«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2021 جىلعى 18 مامىر كۇنگى نومىرىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وڭالسىن جۇمابەكوۆتىڭ «تەگىمىزدى جازۋدى قاشان تۇزەيمىز؟» ماقالاسى جارىق كورگەن بولاتىن. رەسپۋبليكامىزعا تانىمال زاڭگەردىڭ وسى وزەكتى ماسەلەگە نازار اۋدارعانى – وتە قۇپتارلىق.
قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ كەلەشەگى, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى سانالاتىن ۇلتتىق مۇددەنى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, باستى قۇندىلىق رەتىندە سانامىزعا تەرەڭ بويلاتىپ, جادىمىزدا ىدىراماس جاۋھار تاستاي ساقتاۋ – اسا ماڭىزدى ماقسات. وعان جەتۋىمىزدىڭ ايرىقشا نەگىزى – قازاقتانۋ. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, «قازاقتانۋ» ءسوزى ەكى ۇعىمدى قامتيدى. ءبىرىنشىسى – قازاق ۇلتىنىڭ, نە باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ شىنايى قازاق بولۋىنىڭ جاعىمدى ءۇردىسى. ەكىنشىسى – قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ۇلتتىق بولمىسىن زەرتتەيتىن عىلىمي سالا. ەكى ۇعىم دا وتە ماڭىزدى.
ءبىرىنشى ۇعىمداعى «قازاقتانۋ» ءۇشىن اۋقىمدى نەگىزدەر قاجەت. سولاردىڭ ەڭ ەلەۋلىسى ءھام بىرەگەيى – اتا-بابالارىمىز اماناتتاعان وسيەتتى, وسكەلەڭ ۇرپاققا اسىل مۇرا رەتىندە قالدىرعان ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ شىن ىقىلاسىمەن قابىلداپ, كەلەشەككە جالعاستىرۋى. شىندىققا جۇگىنسەك, وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قازاقتاردىڭ كوبىنىڭ قانى بولماسا, جانى, رۋحى ناعىز قازاققا ساي ەمەستىگى تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋسىز-اق ايان.
سونىمەن, قازاقتانۋىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعى ايدان ايقىن. ول ءۇشىن بىزگە ۇلتجاندىلىق پەن نامىس قاجەت. وسى قاسيەتتەر بويىمىزدا بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىز دە تۇپكىلىكتى باياندى بولارى حاق. بۇل باعىتتا الدىمەن قانداي ناقتى قادامدار جاساۋىمىز كەرەك؟ يگىلىكتى ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا موڭعول شاپقىنشىلىعى سالدارىنان, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق رەجىمىنىڭ جانە كەڭەس زامانىنىڭ ەرىكسىز تۇردە قالىپتاستىرىپ, ورنىقتىرىپ كەتكەن بەلگىلەرىنەن ارىلۋدىڭ ماڭىزى زور. وعان اتا-تەگىمىزدى دۇرىس جازۋ دا جاتادى.
وڭالسىن جۇمابەكوۆ ءوز ماقالاسىندا مىناداي ۇسىنىستى العا تارتقان: «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ۇلكەن اتالارىنىڭ بىرەۋىنەن الۋى – قالىپتاسقان تاجىريبە. سوندىقتان مەنىڭ اتى-ءجونىم وڭالسىن يسلام ۇلى جۇمابەكتەن دەپ جازىلعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. باسقا تۇبىرلىك نەگىزدەردى الساق, «ناۋرىزبايدان», «سۇلەيمەننەن», «ەسجاننان», «بولاتتان»... ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن «تەن», «دان», «نان», «نەن» دەگەن جالعاۋلارمەن جازۋدى ۇسىنامىن. بۇل جالعاۋلار «كىمنىڭ ۇرپاعى؟», «كىمنەن تاراعان؟», «تەگى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرىپ, ۇلتىمىز قازاق ەكەنىمىزدى ايقىن كورسەتىپ تۇرادى. ءبىز قۇتىلا الماي جۇرگەن «وۆ», «ەۆ», «ين» اففيكستەرىنەن ەش جەرى كەم ەمەس. «شۆيلي», مىسالعا, ەكى ەسە ۇزىن».
مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل ۇسىنىس قولداۋعا جاتپايدى. مىسالى, ءوزىن تانىستىرعان ادام: «مەن – ناۋرىزبايدان» دەسە, ء«يا, ناۋرىزباي قانداي سالەم ايتتى؟», دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسىنداي تالاي تۇسىنىسپەۋشىلىك ورىن الاتىندىعى انىق.
