ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالعالى قاشان؟ ءبىر عانا بۋراباي مەن زەرەندىنىڭ توڭىرەگىن شيىرلاي بەرمەي, تابيعاتى تامىلجىعان وزگە وڭىرلەردىڭ دە مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانىپ كورسەك شە؟
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋريزم تاقىرىبىن قاۋزاعان ءبىر سوزىندە: «تۋريزم بارلىق دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ 10 پايىزىن قۇرايدى. بۇل – وتە ۇلكەن كولەم. بىزدە وتە از ءالى. ءبىز ەندى 2025 جىلعا دەيىن ەكونوميكامىزدىڭ 8 پايىزىن تۋريزمنەن الامىز دەپ وتىرمىز. ول ءۇشىن وتە كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى, «نۇرلى جول», ينفراقۇرىلىم, بارلىعى وسىعان بايلانىستى. قازاقستاندا دا كورەتىن, باراتىن جەرلەر وتە كوپ. دالانىڭ, تاۋدىڭ ءوزى باسقا ەلدەر ءۇشىن وتە قىزىقتى. كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن.
شىنىندا دا اتا-بابادان مۇرا بولىپ قالعان ۇلى دالانىڭ مۇمكىندىگى ۇلان-عايىر. قازىر ادامداردىڭ تانىم-تۇسىنىگى وزگەرگەن. ەرتەرەكتە كۇمىس كولگە شومىلىپ, تورقاداي جۇمساق توپىراعىندا, قۇراق كورپەدەي جۇمساق قۇم ۇستىندە كوسىلىپ جاتۋدى دەمالىس دەپ ەسەپتەيتىن الىس-جاقىننان ات ءىزىن سالاتىن شەتەلدىكتەردىڭ كوزقاراسى دا تۇبەگەيلى جاڭعىرعان. قازىر ولاردىڭ الاش ماقتان ەتەتىن, ارۋاق قونىپ, نار شوككەن كيەلى مەكەندەردى, تىلسىم سىردى ىشىنە بۇككەن تاريحي ورىنداردى ارالاۋعا اڭسارى اۋىپ تۇرادى. ۇتاتىن جەرىمىز دە وسى.
ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي كوگىلدىر كولدەر مەن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار كومكەرگەن كوكشەتاۋدى ەسىنە العان كەز كەلگەن ادامنىڭ ءتىلىنىڭ ۇشىنا ەڭ الدىمەن اۋاسى دەرتكە داۋا – بۋراباي مەن ماڭگى جاسىل قاراعايلاردىڭ وتانى – زەرەندى ىلىگەر ەدى. داۋ جوق, كوركەم ەكەندىگى, بال تاتىعان سۋى مەن ساف اۋاسىنىڭ شيپا ەكەندىگى دە راس. از كۇن دەمالساڭ, قۇر اتقا مىنگەندەي قۋناپ شىعا كەلەتىنىڭ دە بەلگىلى. ال سىرلى دا نۋلى, كوركەم سۋرەتتەي كەلىستى ساندىقتاۋ شە؟! ساندىقتاۋدىڭ مەرەيىن اسىرۋ ءۇشىن الدىڭعى اتالعان كۋرورتتى ايماقتاردى كەمىتۋدەن اۋلاقپىز. شىن مانىندە مىڭداعان تاباننىڭ استىندا توزىپ بارا جاتقان وزگە كۋرورتتى ايماقتارداي ەمەس, بۇل ءوڭىر ءالى تۇمسا, بۇلا كۇيىندە.
تابيعات كەستەلەگەن كوركەم سۋرەتتىڭ اسەرىنە كوڭىل توعايتا الماعان ادام ءبىر جوتادان سوڭ ءبىر جوتاعا شىعار ەدى. ءبىر-بىرىمەن قويىنداسىپ, جالعاسىپ جاتقان جوتالاردىڭ ەتەگى سانسىز كاۋسار بۇلاق. تۋ ەتەكتەن باستالعان, ورلەي بىتكەن, بيىككە جارىسا جۇگىرگەندەي قايىڭ-تەرەگى, قاراعايى ارالاس يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمان تۋعان جەردىڭ تىلسىم سىرىن تابيعي شىمىلدىقپەن كولەگەيلەپ, وكپەك جولاۋشىنىڭ جانارىنان قورعاپ تۇرعانداي. مىڭ سان وسىمدىگى قاۋلاپ وسكەن, اۋماعى ات شاپتىرىم القاپتار شە؟ كورۋگە كوز كەرەك, تۇسىنۋگە تۇيسىكتىڭ تەرەڭ بولعانى ءلازىم.
