», – دەدى گرينفيلد, – «عىلىم مەن ادامزاتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى گيمالايدىڭ سولتۇستىگىندە جاتقان ۇلان-عايىر جابايى جەرلەرگە ەنىپ جاتقانىنا قۋانۋى كەرەك».
گرينفيلد ورتالىق ازياعا قاتىستى ناقتى ماسەلە دەپ ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن اتاپ ءوتتى. كىتاپ كىرىسپەسىندە ول سول كەزدەگى باتىس تۇركىستان دەپ اتالعان جەرگە, ونىڭ ىشىندەگى گەوگرافيالىق وراسان زور تەرريتورياعا, سونداي-اق ءارتۇرلى حانداردىڭ يەلىكتەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاما بەرەدى. ونىڭ كوپتەگەن وقىرمانى ءۇشىن بۇل جاڭا اقپارات ەدى. ول سونداي-اق قاشقاريا, جاركەنت جانە حوتاننىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرە وتىرىپ, شىعىس نەمەسە قىتايلىق تۇركىستانعا دا ءدال وسىنداي تولىق سيپاتتاما بەرەدى.
بۇل شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اعىلشىن تىلىندەگى العاشقى جازبالارى جاريالانعان كىتاپتىڭ كونتەكسى ەدى. ءۋاليحانوۆتان باسقا, «ورتالىق ازياداعى ورىستار» كىتابىندا ە.كيۋلەۆەيننىڭ 26 جاستاعى جاس گەنەرال نيكولاي يگناتەۆ باستاعان حيۋا مەن بۇحارا حاندىقتارىنا 1858 جىلعى شاعىن ورىس ديپلوماتيالىق ميسسياسى تۋرالى ەسسەسى دە بار. كيۋلەۆەين حيۋانىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن بايانداۋمەن بىرگە, قازاقتار, حيۋالىقتار, سارتتار, تۇرىكمەندەر, قوڭىراتتار جانە باسقا دا حالىقتار اراسىنداعى جەكپە-جەكتەر مەن ساياسي شيەلەنىستەردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرەدى.
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «ورتالىق ازياداعى ورىستار» كىتابىنا «جوڭعار وچەركتەرى» جانە ەڭ باستىسى, «التىشاردىڭ نەمەسە قىتايدىڭ نان-لۋ (كىشى بۇحارا) پروۆينتسياسىنىڭ شىعىستاعى التى قالاسىنىڭ 1858-1859 جىلدارداعى جايى تۋرالى» اتتى شىعارمالارى ەنگەن. وسى وچەركتەردىڭ بارلىعى جوعارىدا قويىلعان سۇراقتارعا, اسىرەسە شىعىس تۇركىستانعا قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. ولاردى ورىس تىلىندە 1860 جىلى پايدا بولعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي اعىلشىن تىلىندە جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداي وتىرىپ, اعىلشىن رەداكتورلارى ولاردىڭ باستى قىزىعۋشىلىعى تەك اقپارات بولعاندىعىن كورسەتتى.
اتاپ ايتقاندا, ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقارياعا جاساعان ەكسپەديتسياسى, ونىڭ ساۋدا كەرۋەننىڭ مۇشەسى رەتىندە بۇركەمەلەنىپ جۇرگەن كەزىندەگى ەسەبى, سىرتتان كەلگەندەر ءۇشىن كوپ جاڭالىق بولارلىق اقپاراتتار اكەلدى. قاشقاريا مەن شىعىس تۇركىستان قالالارىنىڭ كوپ بولىگى ۇزاق جىل بويى وزگە ادامدار ءۇشىن جابىق بولدى جانە ءۋاليحانوۆتىڭ جاسىرىن ميسسياسى اسكەري جوسپارلاۋشىلار مەن ازاماتتىق اكىمشىلەرگە پايدالى بولاتىن ماتەريال جيناۋعا ارنالعان العاشقى ماڭىزدى ارەكەت بولدى. رەسەي قىتاي جاعىنداعى شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ الۋدى جوسپارلامادى, بىراق ءبىراز تولقۋلار ورىن العان شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى پىكىرلەر تۋرالى بىلگىسى كەلدى.
