قاراشوقى. قاس قارايا باقىجان وتىرعان كيىز ءۇيدىڭ ەسىگى سارت اشىلىپ, ەڭگەزەردەي بىرەۋ كىرىپ كەلگەن. ءۇي ءىشىن الاكولەڭكەلەپ تۇرعان پىلتە شامنىڭ سىعىرايعان جارىعى سۇلباسىن عانا كورسەتتى. ەنتىگىن باسار-باسپاستان جان-جاعىن جانارىمەن شولىپ شىقتى دا, جەر ۇستەلدىڭ اياق جاعىنا جايعاسا كەتتى. قازاقتىڭ «شىقپا جانىم, شىقپا» دەپ ۇرەيلى كۇي كەشىپ وتىرعان كەزى-تۇعىن. قاي كۇنى يتجەككەنگە ايدالىپ, قاي كۇنى اتىلىپ كەتەتىنى دە بەلگىسىز. ءۇي يەلەرى قۇدايى قوناققا داستارقان جايىپ, تورگە وزدىردى. باقىجان ءجون سۇراسىپ, ونىمەن ءتۇن اۋعانشا اڭگىمەلەسكەن. سويتسە «قىزىلداردان» قاشىپ جۇرگەن قازاق باسكوتەرەرىنىڭ ءبىرى ەكەن.
تاڭ اتا ىرگەدەن اتتىلاردىڭ ءدۇبىرى ەستىلدى. اينالا ازان-قازان. «قىزىلدار» دەپ شۋلاستى ەل. تۇندەلەتىپ كەلگەن قوناق ورنىنان تۇرا بەرگەنى سول, قىزىل جاعالىلاردىڭ ءبىرى ەسىكتى جۇلقي اشىپ, ىشكە ەندى دە قىلىشىن سەرمەپ كەپ قالدى. باتىردىڭ باسى جەرگە دومالاپ تۇسكەندە «قىزىلدىڭ» قىلىشىنداعى قان كيىز ءۇيدىڭ بوساعاسىنا تامىپ بارا جاتقان. الاساپىران دۇنيەدە ورناي قالعان تىنىشتىقتى كەلىننىڭ ايعاي سالعان اششى داۋىسى بۇزدى. سول-اق ەكەن, تولعاعى قىسىپ, از-كەم ۋاقىتتا ماڭدايى تورسىقتاي ۇلدىڭ ىڭگالاعان ءۇنى ەستىلدى. بۇل – 1927 جىلدىڭ 12 مامىرى. اكەسى باقىجان ەلىنىڭ ازاماتى بولسىن دەپ ىرىمداپ, «قىلاڭ» دەپ ازان شاقىردى. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن «قىزىلدىڭ» قولىنان قازا بولعان الگى باتىردىڭ ەسىمى قىلاڭ ەدى.
التايدىڭ اياسىندا اينالىپ اي, جىلجىپ جىل ءوتىپ جاتتى. اشارشىلىق, اتۋ, اسۋ, ايداۋدان كوز اشپادى. ەل ەندى ەڭسە تىكتەي باستاعان شاقتا فاشيستەر باسىپ كىردى. اۋىلدىڭ اتقامىنەرلەرى مايدانعا اتتاندى. جىل وتپەي كوپ ۇيگە قارالى قاعاز كەلىپ, امان قالعان مۇگەدەك جاۋىنگەرلەر ەلگە ورالدى.
نامىستى نار تۇلعا
قىلاڭ باقىجانوۆتىڭ بالالىق شاعى ۇلى وتان سوعىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, ەڭبەكپەن بىتە قايناسىپ ءوستى. شىڭعىستايداعى ابدىكەرىم بولىستىڭ مەكتەبىندە وقىعان ول كەيىننەن قازاق كۇرەسىنەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سپورت شەبەرى اتاندى. ءيا, قازاق كۇرەسىنىڭ شەبەرى شىڭعىستايلىق قىلاڭ باقىجانوۆ ەكەنىن اۋىلداستاردان ەستيتىنبىز. كەيىن ومىرلىك جارى كۇلجا داۋىتوۆامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. جاسى توقساننان اسقان كۇلجا اپانىڭ ايتقان ەستەلىكتەرىن ءتۇرتىپ الىپ وتىرعان ەدىم.
