ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا الەمدىك ەكونوميكانىڭ بىركەلكى قالپىنا كەلە الماۋى مەن بەلگىسىزدىك جاعدايىندا مۇناي باعاسىنىڭ ديناميكاسى ەكىۇشتى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزە وتىرىپ, حالىقارالىق نارىقتىڭ سوڭعى ايداعى احۋالىن ساراپتايدى.
سىرتقى نارىقتارداعى
جاعداي تۋرالى
ساۋىردە ۆاكتسينالاردىڭ بىركەلكى بولىنبەۋىنىڭ سالدارى ايقىن بايقالا باستادى. ماسەلەن, ءۇندىستان مەن تۇركيادا سovid-19-عا قاتىستى جاڭا جاعدايلاردىڭ كورسەتكىشى رەكوردتىق دەڭگەيدە ارتۋىنا بايلانىستى قاتاڭ كارانتيندىك جاعدايلار ەنگىزىلسە, يزرايل, اقش پەن ۇلىبريتانيادا اۋقىمدى ۆاكتسينالاۋ ناۋقانى – ەنگىزىلگەن شەكتەۋلەردى بىرتىندەپ الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋى دە بىركەلكىلىگىن جوعالتقانداي: 2021 جىلعى 1-توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, اقش-تا ەكونوميكانىڭ ءوسۋى – 6,4%, ەۋروايماقتا – (-)0,6%, قىتايدا – 0,6% بولدى. بيىل جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى اقش پەن قىتاي بولادى دەگەن بولجام بار.
اقش-تا ەكونوميكا قارقىن الىپ, ينفلياتسيا جەدەلدىگىنىڭ وڭ بەلگىلەرىنە قاراماستان, اقش قازىناشىلىق وبليگاتسيالارى كىرىسىنىڭ ءوسۋى ساۋىردە ءسال سايابىرسىپ قالدى. بۇل رەتتە فرج باسشىسى دج.پاۋەلل پاندەميادان بارىنشا زارداپ شەككەن سەكتورلاردىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋىنە جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى ەكونوميكانىڭ ۇزاق قالپىنا كەلۋى تۋرالى تۇسىندىرمە بەرىپ جاتتى. وبليگاتسيالار بويىنشا 10 جىلدىق كىرىستىلىك ناۋرىزدىڭ سوڭىنداعى رەكوردتىق ماندەردەن 1,63%-عا دەيىن 10 بازالىق تارماققا شەگىندى. وسىعان وراي, اقش دوللارىنىڭ دامىعان ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا قارسى پوزيتسياسى السىرەپ, DXY يندەكسى ءبىر ايدا 2,1%-عا تومەندەدى.
كوپتەگەن ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ەكونوميكانى 4 ترلن دوللارمەن قولداۋ تۋرالى اقش پرەزيدەنتىنىڭ جوسپارى اياسىندا كىرىستىلىكتىڭ ءوسۋى جۋىردا قايتا قالپىنا كەلۋى مۇمكىن. بۇعان دەيىن دج.بايدەن ينفراقۇرىلىمدىق شارالارعا دەپ 2,25 ترلن دوللار بولگەن بولاتىن. ەندى قوسىمشا امەريكالىق وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان 1,8 ترلن دوللارعا جوسپاردىڭ ەكىنشى بولىگىن جاريالاعانىن ەسكە سالار ەدىم.
اقش-تىڭ قور يندەكستەرى COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينالاۋ مەن S&P 5,2%-عا, Nasdaq 5,5%-عا, Dow Jones 2,7%-عا وسكەنى سياقتى فيسكالدىق ىنتالاندىرۋ شارالارى تۋرالى جاعىمدى جاڭالىقتار اياسىندا وسەتىنىن كورسەتتى.
دج.بايدەن ۇسىنعان قوسىمشا ىنتالاندىرۋشى فيسكالدىق شارالار, سونداي-اق اقش فرج-نىڭ 2022 جىلعا دەيىن جەڭىل اقشا-كرەديت تالاپتارىن ساقتاۋ تۋرالى ۋادەسى اقش مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار (مبق) ينفلياتسياسى مەن كىرىستىلىگىنىڭ ءوسۋى بويىنشا كۇتۋلەردى كۇشەيتەدى, بۇل دامۋشى ەلدەر نارىعى ءۇشىن نەگىزگى تاۋەكەل-فاكتورلاردىڭ ءبىرى سانالادى.