«ورتالىق ازياداعى ورىستار» كىتابى ءوزىنىڭ اعىلشىن وقىرماندارىنا رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى ماقساتتارى ۇندىستانعا قارسى كەلە جاتقان ناۋقانمەن ەمەس, ولاردىڭ تەرريتوريالىق ەكسپانسياسىن تەجەۋ جانە نىعايتۋ كۇشتەرىمەن بايلانىستى ەكەندىگىنە سەندىرۋ ماقساتىندا باسىلىپ شىعارىلدى. مۇنداي ماقساتتار ءوز كەزەگىندە بىتىراڭقى امىرلەر مەن حاندار تۋدىرعان تۇراقسىزدىققا جانە ولاردىڭ رەسەي قورعاۋىنا يە بولعان قازاقتار مەن باسقا حالىقتاردى تالان-تاراجعا سالۋىنا بايلانىستى بولدى.
كىتاپتىڭ جالعاسى نەگە جازىلمادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋى مۇمكىن. ونىڭ سەبەپتەرى قاراپايىم: ءبىرىنشى كەزەكتە, اتاپ وتكەندەي, ءۋاليحانوۆ 1865 جىلى, كىتاپ شىققان جىلى قايتىس بولدى. ەگەر ول ءارى قاراي ءومىر سۇرگەن بولسا, ونىڭ بەدەلى بۇل جۇمىستى ءارى قاراي ىلگەرىلەتەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ قۇندى جازبالارى جيناقتالىپ, كاتالوگقا ەنۋى جانە جازعان شىعارمالارىنىڭ ءبىرىنشى باسىلىمى رەسەيدە باسىلىپ شىعۋى ءۇشىن 30 جىلدان استام ۋاقىت قاجەت بولدى. ول كەزدە ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ماسەلەلەر, ءتىپتى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءوزى دە, ەۋروپالىقتاردىڭ كوپشىلىگى اراسىندا ۇزاق ۋاقىت ۇمىتىلىپ كەتتى. جاڭا زامانعا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن وسى كەڭ ايماق, اتاپ ايتقاندا, ازيانىڭ شىعىس بولىگى تۋرالى اقپارات از بولدى. تەك كەيبىر عالىم عانا وعان قىزىعۋشىلىق تانىتتى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى ونىڭ جازبالارىن تۇپنۇسقا ورىس تىلىندە عانا وقي الدى.
بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل ايماقتاردى تاريحي زەرتتەۋدە حح عاسىردىڭ كوپ بولىگىندە ورتالىق ازياداعى وقيعالاردى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ پريزماسى ارقىلى تۇسىندىرگەن ورىس عالىمدارى باسىم بولدى. بۇگىندە زامان وزگەرگەن. عىلىمي زەرتتەۋلەر العا جىلجىپ, ورتالىق ازيا قازىردە تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنان الدەقايدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دەگەنمەن ۋاقىت وتكەن سايىن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جازبالارى بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى بولا تۇسەدى, ويتكەنى تاريحشىلار جانە باسقا عالىمدار تاريحي جازبالارداعى كوپتەگەن بوس ورىنداردى وسى قۇندى دەرەكتەرمەن تولتىرۋعا تىرىسادى. ول وسى ايماقتىڭ بارلىق زەرتتەۋشىسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ مۇقيات, ەڭ ءبىلىمدى جانە ەڭ ادامگەرشىلىگى مول تۇلعاسى بولىپ قالا بەرەدى. ونىڭ قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمى, حاندارىنىڭ تاريحى, باقسىلىق, دالا سوتى ۇردىستەرى تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرى, جيناعان حالىق ەرتەگىلەرى مەن ءان ماتىندەرىنىڭ جيناقتارى – تەڭدەسسىز اقپارات قازىناسى بولىپ تابىلادى.
وسى سەبەپپەن ءۋاليحانوۆ جازبالارىنىڭ اعىلشىنشا باسىلىمىن شىعارۋدى ءجون كوردىم. قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىلىگى, الماتىداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىمەن تولىق ىنتىماقتاستىق ارقاسىندا ءبىز «شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تاڭدامالى شىعارمالارى: ۇلى دالانىڭ ءىزاشار زەرتتەۋشىسى جانە تاريحشىسى» اتتى كىتابىن جاريالادىق. ش.ءۋاليحانوۆتى زەرتتەۋشىلەر مەن جازۋشىلاردىڭ جاڭا بۋىندارىنىڭ الدىندا تانىتۋ ونىڭ شىعارمالارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرادى جانە ونى ۇلى عالىم جانە ءوز حالقىنىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە دارىپتەيتىنىنە وسى كىتاپ مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىن.