– قىلاڭ شىندىعاتايدىڭ شاحتاسىندا جۇمىس ىستەگەن كەزىندە اتاقتى اقىن اقتان نۇرباەۆ ەكەۋى ءبىر بولمەدە تۇرىپتى. بىردە قىلاڭنىڭ قارىنداسى كاس قىدىرىپ شىندىعاتايعا بارعان عوي. سوندا سۇلۋعا كوزى تۇسكەن اقتان اقىن الىپ قاشىپتى. اعاسى قاھارىنا ءمىنىپ, اشۋلانعاندا ماڭايىنداعىلار باسۋ ايتىپ, تىنىشتاندىرىپتى. قىلاڭ نامىستى ەدى. جاسىراتىن نەسى بار؟! بىردە شىندىعاتايدىڭ شاحتاسىندا ىستەپ جۇرگەن ورىستىڭ بەس جىگىتى قازاقتى مازاق قىلىپ وتىرعانىن قۇلاعى شالىپ قالعان. مۇندايدا ۇندەمەي قالاتىن ول جوق. الگى بەسەۋىن سول جەردە ءبىر-ءبىر ۇرىپ سۇلاتقان كورىنەدى. ونى كورگەن كوكىنىڭ ۇرپاعى جادىكەش «ورىستار وقىس قىلادى, سەن بۇل جاقتان قاش», دەپ شىندىعاتايدان شىعارىپ سالعان ەكەن. جادىكەش وتباسىمەن سول جاقتا تۇراتىن. اعايىننىڭ اقىلىنا قۇلاق اسقان قىلاڭ كاتونعا ءتۇسىپ, قاراعاندىدان بىراق شىققان. 1947 جىلدىڭ قازانىندا شىندىعاتايداعى كەنىش جابىلىپ, كوبى كوككولگە كوشىسكەن, – دەدى ۋھىلەي تىنىستاپ كۇلجا اپا. تەگى «كوككول تراگەدياسى» ەسكە تۇسسە كەرەك. جازۋشى الىبەك اسقاروۆ جازعانداي, كوككول كەنىشىندە ەڭبەك ەتكەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك دەم جەتپەي تۇنشىعىپ ولگەن. ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن:
– بالۋان جىگىت سىزبەن قالاي تانىسىپ ءجۇر؟ – دەدىم اڭگىمەنىڭ اۋانىن اۋدارماق بولىپ.
– وگەي اكەم ءداۋىت قاسىمحانوۆتى 1937 جىلى 15 تامىزدا كوككولگە تاماق تاسىپ جۇرگەن جەرىنەن «قىزىلدار» الىپ كەتتى. كەيىن ەستىدىك, 14 قازاندا اتىپ تاستاپتى. ول زاماندا حالىق قاراڭعىلاۋ عوي. نە ءۇشىن اتىلىپ, نە ءۇشىن ايدالىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيتىن. سوندا مولداباي نۇرباەۆ «كىمدە-كىم سۇراسا, «پارتيادا بارمىز دەڭدەر» دەپ حات تا جازعان. ول ءوزى ءسال ەرتە سىبىرگە ايدالىپ كەتكەندىكتەن, كورگەن-بىلگەنى بار.
– ءوزىمىز ساحاتۋشكادا تۇرامىز. ساباقتى بەرەلدەگى مۇحتارحان ناعاشىمنىڭ ۇيىندە تۇرىپ وقىدىم. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى ۇيدە بولاتىنمىن. ءسويتىپ جۇرگەندە تۇسىپبەك اعا «ايەلىم جالعىز, ءبىزدىڭ ۇيدە تۇرسىن» دەپ سۇراپ العان ەكەن. ءبىر كۇنى بەرەلگە بىلعارى كۇرتى كيگەن سۇڭعاق بويلى ءبىر جىگىت كەلدى. ەسىمى – قىلاڭ. تۇسىپبەكتى جاقىن تارتىپ جۇرەدى. مەن ول كەلگەن كۇندەرى ناعاشىما كەتىپ قالاتىنمىن. بىردە «كۇلجا داۋىتوۆاعا» دەپ حات كەلىپتى. «باقىجانوۆ قىلاڭىڭ كىم؟» دەيمىن جەڭگەمە. «انەۋگۇنى كەلگەن جىگىت», دەدى. ماعان نەعىل دەپ ءجۇر دەپ, حاتتى اشپاستان جانىپ تۇرعان تاندىر پەشكە تاستاپ جىبەردىم...
– بىلۋىمشە, ءسىز دە شىڭعىستايدا وقىدىڭىز-اۋ؟ – دەپ اڭگىمەسىن ساباقتاي ءتۇستىم.
– ءيا, ونى ايتايىن. جازعى كانيكۋل ءبىتىپ, ونىنشىنى وقۋعا ات-اربامەن شىڭعىستايعا قايتا كەلدىم. شەشەم مەن ءداۋىت اعام بار جانىمدا. ەرتەسىندە مەن توقتاعان ۇيگە قىلاڭ جەتتى شەشەسىمەن. اناسى سايقىمان ەر مىنەزدى, ادۋىندى كىسى ەدى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ اعام مەن انام ۇيگە قايتتى. ءبىز ارباعا جابىسىپ, قارا دالاعا دەيىن شىعارىپ سالدىق. قايتىپ كەلە جاتقاندا قىلاڭ «نە ويلاعان ويىڭ بار؟», دەدى. «ماسكەۋدە وقۋىم كەرەك. كۇتسەڭ كورەيىك», دەدىم. سودان حات جازىسىپ تۇردىق...