دامۋشى نارىقتار ۆاليۋتالارىنىڭ سەرپىنى ساۋىردە كوپ باعىتتى بولدى: ءۇندى رۋپياسى مەن تۇرىك ليراسى سovid-19-دىڭ ۇلعايۋى اياسىندا ءبىر ايدا 1,3%-عا جانە 0,9%-عا السىرەدى, ال برازيليا رەالى برازيليا بيۋدجەتىنە قاتىستى ساياسي كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشكەننەن كەيىن 3,4%-عا نىعايدى. رەسەي ءرۋبلى ءساۋىردىڭ باسىندا رەسەي-ۋكراينا قاتىناسىنداعى شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋىنە جانە باتىس ەلدەرى تاراپىنان سانكتسيالار ىقتيمالدىلىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى 2,35%-عا ايتارلىقتاي السىرەدى. الايدا اقش-تىڭ قارجى مەكەمەلەرىنە فەدەرالدىق زايم وبليگاتسيالارى (فزو) باستاپقى ورنالاستىرۋعا قاتىسۋعا تىيىم سالۋ بويىنشا كۇتىلەتىن سانكتسيالاردىڭ ورىن الۋى, سونداي-اق رف ورتالىق بانك بازالىق مولشەرلەمەسىن 5%-عا دەيىن بىردەن 50 بازالىق تارماققا كوتەرۋى ءبىر ايدا اقش دوللارىنا قاراعاندا 75,2 دەڭگەيىنە دەيىن 0,46%-عا نىعايعان رۋبلگە قولداۋ كورسەتتى.
ەتالون سۇرىپتى مۇناي باعاسىنىڭ ديناميكاسى تۋرالى
مۇناي نارىعى قۇبىلمالىلىقپەن سيپاتتالدى. ساۋىردە Brent سۇرىپتى مۇنايدىڭ باعاسى باررەلىنە 63,54 دوللاردان 67,25 دوللارعا دەيىن 5,8%-عا ءوسىپ, ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا قول جەتكىزىلگەن ەڭ جوعارى ماندەرگە ورالدى. مۇنايعا باعا بەلگىلەۋ, بۇرىنعىشا, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى كۇرەسى جانە الەمدىك ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋ قارقىنى اياسىندا نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا قاتتى تاۋەلدى.
كەيبىر الپاۋىت ەلدەردە ۆاكتسيناعا ەگىلگەندەر سانىنىڭ ارتۋى ەنەرگيا تۇتىنۋدى ۇلعايتۋدىڭ جالعاسۋىنا قاتىستى ءوپتيميزمدى تۋدىرادى. اقش-تىڭ جەكەلەگەن شتاتتارى حالىقتىڭ 40%-دان استامىنا ۆاكتسينا ەگىلگەندىكتەن كارانتيندىك شەكتەۋلەردى جەڭىلدەتۋگە كوشە باستادى. اقش پرەزيدەنتى دج.بايدەن ايتقان ماقساتتارعا سايكەس, 4 شىلدەگە قاراي ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 70%-نا ۆاكتسينا ەگۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار ەۋروپالىق كوميسسيا «ەپيدەميالىق احۋالى جاقسى» ەلدەردەن كەلگەن جانە COVID-19-عا قارسى ۆاكتسيناعا ەگىلگەن ادامدارعا ەو-عا كىرۋگە رۇقسات ەتۋدى ۇسىندى. ۆاكتسيناعا ەگىلگەندەر سانىنىڭ ءوسۋى, سونداي-اق كارانتيندىك شەكتەۋلەردىڭ السىرەۋى ساپارلار مەن ساياحاتتاۋلارعا قاتىستى كەيىنگە قالدىرىلعان تۋريستىك سۇرانىستى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اپتا سايىن كوممەرتسيالىق مۇناي قورلارىنىڭ وزگەرۋى جونىندەگى دەرەكتەردى جاريالايتىن اقش ەنەرگەتيكا اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ (EIA) دەرەكتەرى بويىنشا, ساۋىردە اقش-تاعى مۇناي قورىنىڭ نەتتو تومەندەۋى شامامەن 8,7 ملن باررەل بولدى, ال وتكەن اپتادا تاعى 8 ملن باررەلگە تومەندەدى, بۇل ساراپشىلاردىڭ كۇتكەنىنەن جاقسى بولدى جانە وتىنعا سۇرانىستىڭ قالپىنا كەلۋىن كورسەتەدى. مامىر ايىنىڭ باسىنان بەرى مۇناي باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 68,8 دوللارعا دەيىن 2,3%-عا ءوستى. سوعان قاراماستان, مۇناي باعاسىن تومەندەتەتىن قاۋىپ فاكتورلارى ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا, اي سايىنعى وتىرىستا وپەك+ ەلدەرى اي باسىندا مامىر-شىلدە ايلارىندا ءوندىرىستى بىرتىندەپ ارتتىرۋ تۋرالى شەشىمىن ساقتاپ قالدى. الەم بويىنشا وڭدەلمەگەن مۇنايدى يمپورتتاۋشى ءۇشىنشى الىپ ەل – ۇندىستانداعى قازىرگى ەپيدەميالىق احۋال دا ەداۋىر قاۋىپ تۋدىرىپ وتىر. اقش پەن يران اراسىنداعى يادرولىق باعدارلاما بويىنشا مامىلەنى ىلگەرىلەتۋ شاماسىنا قاراي يران تاراپىنان ەكسپورتتى الەۋەتتى ۇلعايتۋ دا نارىققا قوسىمشا قىسىم كورسەتتى.