ينستيتۋتتاعى ەڭ تالانتتى عالىمداردىڭ ءبىرى بولعانىنا قاراماستان, ءۋاليحانوۆتى قازاق رەتىندە «ينورودەتس» – ورىس ەمەس, پراۆوسلاۆيەلىك ەمەس, وزگە ادام دەپ ساناپ, وعان وقۋدى بىتىرۋگە جانە سوڭعى كۋرستىق جۇمىسىن جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرمەدى.
1854 جىلى ءۋاليحانوۆ ورىس اسكەري وفيتسەرى ك.گۋتكوۆسكيمەن بىرگە جوڭعار الاتاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى قاپالعا دەيىن باردى جانە 1856 جىلى مامىردا ءوزىنىڭ العاشقى اسكەري ميسسياسىنا قازىرگى شىعىس قازاقستان ارقىلى تارباعاتاي تاۋلارىنا, جوڭعار الاتاۋىنا, ودان ءارى قاراي قازىرگى قىرعىزستانداعى ىستىقكولگە دەيىن باردى. ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى قىرعىزدىڭ بۇعى رۋىنان ادالدىق انتىن الۋ جانە ىستىقكول ايماعى تۋرالى توپوگرافيالىق اقپارات جيناۋ بولدى. وسى ەكسپەديتسيا اياقتالعاننان كەيىن, 1857 جىلى اقپاندا وعان ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنا تولىق ەسەپ بەرۋ ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگكە بارۋ ۇسىنىلدى. سەمەنوۆتىڭ ۇسىنىسىنىڭ نەگىزىندە ول قوعام مۇشەلىگىنە سايلاندى.
1858 جىلى ماۋسىمدا ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ بەدەلىن ارتتىراتىن ەكسپەديتسياعا اتتاندى. تاشكەنتتىك كوپەستىڭ اتىن جامىلىپ, ول تيان-شان تاۋلارىنىڭ ارعى بەتىندەگى شىعىس تۇركىستانداعى سىرتتان كەلگەندەرگە بەلگىسىز قالا – قاشقارعا بەت العان 43 ادام, 101 تۇيە جانە 65 جىلقىدان قۇرالعان كەرۋەنگە قوسىلدى. رەسەيلىك شەنەۋنىكتەر شىعىس تۇركىستاندا بولىپ جاتقان كوتەرىلىس تۋرالى حابارلارعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى جانە قىتايدىڭ ونى باسۋداعى السىزدىگى رەسەي ەكسپانسياسىنىڭ مۇمكىندىگى بولا الا ما, جوق پا دەگەن ماسەلەنى بەلسەندى تۇردە قاراستىردى. ىلە وزەنىنىڭ اڭعارى بويىمەن مىڭداعان قازاقتار ۇنەمى ءوز وتارلارىمەن قىتايدىڭ باقىلاۋىنداعى ايماقتارعا بارىپ-كەلىپ وتىردى جانە ورىستار ولاردىڭ پىكىرلەرى تۋرالى كوبىرەك بىلگىسى كەلدى.
ءۋاليحانوۆتىڭ ەرەكشە داعدىلارىن جانە ونى قازاق تايپالارى مەن كەڭ دالانىڭ باسقا تۇرعىندارى تۋرالى ومىرلىك ماڭىزدى اقپاراتتاردى جيناۋعا پايدالانۋعا بولاتىندىعىن ءبىرىنشى بولىپ سەمەنوۆ تانىدى. ول جاس قازاق جانە ونىڭ قاشقارياعا ساياحاتى تۋرالى بىلاي دەپ جازدى:
ء«ۋاليحانوۆ سول كەزدەگى گەنەرال-گۋبەرناتور شتاتىنداعى ەڭ قابىلەتتى جالعىز وفيتسەر بولدى. قاشقارعا قازاق ۇلتتىق كيىمىندە جىبەرىلگەن ول جەتىلۋى مەن دارىندىلىعى ارقاسىندا تەك قاشقاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل التىشاردىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى رەسەي ءۇشىن قۇندى اقپارات جيناپ, سول كەزدەگى شىعىس تۇركىستاندا بولعان تارتىپسىزدىكتەردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى».