قارسىلاس شاق كەلتىرمەگەن
كۇلجا داۋىتقىزى ارمان قۋىپ ماسكەۋگە اتتانعان. قىلاڭ باقىجانوۆ قاراعاندى تاۋ-كەن تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى. سپورتقا دا شىنايى دەن قويا باستاعان كەزى سول. ايتپەسە, بالا كۇنىندە وزىنەن جاسى ۇلكەندەرمەن بەلدەسىپ جۇرەتىن. سوندا جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن. العاشقى جاتتىقتىرۋشىسى ءشارىپ حاريسوۆ كلاسسيكالىق كۇرەستىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرىپ, وزىنە جاقىن تارتا باستايدى. قىلاڭ دا ەڭبەكقور, تىڭعىلىقتى جاتتىعادى. 1948-1952 جىلدار ارالىعىندا قازاق كۇرەسىنەن وتكەن رەسپۋبليكالىق جارىستارعا ۇزبەي قاتىسىپ جۇرگەن. جۇلدىزى ەلۋىنشى جىلدارى جانا باستادى. بوزكىلەمگە «مەنمىن» دەپ شىققان تالاي بالۋانداردان ايلاسىن اسىرىپ, جاۋىرىنىن جەت يىسكەتكەن. زامانداستارىنىڭ اراسىندا «قازاق كۇرەسىنىڭ جولبارىسى» دەگەن اتقا دا يە بولىپتى. 1960 جىلعا دەيىنگى شىققان جارىستارىن سارالاپ كورسەك, جەتى دۇركىن رەسپۋبليكا چەمپيونى. ونىڭ ەكەۋىندە ابسوليۋتتىك سالماقتا ونەر كورسەتكەن.
بالۋاننىڭ شىن شەبەرلىگىنە ءتانتى بولعان سپورتتىڭ ۇلكەن باسشىلارى مەن القا مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلداپ, قىلاڭ باقىجانوۆقا قازاق كۇرەسىنەن «قازاق كسر سپورت شەبەرىنىڭ» №1 كۋالىگىن تاپسىرعان. بالۋان سپورتتىڭ بيىگىن ءوزى عانا باعىندىرىپ قويعان جوق. شاحتانىڭ قاربالاس جۇمىسىمەن قاتار, جاتتىقتىرۋشىلىقتى دا بىرگە الىپ ءجۇردى. سارعايعان قاعازدارىن پاراقتاپ وتىرساق, 8 سپورت شەبەرىن دايىنداعان ەكەن. كۇرەستەن «1 دارەجەلى تورەشى» دەگەن دە اتاعى بار. قاعازداردى قوپارىستىرىپ وتىرىپ, كوكشىل داپتەر كوزگە ءتۇستى. قاراساق, بۇعان وتكىنشى ءومىردىڭ كەيبىر ساتتەرىن ءتۇسىرىپ وتىرىپتى: «...ەستە قالعان ۇلكەن جارىستاردىڭ ءبىرى – 1952 جىلى قازاندا اشعابادتا ۇلتتىق كۇرەستەن وتكەن ورتا ازيا جانە قازاقستان بالۋاندارىنىڭ تۇڭعىش بىرىنشىلىگى. ءتورت كۇنگە سوزىلعان جارىستا جىعىلماي-سۇرىنبەي, ءوز سالماعىمدا چەمپيون اتاندىم. جارىس اياقتالعان سوڭ قىرعىزىستاننان كەلگەن جاتتىقتىرۋشى اقساقال جاقىنداپ كەلىپ: «اكەلگەن بالۋانىمىز بالۋان-اق ەدى, سەن ايلاڭدى اسىرىپ كەتتىڭ. ريزامىن», دەدى.