ءسوز اراسىندا ساندىقتاۋ اتاۋىنىڭ شىعۋى تۋرالى دا ءبىر اۋىز ايتا كەتەلىك. ەل ەسىندە ساقتالعان اڭىز بىلاي دەيدى. ەستە جوق ەسكى زاماندا سۇلۋ ولكەنىڭ سىمباتىنا سۇقتانعان ز ۇلىم سيقىرشى وسى ءوڭىردى مەكەندەسە كەرەك. تاۋ ەتەگىندەگى قالىڭ ەلدىڭ ىشىندە اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار حاس سۇلۋ بۇلعاقتاپ بوي جەتىپتى. سىمباتتى قىزعا كوزى تۇسكەن سيقىرشى ەل كوزىنەن تاسا جەردە باس سالىپ ۇستاپ اكەتەدى. تۇيەنىڭ وركەشىندەي ءبىر-بىرىنە جالعاسا بىتكەن جوتانىڭ بىرىندە تۇتقىن قىپ ۇستاپتى. ەل جىگىتتەرى سۇلۋدى ىزدەپ اتقا قونعان. ءۇمىت ۇزبەي ىزدەگەن. سۇلۋ قىز قامالعان ۇڭگىرگە ەندى-ەندى جەتتىم دەگەندە, ز ۇلىم سيقىرشى ولاردى تاسقا اينالدىرىپ جىبەرىپ وتىرعان. شىنىندا دا ساندىقتاۋدىڭ ءار جوتاسىنىڭ ەتەگىندە كادىمگى ساندىققا ۇقساس تاستار تولىپ جاتىر. كوپتىگىنەن كوز سۇرىنەدى. ارقايسىسىنىڭ پوشىمى ءارتۇرلى. ۇلكەنى دە, كىشىسى دە بار. كونە زاماندا شوككەن تۇيەدەي دوڭكيىپ جاتقان ساندىق تاستاردىڭ تۇبىنەن ءمولت-ءمولت ەتىپ بۇلاق اعىپ تۇرعان دەسەدى. ءالى دە اعاتىندارى بار. بىردە سيقىرشى جىگىتتەردى سيقىرلاپ تاستاعانىن ۇمىتىپ كەتىپ, ساندىق تاستىڭ ىرگەسىندەگى بۇلاقتان سۋ ىشەدى. بىلەتىندەر ايتادى, ول بۇلاق ەمەس, تاسقا اينالعان جىگىتتەردىڭ كوز جاسى. ناقاق جاننىڭ كوز جاسىن ىشكەن ادام وڭا ما, سيقىرشىنىڭ ءوزى تۇيە تاسقا اينالىپ كەتىپتى. ءالى تۇر. مىناۋ جارىق دۇنيەدە «كۇن استىندا جۇرگەنمەن, كۇرسىنۋگە سەبەپ كوپ» دەمەكشى, وكىندىرەتىن, وپىندىراتىن جاي از با؟ بالكىم, دانا تابيعات ادام بالاسىن ز ۇلىمدىقتان بەزدىرمەكشى بولعان شىعار. بەزدىرەمىن دەپ تۇيەتاس ءتارىزدى تابيعي ءمۇسىن ەسكەرتكىشتى ورناتقان شىعار. اڭىزدىڭ سوڭى ادەمى اياقتالادى. حاس سۇلۋ سيقىرشى تاس مۇسىنگە اينالعان سوڭ ۇڭگىردەن بوساپ شىعىپتى. بىراق ەلگە كەلمەگەن, سىرلى ساندىقتاۋدىڭ كوك مۇنارلى بەلدەرىن, كوك ارايلى كولدەرىن ارالاپ ءجۇر دەسەدى. تاعى ءبىر اڭىزدا سيقىرشىنىڭ التىن تولى ساندىعى سانسىز جوتانىڭ ءبىرىنىڭ استىندا كومىلىپ قالىپتى دەيدى.
وسىنداي اڭىزعا تولى, اق قايىڭى جارقىراپ, اق بۇلاعى سارقىراپ جاتقان ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ كولەمى – 6,4 مىڭ شارشى شاقىرىم. اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى – 777 شاقىرىم. ونىڭ 68 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى, 135 شاقىرىمى وبلىستىق ماڭىزداعى جولدار. اۋدان اۋماعىنان جاباي, سارقىراما, جىلاندى, اششىلى, اتىجوق, قوڭىر وزەندەرى وتەدى. نوۆونيكولسك, جاقسى-جالعىزتاۋ, قۇمدىكول ءتارىزدى تۇششى سۋى ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتقان, بالىعى تايداي تۋلاعان شالقار كولدەرى بار. بالىقتىڭ جيىرمادان استام ءتۇرى ورىستەيدى. جىل سايىن كوكتەمدە اسىپ-تاسىپ جاتاتىن جاباي وزەنىنە سارقىراما مەن اششىلى وزەندەرى كەلىپ قوسىلادى. تۇيىسكەن اڭعارلارى قۇددى قالى كىلەمدەي.
