كليمات وزگەرۋىنىڭ گەوساياساتى

جاقىندا اقش پرەزيدەنتىنىڭ كليمات جونىندەگى ارنايى وكىلى دجون كەرريمەن كەزدەسۋدە ەۋروپالىق وداق پەن اقش ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىستى. سوعان سايكەس قاراشادا گلازگودا وتەتىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كليمات سامميتىندە (COP26) ايتىلاتىن مىندەتتەمەنى ايتارلىقتاي ارتتىرۋ ماقساتىنا حالىقارالىق كواليتسيا توپتاستىرىلماق.

شەگىنۋگە جول جوق. قۇرعاقشىلىق, اشتىق, سۋ تاسقىنى جانە جاپپاي قونىس اۋدارۋ سەكىلدى كليماتتىڭ باقىلانبايتىن وزگەرۋى ميگراتسيانىڭ جاڭا تولقىنىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. سۋ كوزدەرىنە, ەگىستىك جەرلەر مەن تابيعي رەسۋرستارعا بايلانىستى قاقتىعىستاردىڭ جيىلىگى مەن قارقىندىلىعىن ەداۋىر ارتتىرادى. كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن بيوالۋاندىقتىڭ جويىلۋىمەن كۇرەسۋگە مول ينۆەستيتسيا قاجەت ەكەنىن العا تارتاتىندارعا جاۋابىمىز ءازىر. ارەكەتسىزدىكتىڭ شىعىنى الدەقايدا كوپ.

كليمات پەن بيوالۋاندىقتىڭ داعدارىستارىمەن كۇرەسسەك, ءبارى ءساتتى بولادى. جۇمىس ورىندارى اشىلادى, اۋا مەن سۋ تازارىپ, پاندەميا سيرەيدى, دەنساۋلىق پەن ءال-اۋقات جاقسارادى. بىراق كەز كەلگەن ترانزيت كەزەڭى سەكىلدى, الداعى وزگەرىستەر كەيبىرەۋلەرگە جاقپايدى, الايدا باسقالارعا ءتيىمدى بولماق. مەملەكەتتەر اراسىندا, ەل ىشىندە شيەلەنىس تۋدىرادى. كومىرسۋتەگىگە يەك ارتقان ەكونوميكادان جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا نەگىزدەلگەن تۇراقتى ەكونوميكاعا ءوتۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن مۇنداي گەوساياسي اسەرلەرگە كوز جۇما قاراي المايمىز.

اتاپ ايتقاندا, ترانزيت ناتيجەسىندە نەگىزگى بيلىك قازبا وتىندى باقىلايتىن جانە ونىڭ ەكسپورتىمەن اينالىساتىنداردان بولاشاقتىڭ جاسىل تەحنولوگيالارىن يگەرەتىندەرگە اۋىسادى. ماسەلەن, قازبا وتىندارىن بىرتىندەپ توقتاتۋ ەۋروپالىق وداقتىڭ ستراتەگيالىق جاعدايىن ايتارلىقتاي جاقسارتادى. اسىرەسە ەنەرگيا يمپورتىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ارقىلى. 2019 جىلى مۇنايدىڭ 87 پايىزى مەن گازدىڭ 74 پايىزى شەتەلدەن كەلدى. وسىلايشا, سول جىلى قۇنى 320 ميلليارد ەۋرودان (386 ميلليارد دوللار) اساتىن قازبا وتىن يمپورتتادىق.

سونىمەن قاتار جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ ارقىلى ەجەلدەن كەلە جاتقان ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماقتاردىڭ, ماسەلەن ورمۋز بۇعازىنىڭ وزەكتىلىگى تومەندەپ, ناتيجەسىندە قاۋپى دە سەيىلەدى. تەڭىزدەگى وسىنداي ماڭىزدى باعىتتار تالاي جىلدان بەرى اسكەريلەردىڭ باسىن قاتىرىپ كەلگەن. بىراق مۇناي ءداۋىرى ءوتىپ بارا جاتقاندىقتان, ونى يەمدەنۋگە تالپىنعان ايماقتىق جانە جاھاندىق دەرجاۆالاردىڭ تالاسۋى دا ازايادى.

ەنەرگەتيكا يمپورتىن توقتاتۋ سونداي-اق قازىرگى كەزدە ەو نارىعىنا تاۋەلدى رەسەي سەكىلدى ەلدەردىڭ كىرىسى مەن گەوساياسي قۋاتىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى. ارينە, اتالعان ەلدىڭ تابىسىنىڭ وزەگى سانالاتىن رەسۋرستان ايىرىلۋ كوپ ۇزاماي-اق تۇراقسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن. اسىرەسە كرەمل بۇدان اۆانتيۋريزم كورسە. دەگەنمەن ۇزاق مەرزىمدە تازا ەنەرگەتيكاعا يەك ارتقان الەمدە تازا ۇكىمەت تە ورنايدى. ويتكەنى ءداستۇرلى قازبا وتىن ەكسپورتتاۋشىلار ءوز ەكونوميكالارىن ءارتاراپتاندىرىپ, وزدەرىن «مۇناي قارعىسىنان», سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىقتان قۇتقارادى.