– اشعابادقا جارىسقا كەتىپ بارا جاتقاندا عوي, جولاي ماعان بۇرىلدى. مەن ماسكەۋدىڭ ك. تيميريازەۆ اتىنداعى اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتىمىن ول كەزدە. ءۇشىنشى قاباتتان ءتۇسىپ كەلە جاتسام, قىلاڭ تۇر. و, استاپىراللا! ساباعىمدى كەستەدەن ءبىلىپ الىپتى, – دەپ اڭگىمەسىن جالعادى كۇلجا اپا. – ءبىر قىزىعى, جارىستارىنا ءبىز بارساق, قارسىلاستارى ۇنەمى جاراقات الىپ قالاتىن. كاتونقاراعايدا وتكەن ءدۇبىرلى جارىستا دا قارسىلاسى قاتتى جاراقات الدى. كەيىن قارقارالىداعى دودادا ءتىپتى قارسى شىققاندار شەتىنەن مەرتىكتى. «كۇش اتاسىن تانىماس» دەگەن سول شىعار. اتاقتى تۇيە-بالۋان ءامىرحان موڭكەەۆ تە سول جولى جەڭىلىس تاۋىپ, ورنىنان اقساپ تۇرعان. سوندا «قىزىل اسىعىما قىلاڭنىڭ اياعى تيگەندە بالعامەن ۇرىپ جىبەرگەندەي بولدى» دەپتى. بىراق قاساقانا جاراقات سالماعانىن تورەشىلەر دە كورىپ تۇردى, – دەيدى كۇلجا اپا.
قىلاڭ اقساقالدىڭ سپورتتاعى جەتكەن جەتىستىكتەرى – جارى كۇلجا داۋىتقىزىنىڭ ارقاسى. ويتكەنى, اتاقتى بالۋان جۇمىستان قولى ءسال قالت ەتسە, سپورتزالعا بەتتەيتىن. بالالاردى باعىپ-قاعۋ جارىنىڭ موينىندا ەدى. الايدا, بالۋاننىڭ بالا دەسە ەت-جۇرەگى ەلجىرەپ تۇراتىن. ەكى ۇل, ەكى قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ول سپورتتا عانا ەمەس, كەن ورنىندا دا ەسەلى ەڭبەك ەتتى. ءومىرىنىڭ قىرىق جىلىن تاۋ-كەن سالاسىنا ارنادى.
1927 جىلدىڭ 12 مامىرىندا شىڭعىستايدا تۋعان بالۋان 1997 جىلى 14 ماۋسىمدا قاراعاندىدا قايتىس بولدى. جەتپىس جىل عۇمىرىندا حالىقتىڭ العىسىن الدى. مەملەكەت تاراپىنان دا ەسكەرۋسىز قالعان جوق, كوپتەگەن ماراپاتقا يە بولدى. بالۋاننىڭ ەسىمى ەلىنىڭ ەسىندە بولعانىمەن, قازاق كسر-ءنىڭ تۇڭعىش سپورت شەبەرى ەكەنىن ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس. بىلمەگەن سوڭ عوي, اتى كوپ اتالا بەرمەيتىندىگى. ايتپەسە, اتىن تۋعان جەرىندە كوشەگە, سپورت نىساندارىنا بەرىپ قويسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
– كەشقۇرىم بالا-شاعاسىمەن ارقا-جارقا اڭگىمەلەسىپ, ك ۇلىپ-ويناپ وتىردى. اس ءۇي جاقتان كوز قىرىمدى سالىپ قويامىن. سوندا ىشتەي «وسىنىڭ ءبارى ۋاقىتشا عوي» دەگەن وي ساق ەتە قالدى. راس, ادام باسىنداعى باقىتتى ساتتەر ۋاقىتشا. وسى جاسقا كەلىپ, سوعان كوزىم جەتتى. كورەگەن ەدى جارىقتىق. وتەرىن ءبىر كۇن بۇرىن ايتىپ وتىردى. قايدا اپارىپ جەرلەيىن دەپ ەدىم, «ولگەن كىسىنىڭ سۇيەگىن سالدىرلاتىپ الىپ جۇرمەي-اق قويىڭدار. قازاقستاننىڭ ءبىر پۇشپاعىندا جاتسام بولدى. بابام مەكەن ەتكەن جەردىڭ قاي ءوڭىرى بولماسىن, كيەلى, قاسيەتتى. قازاقستانعا جەتە الماي ولگەندەر قانشاما», دەدى. جۇرەگىم جىلاپ سالا بەردى. ءولىمىنىڭ ءوزى – تاربيە, – دەپ تاعى كۇرسىندى توقساننىڭ تورىندەگى كۇلجا اپا.
ۇستەل ۇستىندەگى اقساقال تۋرالى جازىلعان گازەتتىڭ قيىندىلارىن, سارعايعان قولجازبالاردى, فوتوسۋرەتتەردى جيناستىرىپ كۇلجا اپاعا ۇسىنا بەرىپ ەدىم, «وزىڭە قالدىر, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى كىتاپ ەتىپ شىعارارسىڭ», دەدى. ۇندەمەدىم, اپانىڭ اماناتى دەپ ءتۇسىندىم...
شىعىس قازاقستان وبلىسى