بۇل ولكەنىڭ ءبىر بايلىعى – نۋ ورمان. ورمان كولەمى شامامەن 70,8 مىڭ گەكتار. ورماندى القاپ اۋداننىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان. جەمىس-جيدەككە وتە باي. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلدەدە قالىڭ ءشوپ اراسىنداعى جيدەك ات تۇياعىن قىپ-قىزىل ەتىپ بوياپ تاستايدى. قۇستىڭ جۇزدەن استام ءتۇرى مەكەن ەتەدى. ورمان ىشىنەن مارال, قاسقىر, تۇلكى, ءتيىن, قويان, سۋىر, بورسىق ءتارىزدى اڭداردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ەرتەرەكتە ايۋ دا مەكەن ەتكەن ەكەن. اۋدانداعى كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساندىقتاۋدىڭ ەڭ سوڭعى ايۋىن 1897 جىلى ريابۋحين دەگەن اڭشى اتىپ الىپتى.
قازىرگى كۇنى ساندىقتاۋ قوناق كۇتۋگە قاۋقارلى. اۋداندا 13 قوناقۇي جۇمىس ىستەيدى. تۋعان جەردىڭ تابيعاتىمەن, ءتول تاريحىمەن تانىستىرۋعا, تانىستىرىپ قانا قويماي, تىنىعۋعا ءبىرشاما مۇمكىندىك جاسالعان. جوعارىدا اتالعان قوناقۇيىندە 200 ادامعا شاقتالعان ورىن بار. 22 قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى جۇمىس ىستەيدى. مۇنداعى ءتۋريزمنىڭ نەگىزى مادەني-تانىمدىق, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ, ىسكەرلىك, سپورتتىق باعىتتاردا. ايتالىق, ۇلى دالانىڭ وتكەن تاريحىنا بويلاۋعا قۇمار ادامدارعا ەل قورعاعان ەرلەردىڭ ەرلىككە تولى ىزدەرى قالعان جادىگەرلەردى ۇسىنا الار ەدى. ماسەلەن, ارقاعا اتى شىققان شاماي باتىر جونىندە. شاماي باتىر كەنەسارى حاننىڭ سوڭىنان ەرگەن, بار عۇمىرىن ەل ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە ارناعان تۋعان جەردىڭ تۇلعالى پەرزەنتى. باتىردىڭ ەرلىگى تۋرالى ەل ىشىندە اڭىز كوپ. كىندىك قانى تامعان جەر دە وسى – ساندىقتاۋ. توپىراق تا وسى جەردەن بۇيىرىپتى. مارالدى ورمانىنىڭ ات توبەلىندەي اشىق ءبىر القابىندا, نوۆونيكولسك ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا جەرلەنگەن. وسىنداي ەردىڭ ءبىرى – كەنجەباي باتىر. جاستايىنان ات ارقاسىنا قونىپ, ەل ىسىنە ارالاسقان باتىر كەنەسارى, ناۋرىزبايدىڭ جاساعىنىڭ قۇرامىندا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان. ونىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «مەس» جيناعىندا باياندالادى. تۋعان جەردىڭ توپىراعىن قورعاپ, ەرەن ەرلىك كورسەتكەن ەر 1884 جىلى ومىردەن وتكەن. بەيىتى مەنشيكوۆكا اۋىلىنان التى شاقىرىم جەردە. كەيىن ۇرپاقتارى باسىنا بەلگى تاس قويعان. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ساندىقتاۋدىڭ سايىن دالاسىنداعى سانسىز جوتانىڭ باۋىرى ءدال وسىنداي تۇنعان تاريح.
اۋداندا جول بويىنداعى قىزمەت تۇرلەرىن جاقسارتۋ ءبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان. 2016 جىلى جەكە كاسىپكەر ب.قانافين ەكى قاباتتى «قاناعات» قوناقۇي كەشەنىن سالىپ, پايدالانۋعا بەردى. بۇل جەردە 50 ادام ەمىن-ەركىن دەم الا الادى. قوناقۇيدىڭ جانىندا كادىمگى قازاقتىڭ كيىز ءۇيى پىشىندەس بەس ءۇي سالىنعان. سىرتقى ناقىش قازاقى ورنەكتە, ءىشى دە جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپىنا ساي جابدىقتالعان. اس ءمازىرى دە كونە زاماننىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن كەرەمەت تاعامدارىنان تۇزىلگەن. قۇمى جىبەكتەي جاعاجايدا دەم الىپ, باۋىرىن جارقىراتىپ بالىق اۋلاي الاسىز. كوگىلدىر مۇنارعا تۇمشالانعان سانسىز جوتالاردى ارالاپ, ساف اۋاسىمەن تىنىستاپ, تابيعاتپەن تىلدەسۋگە مول مۇمكىندىك بار. ىرگەدە الپىس ەكى تامىرىڭداعى قاندى ويناتىپ, جاتتىعۋ جاسايتىن سپورت الاڭى بار.