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ديناميكاسى تۋرالى
تەڭگە باعامىنا مۇناي باعاسىن بەلگىلەۋدەن بولەك اقش دوللارىنىڭ جاھاندىق قۇنى, قازاقستاننىڭ ساۋدا ارىپتەستەرى ەلدەرىنىڭ ۆاليۋتا باعامدارى, رەزيدەنت ەمەستەردىڭ تاۋەكەل دارەجەسى, سونداي-اق ىشكى فاكتورلاردىڭ وزگەرۋى ىقپال ەتەدى. وسى فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى تەڭگە باعامىنا قىسىم كورسەتىپ, ول مۇناي باعاسى ءوسۋىنىڭ وڭ اسەرىن تەڭەستىردى.
تەڭگە باعامىنىڭ السىرەۋ ءۇردىسى ءساۋىردىڭ باسىندا قالىپتاستى جانە بەيرەزيدەنتتەردىڭ قر مبق-عا ينۆەستيتسيالارىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى بولدى. ەگەر ناۋرىزدا مبق-عا جاڭا ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى عانا قىسقارسا, ساۋىردە نەتتو-اكەتۋدى بايقادىق جانە بەيرەزيدەنتتەردىڭ قر مبق جالپى پوزيتسيالارى 248 ملن اقش دوللارىنا قىسقاردى.
ايدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا مۇنايعا باعا بەلگىلەۋ مەن رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇبىلمالىلىعى قوسىمشا قىسىم كورسەتتى. اقش-تىڭ رف-عا قاتىستى سانكتسيالىق ريتوريكاسىنىڭ كۇشەيۋى رەسەي ءرۋبلى باعامىنىڭ 77,4 بەلگىگە دەيىن السىرەۋىنە اسەر ەتتى. ناتيجەسىندە, ءساۋىردىڭ ورتاسىندا تەڭگە باعامى 2%-عا السىرەپ, ءبىر دوللار ءۇشىن ەڭ جوعارى دەڭگەي – 433,55 تەڭگەگە جەتتى.
ايدىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, تەڭگە 428,75-كە دەيىن نىعايىپ, الدىڭعى شىعىنداردى ءىشىنارا وتەدى. مۇنايعا باعا بەلگىلەۋدىڭ ءوسۋى جانە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ايدىڭ سوڭىنداعى سالىق تولەمدەرى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ وڭ سەرپىنىنە اسەر ەتتى.
بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر ءبولۋ اياسىندا ۇلتتىق قوردان ۆاليۋتانى ساتۋ جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور تاراپىنان ەكسپورتتىق ءتۇسىمدى ساتۋ – ۆاليۋتا نارىعىنا قولداۋ كورسەتۋىن جالعاستىردى. ساۋىردە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىلىمى 175 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. ۇلتتىق بانك تاراپىنان ينتەرۆەنتسيا بولعان جوق.
ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋى اياسىندا قازاقستان بيرجاسىنداعى تەڭگە-دوللار جۇبى بويىنشا ساۋدا-ساتتىق كولەمى وسە تۇسكەنىن ايتىپ كەتكەن ءجون: ەگەر قاڭتاردا ساۋدا-ساتتىق كولەمى 2,2 ملرد دوللاردى قۇراسا, ساۋىردە ول 2,84 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى.
مامىر ايىنىڭ باسىنان باستاپ مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى اياسىندا تەڭگە ءبىر دوللار ءۇشىن 426,14 تەڭگە دەڭگەيىنە دەيىن 0,6%-عا نىعايدى.
التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىنىڭ جاعدايى تۋرالى
الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ءبىر ايدا 690 ملن دوللارعا ۇلعايىپ, بيىلعى 30 ساۋىردە 34,2 ملرد دوللاردى قۇرادى.
التىن پورتفەلى 1,3 ملرد دوللارعا وسكەندە رەزەرۆتەر دە مولايا ءتۇستى. اقش قازىناشىلىق وبليگاتسيالارى كىرىستىلىگىنىڭ قۇلدىراۋى ەسەبىنەن باعالى مەتالل قۇنىنىڭ ءوسۋى قالپىنا كەلدى, ساۋىردە باعا ءبىر ۋنتسيا ءۇشىن 1 685 دوللاردان 1 769 دوللارعا دەيىن نەمەسە 5,0%-عا ارتتى.