ايتسە دە, جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ ءۇشىن سيرەك كەزدەسەتىن شيكىزات قاجەت. ولاردىڭ كەيبىرى تابيعي رەسۋرستاردى سىرتقى ساياسات قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا دايىن ەلدەردە شوعىرلانعان. مۇنداي ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتى ەكى جولمەن شەشۋ قاجەت. اتالعان نەگىزگى رەسۋرستاردى قايتا وڭدەۋدى كوبەيتۋ جانە ەكسپورتتاۋشى ەلدەرمەن كەڭ كولەمدى وداقتار قۇرۋ.

ونىڭ ۇستىنە, باسقا ەلدەر كليماتقا قاتىستى مىندەتتەمەلەرىن ەۋروپالىق وداقپەن ساي كەلتىرمەسە, «كومىرتەكتىڭ اعۋ» قاۋپى بار. سوندىقتان ەو كومىرتەگى شەكاراسىن رەتتەۋ مەحانيزمى (CBAM) بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. كەيبىر ەلدەر, ءتىپتى وداقتاستارىمىزدىڭ اراسىندا بۇعان الاڭدايتىندار بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق ءبىزدىڭ باعىتىمىز ايقىن. ءوندىرىس كەزىندە كومىرتەگى گازىن كوپ شىعاراتىن تاۋارلاردى يمپورتتاعاندا ارنايى باعا بەلگىلەۋ جازالاۋ نەمەسە پروتەكتسيونيستىك سيپاتقا يە ەمەس.

جوسپارلارىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ەرەجەلەرىمەن سايكەس كەلەتىنىنە كەپىلدىك بەرەمىز. كوزقاراسىمىزدى ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قوعامداستىقپەن جۇمىس ىستەيمىز. ماقساتىمىز – ىنتىماقتاستىقتى جەڭىلدەتۋ, باسقا ەلدەردىڭ كليماتتىڭ جىلىنۋىنا جول بەرمەۋگە قاتىستى مىندەتتەرىن ورىنداۋعا كومەكتەسۋ. CBAM كوش باسىنا شىعۋعا باسەكەنى ارتتىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

جاسىل ەنەرگەتيكاعا اۋىسۋ ەكونوميكانى ورنىقتىلاندىرىپ, تۇراقتاندىرعانىمەن, الەمدەگى جانجال مەن گەوساياسي باسەكەلەستىكتى بىردەن توقتاتپايدى. ەۋروپالىق وداق ەشقانداي يلليۋزياعا بوي الدىرماي, ءتۇرلى ايماقتارداعى ساياساتىنىڭ اسەرىن تالداۋى قاجەت. ونىڭ ىقتيمال سالدارىن ەسكەرىپ, ىقتيمال تاۋەكەلدەردى ناقتىلاۋى ءتيىس.

ماسەلەن, تەمپەراتۋراسى دۇنيەجۇزىلىك ورتاشا دەڭگەيدەن ەكى ەسە تەز كوتەرىلىپ جاتقان اركتيكادا رەسەي, قىتاي جانە باسقا مەملەكەتتەر قازىردىڭ وزىندە مۇز استىنداعى تەرريتوريا مەن رەسۋرستارعا تالاسىپ, گەوساياسي اسەر ەتۋگە تالپىنىپ جاتىر. اتالعان دەرجاۆالاردىڭ ءبارى شيەلەنىستى ازايتۋعا جانە «اركتيكانى اركتيكادا ۇستاپ تۇرۋعا» قاتتى مۇددەلى بولسا دا, قازىرگى ۇستانىم ءۇشىن تالاس بۇكىل ايماققا قاۋىپ توندىرەدى.

ەۋروپانىڭ وڭتۇستىگىندە كۇن مەن جاسىل سۋتەگىدەن ەنەرگيا وندىرۋگە, جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا نەگىزدەلگەن تۇراقتى ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلدەرىن قۇرۋعا وراسان زور الەۋەت بار. وسى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ءۇشىن ەۋروپاعا ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندەگى جانە باسقا وڭىردەگى ەلدەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق قاجەت.

ەۋروپالىق وداق جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋگە بەت بۇردى. ويتكەنى عىلىم نە ىستەۋىمىز قاجەتتىگىن ايتادى, ەكونوميكا نەنى ىستەگەنىمىز ءجون ەكەنىن ۇيرەتەدى, ال تەحنولوگيا قولىمىزدان كەلەتىنىن كورسەتەدى. تازا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن الەم ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتىپ, ساياسي تۇراقتىلىققا اكەلەتىنىنە سەنىمدىمىز. بىراق وعان جەتۋ ءۇشىن ءالى دە تاۋەكەلدەر مەن كەدەرگىلەر جەتەرلىك.

سوندىقتان كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى گەوساياسات بارىمىزگە اسەر ەتۋى ءتيىس. گەوساياسي تاۋەكەل باعىتىمىزدى وزگەرتۋگە نەمەسە كەرى باعىتتا جۇرۋگە جەتكىلىكسىز. كەرىسىنشە, وتپەلى كەزەڭدەگى اتقاراتىن ءىس-شارالاردى جەدەلدەتۋگە تۇرتكى بولۋى كەرەك. جاھاندىق قوعامدىق تاۋارلار بارىنە نەعۇرلىم ەرتەرەك قولجەتىمدى بولسا, سوعۇرلىم جاقسى.

فرانس تيممەرمانس,

ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى,

دجوزەپ بوررەلل,

ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ الەمدەگى كۇشتى ەۋروپا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org