بۇل, دەمەك ورىس گەوگرافيالىق قوعامى, سوعىس جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى قولداعان ساياحاتقا نەگىز بولدى. 1858 جىلى ماۋسىمدا جەتىسۋدان كەتىپ, ءۋاليحانوۆ ءوزىن تاشكەنتتەن كەلگەن كوپەس «الىمبايعا» اينالدىردى. كەرۋەن سول جىلى قازان ايىندا قاشقارعا كەلدى. ءۋاليحانوۆتىڭ كۇندەلىك جازبالارىندا ول كەزدەسكەن ادامداردىڭ, سويلەيتىن تىلدەردىڭ, ولاردىڭ ادەت-عۇرىپتارىنىڭ سيپاتتامالارى, سونداي-اق ەگجەي-تەگجەيلى كارتالار كەلتىرىلگەن. قالادا بولعان كەزدە ول ايماقتاعى ەجەلگى بۋددا ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى جازبالار جاسادى. ول سونىمەن بىرگە ودان ءبىر جىل بۇرىن سول قالادا جوعالىپ كەتكەن نەمىس بوتانيگى جانە زەرتتەۋشىسى ادولف شلاگينتۆەيتتىڭ ءومىرىن زەرتتەدى.
شلاگينتۆەيت ميۋنحەندە تۋعان بەس اعايىندىنىڭ ەكىنشىسى بولدى. ول اعايىندى گەرمان جانە روبەرتپەن بىرگە 1854 جىلى ءالپىنىڭ گەوگرافياسى مەن گەولوگياسى تۋرالى زەرتتەۋ جاريالادى. سول جىلى شىعىس ءۇندىستان كومپانياسى الەكساندر فون گۋمبولدتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا اعايىندىلارعا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى, اسىرەسە ۇندىستانداعى جانە ونىڭ سولتۇستىك بيىك تاۋلارىنداعى جەردىڭ ماگنيت ءورىسىن زەرتتەۋدى تاپسىردى. ولار 1854 جىلى قازان ايىندا ساۋتگەمپتوننان ۇندىستانعا كەلدى جانە دەكاننان وتكەننەن كەيىن ءۇش جىل بويى تيبەتپەن شەكارالاس گيمالاي, قاراقورىم جانە كۋنلۋن تاۋلارىن زەرتتەدى.
ءۇندىستان مەن گيمالايدىڭ ەتەكتەرىن 17 000 ميلدەن اسىپ وتكەن كوپتەگەن ساياحاتتاردان كەيىن, ءۇش اعايىندى 1856 جىلدىڭ قازانىندا كاشميردىڭ سريناگار قالاسىندا سوڭعى رەت كەزدەستى. روبەرت پەن گەرمان ەۋروپاعا تەڭىز ارقىلى ورالۋدى شەشىپ, كەلەسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ۇيگە كەلدى. كوپ ۇزاماي ولار وزدەرىنىڭ ءتورت تومدىق «ۇندىستانعا جانە جوعارى ازياعا عىلىمي ميسسياسىنىڭ ناتيجەلەرى» ەڭبەگىن جاريالادى (لەيپتسيگ, 1860-1866). الايدا ادولف تاۋعا ساياحاتتاۋدى جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدادى. 1857 جىلدىڭ جازىندا ونى قىتايلارعا قارسى باس كوتەرگەن قاشقار بيلەۋشىسى ۋالي حاننىڭ اسكەرلەرى تۇتقىندادى. 1857 جىلى 26 تامىزدا حان سارايىنىڭ اۋلاسىندا قىتايدىڭ بارلاۋشىسى دەگەن كۇدىكپەن شلاگينتۆەيتتىڭ باسى كەسىلدى.
شلاگينتۆەيتپەن بولعان جاعدايدى ءدال تاپقان ءۋاليحانوۆ بولدى جانە كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا ول عالىمنىڭ باسىمەن ومبىعا ءساتتى ورالدى. شلاگينۆەيتتىڭ داپتەرى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن قاشقارداعى تەمەكى ساتاتىن دۇكەندە پايدا بولدى, ونى پارسى ساۋداگەرى ساتىپ الىپ, ۇندىستانعا اكەلدى.