التىن باعاسى تىم قۇبىلمالى ەكەنىن ءالى دە كورسەتىپ كەلەدى. مامىردىڭ باسىنان باستاپ اقش-تاعى ەڭبەك نارىعى بويىنشا ءالسىز دەرەكتەردىڭ شىعۋى جانە دوللاردىڭ السىرەۋى اياسىندا التىن باعامى ءبىر ۋنتسيا ءۇشىن 1 840 دوللاردان استى.
ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەر 635 ملن دوللارعا تومەندەدى, وعان ەدب-نىڭ ۇلتتىق بانكتەگى سالىمدارىنىڭ 472 ملن دوللارعا ازايۋى جانە 88 ملن دوللارعا مەملەكەتتىك قارىزدى تولەۋى نەگىزگى سەبەپ بولدى.
ۇلتتىق قورداعى اكتيۆتەردىڭ ديناميكاسى تۋرالى
ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, ءبىر ايدا 530 ملن دوللارعا ۇلعايىپ, 57,6 ملرد دوللاردى قۇرادى.
ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق قوردىڭ كولەمى دە ەسەلەنە ءتۇستى. وبليگاتسيالار نارىعىنىڭ قالپىنا كەلۋى مەن اكتسيالار نارىعىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋى ارقىلى ول ءساۋىر ايىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 1,1 ملرد دوللارعا جەتتى. ماسەلەن, ساۋىردە اكتسيالار پورتفەلىنىڭ ءوسۋى شامامەن 700 ملن, وبليگاتسيالار پورتفەلى 300 ملن جانە التىن پورتفەلى 100 ملن دوللاردى قۇرادى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ وسۋىنە قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەر ىقپال ەتتى, ولار ساۋىردە 122 ملرد تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ۆاليۋتادا شامامەن 200 ملن دوللارعا شامالاستى. جىل باسىنان باستاپ قورعا كەلىپ تۇسكەن قاراجات كولەمى 394 ملرد تەڭگەگە تەڭ بولدى.
ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەر كولەمى 333 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۆاليۋتا نارىعىندا ۇلتتىق قوردان 788 ملن دوللارعا اكتيۆتەر ساتىلدى.
بيىل ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن ساقتالاتىن سىن-قاتەرلەر تۋرالى
سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە كەلسەك, دامىعان ەلدەردەگى اقشا-كرەديت تالاپتارىنىڭ كۇشەيۋى – دامۋشى ەلدەردەن شىعاتىن بەيرەزيدەنتتەردىڭ پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالارىن اكەتۋى مۇمكىن. قازاقستان قارجى نارىعىنىڭ الەمدىك كاپيتال اعىنىنا قاتىسۋى دا ينۆەستورلار سەنتيمەنتىنىڭ كۇرت وزگەرۋى, ياعني قر مبق-عا بەيرەزيدەنتتەردىڭ كەلۋى مەن كەتۋى جاعدايىندا تەڭگە باعامى ءۇشىن سىن-قاتەرلەر تۋعىزادى. قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ نازارى اقش-تاعى جەڭىل مونەتارلىق تالاپتاردىڭ قىسقارۋ ءساتىن باعالاۋعا باعىتتالعان. بۇل رەتتە اقش فرج-نىڭ كەيبىر وكىلدەرى بۇل ماسەلەلەر حالىقتى ۆاكتسينالاۋ 75%-عا جەتكەندە قارالا باستاۋى مۇمكىن دەپ سانايدى.
سونداي-اق تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە – بىرقاتار ءىرى دامۋشى ەلدەگى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىن, سونىڭ سالدارىنان الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قالپىنا كەلۋدەگى تۇراقسىزدىعىن, مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلمالىلىعىن جانە ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى – رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالاردىڭ قاۋپىن جاتقىزۋعا بولادى.
تەڭگە باعامى ءۇشىن ىشكى سىن-قاتەرلەرگە – تولەم بالانسىنىڭ اعىمداعى شوتىندا ساقتالىپ وتىرعان تاپشىلىقتى جاتقىزۋعا بولادى. شەتەل ۆاليۋتاسىنا قوسىمشا سۇرانىس ەكسپورتتىڭ وسۋىنە, سونداي-اق سىرتقى مىندەتتەمەلەردى وتەۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
جالعاسىپ جاتقان ۆاكتسينالاۋ مەن الەمدىك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ – ەنەرگيا رەسۋرستارىنا ورنىقتى سۇرانىستى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى العىشارتتارى, بۇل ءوز كەزەگىندە تەڭگەنىڭ بۇدان بىلايعى سەرپىنى ءۇشىن ايقىنداۋشى فاكتورعا اينالماق.