و.جۇمابەكوۆ ماقالاسىندا ارميان حالقىن مىسالعا كەلتىرگەن. ول ورىندى دا. قاي ۇلت ەكەنىن شاتاستىرماي بىلدىرەتىن ارميانداردىڭ تەگىنىڭ نۇسقاسىنداي, ءوز تەگىمىزدى بىردەن اڭعارتاتىن اتا-تەگىمىزگە قوسىلاتىن جالعاۋدىڭ بولماعاندىعى قازاقتانۋىمىزعا نۇقسان كەلتىرىپ تۇر. ال ارميانداردىڭ ۇلتجاندىلىعى وتە باسىم ەكەندىگى امبەگە ايان. ولاردىڭ كەلەشەكتە وزگە ەشقانداي ۇلتقا ءسىڭىپ, جوعالىپ كەتپەيتىنى دە انىق.
قازاعىمىزدىڭ باسىن توعىستىراتىن بەلگى رەتىندە اتا-تەگىمىزدى بىرىڭعاي تاسىلمەن جازۋ قازاقتانۋىمىزدىڭ ايرىقشا كەپىلى, تياناقتى نەگىزى بولارى انىق. مەنىڭشە, عاسىرلار بويى جالعاسىن تاباتىن اتا-تەگىمىزدىڭ جانە اكەمىزدىڭ دە ەسىمدەرىن ساقتاۋ ءۇشىن ەڭ ۇتىمدى ءتاسىل مىنا نۇسقا ەكەنى داۋ تۋدىرماۋى ءتيىس: نۇربەك باقبەرگەن ۇلى اتىمبەكتەگى (احمەتتەگى, قازيتەگى, سابىربايتەگى جانە ت.ت.). اتالعان ءتاسىلدىڭ باسقا دا ۇتىمدى تۇستارىن بىلاي قويعاندا, ءار ادامنىڭ ءوزى ءۇشىن ارداقتى, كونە كەزەڭدەردەن ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن اتا-تەگى ەسكەرىلەدى جانە ۇمىتىلمايدى. ءار قازاق ازاماتى جەكە كۋالىگىنىڭ بەتىنە كوڭىل اۋدارسا, «تەگى» سوزىمەن قاتار, اۋدارما رەتىندە ورىسشا «فاميليا» ءسوزى جازىلعان. ال كەلەشەكتە پاسپورت پەن جەكە كۋالىكتەردەگى كەلتە «تەگى» ءسوزىنىڭ ورنىنا «اتا-تەگى»/فاميليا» دەپ جازىلعانى ءجون. وسىلايشا, ازاماتتارىمىزدىڭ اتا-تەگى وشپەۋى جانە عاسىرلار بويى ساباقتاستىق تابۋى – ابىرويلى دا ۇتىمدى جايت. مىسالى, كورەيلەردىڭ اتا-تەگى كونە زاماننان بەرى جالعاسىپ, ءبىر نۇسقادا وزگەرمەي, تەك ءوز اتى مەن اكەسىنىڭ اتى وزگەرىپ تۇرادى ەكەن. مىسالى, سولتۇستىك كورەيا باسشىلارىنىڭ مىنا ەسىمدەرى ەسكە تۇسەدى: كيم ير سەن, كيم چەن ير, كيم چەن ىن. كورەيلەردىڭ بارلىعىنىڭ ۇستانعان اتا ءداستۇرى وسىنداي.
اتا-تەگىمىزدى ۇلتىمىز اڭعارىلاتىنداي ەتىپ جازۋ – كەز كەلگەن قازاقتىڭ ءوزىن قازاق بولىپ سەزىنۋىنىڭ باسى بولماق. بۇل يگى بەتبۇرىس قازاقستان اۋماعىنداعى قازاقتارعا عانا ەمەس, شەتەلدەردەگى قانداستارىمىزعا دا وي سالارى داۋسىز. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز قازاقتانۋ ءۇردىسىن تەك جانداندىرىپ قويماي, سونىمەن بىرگە, ۇلت مۇددەسىنە, ۇرپاق كەلەشەگىنە وڭ ىقپالى, پايداسى تيەتىنى ءسوزسىز. اتالعان ۇلگىنى حالقىمىزعا ەڭبەگى سىڭگەن ارداقتى تۇلعالار, ەل ءۇشىن قابىرعالارى قايىساتىن قادىرمەندى اقىن-جازۋشىلار مەن بيلىكتەگى بەدەلدى لاۋازىم يەلەرى قۇپ كورىپ, قولداسا, بۇل قازاقتانۋ ۇدەرىسىنە قوسىلعان يگىلىكتى ءىس بولار ەدى.
ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ,
زاڭگەر-پۋبليتسيست