ءۋاليحانوۆ 1859 جىلدىڭ ساۋىرىندە عانا قاشقاردان ورالىپ, قايتادان سانكت-پەتەربۋرگكە شاقىرىلدى. ول جەردە قوعامدىق ءومىردىڭ ورتاسىندا بولىپ, پاتشا الەكساندر II-دەن ماراپات الىپ, كاپيتان دارەجەسىنە كوتەرىلدى جانە 500 رۋبل سىياقىعا يە بولدى. ونىڭ «قىتاي يمپەرياسىنىڭ باتىس ولكەسى تۋرالى» جانە «كۇلجا مەن شاۋەشەكتەگى ساۋدا تۋرالى» ماڭىزدى ماقالالارى تەك اسكەري ورتالاردا تاراتىلىپ, 1962 جىلى عانا جاريالاندى. وعان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ازيا دەپارتامەنتىندە جاڭا جۇمىس بەرىلدى, بىراق 1861 جىلى كوكتەمدە تۋبەركۋلەز اۋرۋى ءۋاليحانوۆتى سانكت-پەتەربۋرگتەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى.
1862 جىلى ول اتباسار سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى لاۋازىمىنا سايلاندى, بىراق جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر ىقپالى بۇل لاۋازىمعا ورنالاسۋىنا جول بەرمەدى. بۇل ءۋاليحانوۆ ءۇشىن اۋىر سوققى بولدى. 1864 جىلى, وسى ءساتسىز سايلاۋ ارەكەتىنەن ەكى جىلدان كەيىن, ءۋاليحانوۆ گەنەرال ميحايل گريگورەۆيچ چەرنياەۆتىڭ باسقارۋىمەن وڭتۇستىك قازاقستانعا اسكەري ەكسپەديتسياعا قوسىلدى. گەنەرالدىڭ اۋليە-اتادا (جامبىلدا) جەرگىلىكتى حالىققا جاساعان قاتال ارەكەتى جاس قازاقتى جانە بىرقاتار جاناشىر ورىس وفيتسەرىن قاتتى الاڭداتتى, ولار ءوز لاۋازىمدارىن بوساتىپ, اسكەري وپەراتسيالار ورنىنان تەز ارادا كەتۋگە شەشىم قابىلدادى. ءۋاليحانوۆ سودان كەيىن ەشقاشان رەسەي مەملەكەتىنە جۇمىس ىستەمەدى.
ول قايتىس بولعان كەزدە ورىس گەوگرافيالىق قوعامى ونىڭ قاشقارعا ساياحاتى «ماركو پولو كەزىنەن بەرگى ەڭ كەرەمەت گەوگرافيالىق جەتىستىك بولدى» دەپ مالىمدەمە جاسادى.
ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ قازاق بولعاندىعىنا جانە پراۆوسلاۆ حريستيان ەمەس ەكەندىگىنە بايلانىستى ورىستار ۇعىمىندا ءاردايىم «ينورودەتس» بولعانىمەن, ولارعا كوشپەلى قوعامنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ەڭ جاقسى تۇسىنىك ۇسىنعان ادام بولىپ شىقتى. ول رەسەي گۋبەرناتورلارى مەن ساياساتكەرلەرىنە دالا كوشپەندىلەرىنىڭ زاڭ جانە تاريحي داستۇرلەرىن قۇرمەتتەۋ تۋرالى وتىنىشتەر جاسادى, بىراق ونىڭ ەشقايسىسىنا قۇلاق اسپادى. ورىس گەوگرافتارى, كارتوگرافتارى, بوتانيكتەرى مەن بيولوگتارى كەڭ, جاڭادان يەمدەنگەن ورتالىق ازيا تەرريتوريالارىن كارتوگرافيالاپ, جىكتەي السا دا, ايماقتاعى حالىقتى سونداي ايقىندىقپەن ەشكىم تۇسىنە المادى. ءۋاليحانوۆ قايتىس بولعاننان كەيىن دوستوەۆسكي وعان كەلگەن ءبىر ادامعا ءوزىنىڭ ەسكى دوسى تۋرالى جىلى سوزدەرىن ارنادى: ء«سىز اناۋ پاليساندر ساندىقشانى كورىپ تۇرسىز با؟ بۇل – مەنىڭ سىبىرلىك دوسىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ سىيلىعى. مەن ءۇشىن وتە قىمبات. وندا مەن ءوز قولجازبالارىمدى, حاتتارىمدى جانە وزىمە قىمبات زاتتارىمدى ساقتايمىن».
ءۋاليحانوۆتىڭ اعىلشىن تىلىندەگى شىعارمالار جيناعىنىڭ جاڭا باسىلىمى وسى تاڭعاجايىپ ادامنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن زەرتتەۋدى ودان ءارى ىنتالاندىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
نيك فيلدينگ