بۇل ولكەنىڭ ەڭ باستى مۇمكىندىگى – قىسقى تۋريزم. وعان تابيعاتتىڭ ءوزى بارلىق جاعدايدى جاساپ قويعان. ىسكە اسىرا الماي جاتقانىمىز دا سول. ايتپەسە, ەڭ بيىك نۇكتەسى 626 مەتر بولاتىن, ۇزاقتىعى ونداعان شاقىرىمعا سوزىلاتىن جوتالاردان تاۋ شاڭعىسى جولدارىن جاساپ قويۋعا ابدەن بولار ەدى. العاشقى ۇمتىلىس تا بولعان. وسى باعىتتاعى جوباعا 60 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. بىراق بۇل ازدىق ەتەرى ءسوزسىز. جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر وسى باعىتتا تالپىنىپ-اق جاتىر. ايتالىق, جەكە كاسىپكەر ف.اسادوۆ 15 ملن تەڭگەگە «كاسپي» ءدامحاناسىن اشسا, ماكسيموۆكا ەلدى مەكەنىندە ىسكەر ازامات ۆ.زاكۋسيلوۆ «پروۆينتسيا» ءدامحاناسىن سالىپ, پايدالانۋعا بەرگەن. 2019 جىلى «ماجور» دەمالىس ورتالىعى ىسكە قوسىلسا, ساندىقتاۋ اۋىلدىق وكرۋگىندە 100 ورىندىق «دوستار» ءدامحاناسى كەلۋشىلەرگە ەسىگىن ايقارا اشتى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى ازدىق ەتەرى داۋسىز. جالعىز ءدامحانا سالۋمەن ىشكى ءتۋريزمنىڭ تەرەزەسىن وزگەلەرمەن تەڭەستىرە المايتىنىمىز اقيقات. تالاي جەردىڭ ءدامىن تاتىپ, سۋىن ىشكەن, ءسانى مەن سالتاناتىن كورگەن, سان قىرلى قىزمەتىنە كوڭىل توعايتقان تالعامپاز تۋريستەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن اس-سۋى عانا ەمەس, جاتىن جەرلەرى دە بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي بولۋى قاجەت ەمەس پە؟ اقساپ تۇرعانى دا وسى. وتكەن جىلى «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى بويىنشا قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ, اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرى ايرىقشا اجارعا بولەندى. مىنە, وسىنداي ۇرىمتال كەزدە تۋريزم تاقىرىبىن ەسكەرگەندە ەل ەكونوميكاسى وسى سالادان تۇسەتىن قارجىمەن تولىعا تۇسەر مە ەدى.
– الداعى ۋاقىتتا بۇل سالانى دامىتۋعا بار كۇش-قۋاتىمىزدى جۇمسايتىن بولامىز, – دەيدى اۋدان اكىمى ەربول جۇسىپبەكوۆ, – ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىز, قازاق حالقى, ۇلى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءىزباسار ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىن ءتۋريزمنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ارقىلى دارىپتەۋىمىز كەرەك. ءبىز سالالىق مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدادىق. ول تولىققاندى جۇزەگە اساتىن بولسا, ءتۋريزمنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 8% جەتەدى. سىرتتان كەلەتىن تۋريستەر سانى 9 ملن, ال ىشكى تۋريستەر سانى 8 ملن ادام بولادى. ال تۋريزم سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن 650 مىڭ ادامعا جەتكىزۋ كەرەك. تۋريزم وتە كۇردەلى سالا. وعان ءتيىستى ماماندار كەرەك. سول سەبەپتى ءبىز تۋريزم ماماندارىن دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەت اشۋ قاجەت دەگەن شەشىم قابىلدادىق» دەگەن بولاتىن. ەگەر ءتۋريزمدى دامىتا الساق, تابىس تۇسۋمەن قاتار اۋدان حالقىن دا جۇمىسپەن قامتۋعا ابدەن سەپتىگى تيەر ەدى. ءبىزدىڭ وڭىردە ءتۋريزمنىڭ اڭشىلىق باعىتىن دامىتۋعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك بار. قىسقى تۋريزم تۇرەن تۇسپەگەن سونى سوقپاق.
ءسوز سوڭىن تۇيىندەي كەلە, بۋرابايعا قۇيىلىپ جاتقان مول قارجىنىڭ شوكىمدەي بولىگى ساندىقتاۋ ءتارىزدى سۇلۋ ولكەگە باعىتتالسا ەكەن دەگەن ەل تىلەگىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. تۋسىراپ جاتقان سۋلى دا نۋلى دالانىڭ پەشەنەمىزگە جازىلعان نەسىبەسىن كورۋگە حاقىسى بار عوي.
اقمولا وبلىسى,
ساندىقتاۋ اۋدانى